Manusmriti 1
Manvarthacandrikā 1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.104 — 1 part
1.1
( 4 ) rāghavānandasarasvatīkṛtamanvarthacandrikā. śrīgaṇeśāya namaḥ || ānandamajaraṃbrahma sarvānarthavivarjitam || guruṃca natvā racitā rāghavānandabhikṣuṇā |
manvarthakumudagranthivikāsanapaṭīyasī | candrikāstu mude vidvadvṛdyāmbhodhivardhinī |
3 || kullūkanārāyaṇasaṃmatāni govindamedhātithivṛdgatāni || jñātvā ca vedādikamākalayya manoramanaḥsthaṃprakaṭīkaromi |
4 || tatra sarvebhyomunivākyebhyo'tiśayenādartavyaṃmanuvākyamityatra śrutismṛtayaḥ | tadyathā | yadyanmanuravadattadbheṣajaṃbheṣajamitiśrutiḥ (a) | smṛtirapi vedārthopanibandhatvātprādhānyaṃhi manoḥ smṛtam | manvarthaviparītā tu yā smṛtiḥ sā na śasyate || tāvacchāstrāṇi śobhante tarkavyākaraṇānica | dharmamokṣopadeṣṭā tu manuryāvanna dṛśyataitibṛhaspatiḥ | bhārate'pi purāṇaṃmānavodharmaḥ sāṅgovedaścikitsitam | ājñāsiddhāni catvāri na hantavyāni hetubhiriti | cikitsitaṃbhiṣakśāstraṃ hetubhiḥ pratikūlatarkairna hantavyāni nānyathayitavyāni kiṃtu mīmāṃsitavyāni | tathāca vakṣyati ārṣaṃdharmopadeśaṃca vedaśāstrāvirodhinā | yastarkeṇānusaṃdhatte sadharmaveda netaraḥ || tarkeṇa mīmāṃsayā ataśca hetukastarkītibhedenopādānaṃtarkiṇaḥ | tathācāha mīmāṃsāsaṃjñakastarkaḥ sarvavedasamudbhavaḥ | sotovedodgatāṃprāptaḥ kāṣṭhāmbulavaṇātmavaditi || ataevātra yadvyākhyāntaramupādīyate na tatprāmāṇyādārḍhyāya kiṃtu vyākhyānadārḍhyāya | atrarṣibhiḥ sākaṃmanoryaḥ saṃvādovṛttoniṣekādiśmaśānānteṣvavāntarajātisahitānāṃcaturṇāṃvarṇānāmāśramāṇāṃca taṃmanuvacanamaṅgīkṛtya vaktuṃpravṛtte bhagavānbhṛguḥ svayaṃbhuve namaskṛtyetipañcabhiḥ | svayaṃbhuve svabhavane'nyānapekṣāya svayaṃvāsāstapasvinaitivat anādayaitiyāvat | brahmaṇe bṛhate amitatejaseamitāni sṛṣṭisthitisaṃharaṇe tejāṃsi sāmarthyāni yasya tasmai śāśvatānavedoktavena nityān |
1.2
mṛguṇoktapadārtho'tra vākyārthamitaye mayā | vivicyate samāsena śrutinyāyānusāriṇā |
( 4 ) rāghavānandaḥ | bhagavanpūjāyukta aiśvaryādiśālitvāt || ( a ) sarvavarṇānāṃ viprarājanyavaiśyaśūdrāṇāṃ yathāvat yāthātathyena anupūrvaśaḥ brāhmaṇādyānupūrvyā antaraprabhavānāṃ saṅkarajātānāṃ anulomapratilomataḥ dharmān niṣekādiḥmaśānāntānteṣu kartavyān bhagavattvādeva vaktuṃyogyosīti no'smabhyam |
1.3
tvamiti | asya pratyakṣādisiddhasya sarvasya smṛtyādyanumeyasya vidhīyatekarmāneneti vidhānaṃvedaḥ tasyavidhānasyāgnihotrādikarmakalāpabodhakasyeti yāvat svayaṃbhuvo'pauruṣeyasya brahmasvayaṃbhūritiśruteḥ | svayaṃbhūreṣabhagavānvedogītastvayāpurā | śivādyāṛṣiparyantāḥsmartāro'syanakārakāitismṛteśca | acintyasya anekaśākhā bhedabhinnatvādiyattayāparicchettumaśakyasya | aprameyasya duradhigamārthasya anenārthato'pyacintyatvamuktam | kāryatattvārthavit kāryadharmaḥ tadevavedasyatātparyaviṣayatvāttattvaṃ tadvettīti | tathetimedhātithiḥ | vastutastukāryadharmaḥ tattvārthobrahma tadubhayaṃvedārthastadvit anyathājñānakāṇḍasya aprāmāṇyāpattiḥ kṛtsnavedārthaviditvāpatteśca prabhoityubhayakathane sāmarthyamuktam |
1.4
tairmaharṣibhiḥpṛṣṭaḥsanmanuramitaujā dharmabrahmaṇovedane śakta ārcca saṃpūjya śrūyatāmityāha |
1.5
dharmopayogicārtuvarṇyasyotpattikrameṇaiva prādhānyāprādhānyaṃmukhatovaktuṃ brahmajñānāya sṛṣṭerāvidyakatvaṃ prakaṭayañchrotavyamāha āsīdityādi yāvatsamprapti | idamidānīṃpramāṇaṣaṭkajadhīyogyaṃjagatsṛṣṭeḥpūrvaṃtamobhūtaṃ tamaḥ pradhānā vidyātadavacchinnaṃ brahma tadbhūtaṃtanmātraṃtattādātmyaṃgataṃ natutadvyatirekeṇopalabdhamāsīditiyāvat | tenaśūnyamataṃnirātmamataṃcanirastamatobrahmamātrapariṇatiriti bhāskaramataṃ paramāṇūpādānamataṃcanirastaṃ svātmamataṃsvīkṛteḥ | tathā ca śrutayaḥ sadevasomyedamagraāsīt ekamevādvitīyaṃbrahmahraivedamagraāsīt taddhedaṃtarhyavyākṛtamāsīt nāsadāsīnnosadāsīttamāsīt naivehrakiṃcanāgraāsīn mṛtyunaivedamāvṛtamāsīdityanenātrabrahmaivopakrāntaṃ saṃnyāsenāpahṛtyainaḥ prāpnotiparamāṃgatimiti | madhye'pitadveparāmṛṣṭaṃ brahmānteca evaṃyaḥ sarvabhūteṣupaśyannātmānamātmanā | sasarvasamatāmetyabrahmābhyeti paraṃpadamiti || atracāprajñātamiti kīrtanādapūrvatā ''dyantamadhyekathanādabhyāsaḥ paramāṃgatimitiphalamititritayaṃ darśitam | tathā ātmaivedevatāḥ sarvāḥ sarvamātmanyavasthitam ātmā hijanayatyeṣāmaṃkarmayogaṃśarīriṇāmityarthavādopapattī darśite tasmādupakramādiṣaḍvidhaliṅgopetaṃbrahmavātravivakṣitam | tathāca upakramopasaṃhārāvabhyāso'pūrvatā phalam | arthavādopapattī caliṅgaṃtātparyanirṇayaititaccheṣatā dharmasya | tathācaśrutiḥ tamevaṃdedānuvacane na brāhmaṇāvividiṣanti yajñenadānenetyādi | tathādharmeṇapāpamapanudatītiḥśrutiḥ | smṛtirapi jñānamutpadyate puṃsāṃkṣayātpāpasya karmaṇaḥ | sarvakarbhākhilaṃpārtha jñāne parisamāpyataityādikā | tadarthaṃdharmopadeśo'traiva sarvepi kramaśastvete yathāśāstraṃniṣevitāḥ | yathoktakāriṇaṃvitraṃ nayanti paraṃmapadamiti | sarve'troktādharmadhīdvāreṇetiśeṣo'nyathā natatra dakṣipāyantināvidvāṃso'tapasvinaiti śruterbādhaḥ| tathā tamevaviditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthāvidyate'yanāyetica | anena dhīkarmaṇoḥ kāryakāraṇaparatvapratītestayoḥ samaviṣamasamuccayo'pinirastaḥ | tathātraiva | samyagdarśanasaṃpannaḥ karmabhirna nibadhyate| darśanena vihīnastu saṃsāraṃpratipadyataiti | tasmādbrahmadhīśeṣatā dharmasya | dharmastu dehādisṛṣṭivinā netīyaṃsṛṣṭidvārikāsaṃgatiḥ śāstrasyeti | aprajñātamanupalabdhaṃ pratyakṣeṇa tena cārvākamataṃnirastam | alakṣaṇaṃ lakṣaṇamanumānaṃtadgamyaṃ tenasāṅkhyamataṃnirastaṃ teṣāṃprakṛternityānumeyatvāt | apratarkyaṃtarkavivicyaṃ tena naiyāyikamataṃnirastam | avijñeyaṃtadānīmāgamataḥ tena mīmāṃsakamataṃnirastam | tarhyasannetyāha prasuptamiva sarvataḥ sarveṣāṃ suptiriva tatra yathātmabhāvaṃgatasya viśvasya tasmādevotpatti stathāha | yathāagneḥkṣudrāvisphuliṅgāḥ prabhavantisarūpāevamevāsmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve vedāḥ sarvāṇibhūtāni vyuccaranti jāyante tathānyatrāpimṛtyunaivedamāvṛtamāsīt kathamasataḥ sajjāyeta nāsatovidyatebhāvonābhāvovidyatesata ityādiśrutismṛti śatenāvagatasattvavasya nāsatvam |
1.6
evaṃkāraṇātmanā layamuktvā sṛṣṭimāha tataiti | tataḥpralayānantaraṃ svayaṃbhūḥ svabhavane'nyānapekṣo' nādirityuktam | tasya sṛṣṭisāmarthyadyotayati bhagavāniti | utpattiṃca vināśaṃca bhūtānāmāgatiṃgatima | vetti vidyāmavidyāṃca savācyobhagavānityukteḥ | avyaktaḥ upaniṣacchabdātiriktapramāṇāgamyaḥ | tathācaśrutiḥ | taṃtvaupaniṣadaṃpuruṣaṃ pṛcchāmītivyañjayanvaṭakaṇikāyāṃsthitaṃ vaṭavṛkṣaṃvaṭakaṇikevedaṃ | tadā tamobhūtamavidyādvārā''tmanyantarlīnaṃvyañjayan vyaktatāmāpādayan prādurāsīt kāryoṃnmukho'bhūdityanvayaḥ | tathācaśrutiḥ tadātmānaḥsvayamakuruteti | tannāmarūpābhyāmeva vyākriyataiti | kathaṃbhūtaḥ mahābhūtādivṛttaujāḥ mahābhūtādirmahābhūtasyādirahaṅkāratatvaṃtatra vṛttasṛṣṭikāraṇasāmarthyalakṣaṇamojoyasya saḥ | tamonudaḥ tamo'bhibhavarūpaḥ sattvavṛttirīkṣaṇaṃkurvāṇaḥ | tathācaśrutiḥ tadaikṣata bahusyāṃprajāyeyeti | etadevekṣaṇaṃmahattatvaṃbuddhirmahānityukteḥ |
tyatvaṃsvarūpaṃmahimā cocyate | tamonudaḥprakṛteḥ prerakaḥpariṇamayitā | mahābhūtādivṛttaujāstadguṇasaṃvijñānobadruvrīhiḥ| teṣu mahābhūtādiṣu caturviṃśatitattveṣu pravṛttavīryaḥ | anayorviśeṣagayoścāyamarthaḥ | caturviṃśatitattvāni tadanupraviṣṭaṃ bhagavadvīryaṃjagadupādānamiti | idaṃkāryajātaṃvyañjayannāviṣkurvanprādurāsīt | prādurbhāvaścātratattvānupraviṣṭasya bhagavataḥ śarīravattvena dhyaktībhāvaḥ |
1.7
kiṃca yausāviti | atīndriyaścāsau grāhyaśceti na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vāceti śruteḥ| cakṣurādyaviṣayatvepi śabdajanyalakṣaṇavṛttiviṣayatayā grāhyaḥ sūkṣmo niravayavo'taevāvyaktaḥ sanātano nityaḥ sarvabhūtamayaḥ sarvabhūtānāmabhinnanimittopādānatvāt | tathāca janmādyasya yataiti brahmalakṣaṇasūtre yatovāimāni bhūtāni jāyante yena jātāni jīvanti yatprayantyabhisaṃviśanti tadvijijñāsasva tadbrahmeti | abhinnanimittopādānabrahmalakṣaṇārthaśrutirudāhṛtā kāryasyāvidyakatayā kalpyatvātkāraṇatayā'cintyo'pi vicārāsaho'pyātmā pañcabhūtakāraṇatāṃgataityāha svaya̍udbabhāviti | prādurāsīdityasyānuvādamātram |
1.8
tatohiraṇyagarbhasyotpattimāha so'bhidhyāyati | saīśvaro'bhidhyāya sṛjyamānasūkṣmaprapañcamābhimukhyena māyāvṛttibhirālocya svāddhyastāccharīrādavacchedakatayā śarīrasthānīyādavidyātovicitraśaktito'paḥ sasarjetyanvayaḥ | ādau | sṛṣṭeḥ | kiṃnkurvan vividhāḥ sthāvarādibhedabhinnāḥ prajāḥ sisṛkṣurapo'pañcīkṛtapañcabhūtāni aṇvyomātrāvināśinyodaśārdhānāṃca yāḥsmṛtāḥ | tābhiḥ sārdhamidaṃsarvasaṃbhavatyanupūrvaśaityatropasaṃhāre vakṣyamāṇatvāt pūrvajanmani hiraṇyagarbheṇa yajamānāvasthena kṣiprānyagnihotrādisamavāyīni tāsu bījaṃ hiraṇyagarbho'hamityādivāsanāvāsitakartṛtvādyavacchinnaṃcaitanyamavāsṛjatprakaṭatāmanayatpañcīkṛtapañcabhūtakāryaliṅgaśarīrāvacchinnacaitanyasya hiraṇyagarbhatvāt | tathā | tapasā cīyate brahma tato'nnamabhijāyate | annātprāṇaiti śruteḥ | annamatrāpañcīkṛtapañcabhūtāni tasmātprāṇohiraṇyagarbhobhijāyataityanuṣaṅgaḥ |
1.9
tatovirāḍjajñeityāha taditi | tatpūrvīpasthitajalarūpamapañcīkṛtaṃpañcīkṛtapañcabhūtāṇḍākāreṇābhavatpariṇāma so'kāmayata dvitīyo ma ātmājāyetetyupakramya taṃjātamabhivyādadātīti śruteḥ | sahiraṇyagarbhodvitīya viṣayakakāmānāṃkṛtvā taṃputrasthānīyaṃ brahmāṇḍaṃjanayitvā'nuṃmukhamabhivyādadāditi śruterarthaḥ | tena hiraṇyagarbhasya kāryavirāḍiti | haimaṃbahulaprakāśaṃ na tu hemamayaṃpapañcīkṛtapañcabhūta mayatvādaṇḍasya | ahaṃgauraiti manuṣyadeha ātmābhimānaiva tatra taccaitanyābhimānovṛnaityāha tasminnityādi | tasminnaṇḍe brahmāvirāḍjajñe'bhimānī jātaḥ pañcīkṛtapañcabhūtābhimāninastasyaiva caitanyasya virāṭtvāt | tathā ca śrutiḥ āpaevedamagraāmustāāpaḥ satyamasṛjanta satyaṃbrahma brahma prajāpatiṃ prajāpatirdevāniti | apañcīkṛtapañcabhūtāni tāḥ satyaṃhiraṇmagarbhajanayāmāsuḥ | satyaṃkartṛ brahma virājaṃ janayāmāsa | tacca brahma kartṛ prajāpatiṃmanuṃsaca manurdevānjanayāmāsetyanuṣajyataiti śruterarthaḥ | tathā ca vārttikam | āpohyaṇutairāḥ satyamasṛjantaiti śrutiḥ | kriyāvijñānaśaktyātmā sotirbrahmā'sṛjatparaḥ| virāḍ brahmātha sasṛje manuṃdevaṃ prajāpatim | manurdevānmanuṣyāṃśca sthāsnu kṛtsnaṃcariṣṇuceti | kriyāvijñānaśaktyātmā hiraṇyagarbhaḥ svakāryādvirāḍbrahmaṇaḥparovartataiti paraśabdārthaḥ
1.10
saṃprati tasyaiva jagatkāraṇasya parameśvarasya hiraṇyagarbhāntaryāmitvaṃ pradarśayannārāyaṇābhidhānamāha | āpaiti | apañcīkṛtānipañcabhūtāni naraiti nṛnayedveti smaraṇādātmanyaeva nāmāntaramiti | tataevātmanaākāśaḥ saṃbhūta ākāśādvāyurvāyoragniragnerāpo'dbhyaḥpṛthivīti śruteḥ | ataeva narasūnavastāāpoyadyasmādasya parameśvarasya hiraṇyagarbhajananakāle'yanamayanamivābhūvaṃstatonā rāyaṇastāāśritya tajjanakatvāt | ato'yanaṃsvamahi mapratiṣṭhitasyā
āyanāntarānupapatteḥ aṇḍābhimāninārāyaṇaiti kecit | tanna | nārāyaṇaḥ parovyaktādaṇḍamavyaktasaṃbhavam | aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinīti brahmāṇḍapurāṇokteḥ | avyaktādapi paronārāyaṇaḥ sakathaṃ brahmāṇḍamātrābhimānī syāditi |
1.11
hiraṇyagarbhohi brahmābhūrādilokasya kāraṇamiti vaktuṃtadaṇḍamityuktamanuvadati yaditi dvābhyām | apañcīkṛtapañcabhūtātmakampuśabdavācyaṃ tadevāvyaktamāviṣṇorvyaktaṃ jātaṃkāryatayā ataeva hiraṇyagarbhārdeḥ kāraṇaṃ ca satpṛthivyapteja ititrayam | asattadvyavākāśaubhūtadvayaṃ tadubhayātmakaṃnityaṃkāraṇātmanā amarādevāitivadvā | anyathā'dvaitaśrutivirodhaḥ | tairhiraṇyagarbhāvacchedakaiḥ sūkṣmabhūtaiḥ pañcīkṛtatāmāpannaiḥ sṛṣṭojanitaḥ pañcīkṛtapañcabhūtāvacchinnaścidātmāpuruṣo virād brahmeti kathyataityanvayaḥ |
1.12
tasminnaṇḍe brahmāṇḍe sauṣitvā parivatsaraṃsaṃvatsaraṃsthitvā''tmanodhyānādahaṃcidātmā dehādivilakṣaṇaityanusaṃdhānādaṇḍaṃdvidhā bhūmyantarikṣeakarodityanvayaḥ |
1.13
tatobhūrādicaturdaśabhuvanānāṃnirmāṇamāha tābhyāmiti | śakalābhyāṃkhaṇḍābhyāṃnirmametyanvayaḥ | tadaṇḍaṃniravartata | tatsaṃvatsarasya mātrāmaśayatattennirabhidyata teāṇḍakapāle rajataṃca suvarṇaṃcābhavatām tadyadrajataṃseyaṃ pṛthivī yatsuvarṇaṃsā dyaurityādiśruteḥ | mātrāṃparimāṇaṃ vyāpyāśayata tasthau | apāṃsthānaṃsamudrākhyaṃ yadvāsteyamudakaṃsasamudraitiśruteḥ | bastimūtrasthānam | śāśvataṃsthiraṃ dviparārdhakālaparyantasthāyitvāt |
1.14
hiraṇyagarbhasṛṣṭyanantaramasmadādiliṅgaśarīrajanma vaktavyamāsīt | apañcīkṛtabhūtakāryatvāntasya tadidānīmāha uddhabarheti dvābhyām | uddhabarha janitavānātmanaḥsvasmājjīvasya bhogārthavā | etasmājjāyate prāṇomanaḥsarvendriyāṇi ca | khaṃvāyurjyotirāpaśva pṛthivī viśvadhāriṇīti || tanmanokuruta ātmanvī syāmiti śruteḥ | manaādikā sarvāsṛṣṭistasya sadasadātmakaṃ tādṛśāpañcīkṛtakāryatvāt manasaiti manovṛttyanantarabhāvinyau ahaṅkārabuddhisaṃkalpa abhimatya niścinoti idamitthamitiniścayātmikā buddhiḥ | ahaṅkāraṃviśinaṣṭi abhimantāramīśvaramiti | abhimantāramahaṃgauraityādyabhimāninamīśvaraṃsvātantryāt sarvapravṛtterahaṅkārādhīnatvādīśvaraḥ na hyanahaṃkṛtiḥ pravartataiti |
1.15
mahāntamiti | mahānhairaṇyagarbhībuddhiḥ sarvavyaṣṭibuddhivyāpakatvādātmānaṃ mahadavacchinnaṃcittvaevātmatvavyapadeśerātmanaḥsarvārthakāritvānmahatvamātmāyatnodhṛtirbuddhirityādyabhidhānādvā | kramavaiparītyaṃvā mahāntaṃsṛṣṭvāhaṅkāramasṛjat tatomano'sṛjaditi | sarvāṇi triguṇādīni manaādīni trīṇi sarvāṇi kāryāṇi triguṇātmakānīti vā tatra guṇaśabdaprayogo jaḍāṃśasya prādhānyadyotanārthaḥ | cakāro'vadhāraṇārthaḥ | asminnevamahati cittamantargataṃ kiṃca viṣayāṇāṃgrahītṝṇi viṣayāṇāṃśabdasparśarūparasagandhādīnāṃ grahītṝṇi grahaṇasādhanāni śrotratvakcakṣurjivhāghrāṇākhyāni śanaiḥrapañcī-
kṛtabhūtakrameṇa | cakāraḥkarmendriyaprāṇavargāṇāṃ samuñcayārthaḥ | vyaṣṭiliṅgadehasya ekonaviṃśatitvādekonaviṃśatimukhaitiśruteḥ |
1.16
samaṣṭiliṅgaśarīrasya hiraṇyagarbhīyasyoktavyaṣṭiliṅgaśarīrāṇi kāryamityāvedayañjīvātmanāmāvirbhāvamāha teṣāmiti | tatra ca manaādicatuṣṭayaṃmanorūpāntaḥkaraṇenaikīkṛtya karmendriyāṇi prāṇāṃśca jñānendriyatvena gṛhītānīti ṣaṭkaṃṣaṇṇāmityupasaṃhārāt pūrvasṛṣṭena liṅgena prāṇādyena sayujyate | tena yuktasya bandhovai tena muktasya muktateti brahmāṇḍapurāṇokteḥ | pūrvāṣṭakasya ṣaṭvaṃtaṃbhāvovaikonaviṃśaterapyantarbhāvaḥ | manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣatīti bhagavadukteḥ || ṣaṭtvaṃtaṃ prakṛttirgolam̐ko'vayavānkāryabhūtānduradṛṣṭavaśena paricchinnatvātsūkṣmānasmadāyadṛśyarūpānṣaṇṇāṃ manaādīnāmamitaujasāṃsamaṣṭirūpāṇāṃ jaganmaṇḍalavyāpinām | sarvaeva samāḥ sarve-
1.17
liṅgaśarīrasya sṛṣṭimuktvā tadavacchinnajīvasyāpi sṛṣṭimuktvā sthūlaśarīrasṛṣṭiṃvadañcharīrapadavyutpattimāha yaditi | yatkasmāt tasya hiraṇyagarbhasya mūrterapañcīkṛtapañcabhūtātmakasya liṅgasya mūrteḥkāyasya dvevāvabrahmaṇorūpemūrtaṃcāmūrtaṃ ceti śruteḥ | avayavā avayavaprāyāḥ sūkṣmā adṛśyarūpāḥ ṣaṭmanaādayaimāni pratyakṣasiddhāni pañcīkṛtapañca-
bhūtārabdhāni caturvidhajarāyujāṇḍajasvedajodbhijjarūpāṇi sthūlaśarīrāṇi bhogāyatanatvenāśrayanti | atomūrtīnāṃmana ādīnāmāṃśrayatvāccharīraṃmūrtimadāhustasya jīvātmanaḥ | ataevendriyāśrayaṃ śarīramiti tārkikā avayavagatadravyaparimāṇaṃmūrtiriti mūrtilakṣaṇamāhuḥ | tena sarvaḥprapañcomūrtiḥ | śrutāvamūrtapadaṃsūkṣmatāparam |
1.18
uktamarthaṃsaṃkalayati taditi | tatsthūlaśarīrajātaṃ tattaddṛṣṭādṛṣṭaṃ karmībhūtaṃmahānti bhūtāni karttṝṇi veṣṭanarūpāṇyārambhakatayā viśanti manaśca jīvopādhiḥsaha karmabhirdharmādyairavayavaprāyairindriyaiśca saha bhogārthaṃpravi-
1.19
saṃprati sthūlabhūtaguṇānvaktuṃ sthūlaśarīrasya tatkāryatvamanuvadannirvāha teṣāmiti dvābhyām | idaṃsthūladehaṃ puruṣāṇāṃ manaādipuruṣāntānāṃ saptānāṃmahaujasāṃ yanmaṇḍalavyāpināṃteṣāṃbhogārthaṃ sūkṣmābhyo'pañcīkṛtābhyo yāmūrtimātrāḥ pañcīkṛtāni mahābhūtāni tābhyastadidaṃsthūlaśarīraṃ saṃbhavatyutpadyataityanvayaḥ| avyayāt avyayaṃjīvaṃ atatya vacchinattīti avyayāt prathamāntaṃ sthūladehaviśeṣaṇam svataśca vyayaṃpratyakṣaṃvināśīti |
1.20
( 4 ) rāghava nandaḥ | ataeva mūrttimātrāśabdavācyānāṃ sthūlapañcamahābhūtānāṃguṇānsaṃkalayati ādyādyasyeti | eṣāmuktānāmākāśādisthūlapañcamahābhūtānāṃmadhye yoyobhūtaviśeṣoyāvatitho yāvatāṃpūraṇaḥsmṛto manīṣibhiḥ sasatāvadguṇaḥ | tenākāśādvāyordvitīyatayā vāyorguṇadvayam evamuttaratrāpi tena sthūlaśarīratāvadguṇopalabdhiriti bhāvaḥ | dehasya pañcātmakatvepi pṛthivīmayaāpomayaṃstejomayovāyumayaākāśamayaiti śrutau tattatprādhānyamātraṃvivakṣitam |
1.21
etaiti | prajāpatirdevānasṛjatāsṛgramaiti manuṣyānindvaiti pitūṃstiraḥ pavitramiti grahānasavaiti stotraṃviśvānīti śastraṃsaubhā gaye tyetāḥprajāstathābhūriti bhūmimasṛjadityādi śrutimāśrityāha sarveṣāṃtviti | nāmāni devo'yaṃ manuṣyo'yaṃ ityādīni karmāṇi yajanayājanādīni | pṛthaksaṃsthāḥ kulālasya kambugrīvādi ghaṭanirmāṇaṃ kuvindasya paṭanirmāṇaṃ dvicatuṣpadādyākṛtīrvā nirmamaityanvayaḥ | puraścakre dvipadaḥpunaścakre catuṣpadaiti śruteḥ | puraḥśarīrāṇi |
1.22
sarvabhūtāni nirmametyuktasṛṣṭivivṛṇvan virāṭsṛṣṭimāha karmātmanāmiti daśabhiḥ | karmātmanāṃ karmaṇaiva prāptadevatvānāṃ ye karmaṇādevatvamāyāntīti śruteḥ | karmaṇoyajñādeḥ svarūpanirvāhakatvena vā amukasyai devatāyai idaṃnamameti tyāgoddeśyatvāt prāṇināṃmadhye sūkṣmamasmadādyadṛśyarūpaṃdevānāṃgaṇamasṛjat | tathā sādhyānāṃgaṇaṃyajñaṃkarma sanātanaṃvaidikam karmabrahmodbhavaṃviddhīti smṛteravaśyaphaladatvāt |
1.23
agnivāyuravibhyaiti | agnerṛgvedovāyoryajurveda ādityātsāmavedaitiśruteḥ | brahma vedaṃsanātanaṃnityaṃ visadṛśakramarāhityāt yathāpūrvamakalpayadi̍ti śruteḥ | suptaprabuddhasyevāvirbhāvācca yajñasiddhayartha ādhvaryavaudrātrādibhedenaiva yajñaḥsidhyatīti dudohādityādidvārāviśvakārānyathā vedasyakarttrānantyaprasaṅgāt |
1.24
kālamādityakriyāpracayaṃ kālavibhaktīrmāsartayanādyāḥ samāni ekākārasaṃsthānāni manuṣyān viṣamāṇīti devāditiraścaḥ |
1.25
taścāndrāyaṇādi vācaṃsmṛtyādirūpāṃ ratiṃ cetaḥparitoṣaṃ kāmaṃruyādyabhilāṣaṃ krodhamāśāde rhetum | sṛṣṭimiti sṛjyateiti sṛṣṭiḥ | tapaāderviśeṣaṇam sṛṣṭiṃsasarjeti pākaṃpacatīti vat | prakṛtyartho'vivakṣitaḥ |
1.26
(4) rāghavaānandaḥ | sṛjyamānakāraṇamāha karmaṇāmiti | aśvamedhādidharmakāraṇaṃ brāhmaṇavadhādyadharmakāraṇamiti kartavyākartavyārthaṃvyavecayat vivekenoktavān | dvandvaiḥsukhaduḥkhādyaiḥ |
1.27
apaeva sasarjādāvityatroktā | apo'nuvadaṃstāsāṃ sarvopādānatvamāha aṇvyaiti | daśārdhānāṃpañcānāṃ apañcīkṛtānāṃ āpaevedamagraāsurityādyapśabdavācyānāṃ jagallakṣaṇakārya pratyupādānakāraṇānāṃ aṇvyaḥ sūkṣmāmātrāḥ mīyanteamūḥ vināśinyaḥ janitvāt tābhiśca sārdhaidaṃcaitanyaṃ hiraṇyagarbhādisthāvaraparyantaṃ anupūrvaśaḥhiraṇyagarbhāṇḍādikrameṇa jagadbhūvetyarthaḥ | tatra tābhyo'pañcīkṛtabhūtamātrābhyo'ntaḥkaraṇacatuṣṭayaṃindriyadaśakaṃprāṇapañcakaṃca samaṣṭivyaṣṭirūpaṃpunastābhyaḥ pañcīkṛtābhyaḥ caturdaśabhuvanāni brahmāṇḍaṃ jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjacaturvidhasthūlaśarīraṃ bhogyaṃ-
1.28
( 4 ) rāghavavānandaḥ | karmapūrvaprajñayorhetutāmāśrityāha yamiti | yaṃbrāhmaṇādiṃ yasminyājanādau tathā yaṃvyāghrādiṃ yasminhiṃsādau prathamaṃnyayuṅkta satatadeva karma svayaṃbheje | kiṃbhūtaḥ punaḥpunaḥsṛjyamānaḥ |
1.29
( 4 ) rāghavavānandaḥ | tathāpihiṃsraṃahiṃsranaṃ ahiṃsraṃtadvinnaṃmṛdu mārdavaṃ krūraṃkrauryaṃ saṃvidyākarmaṇīsanvārebhete pūrvaprajñāceti vidyāvihitādicaturvidhaṃjñānaṃpūrvaprajñā pūrvānubhūtaviṣayavāsanātaṃgamanāgamanaśīlinaṃśāñcārabhete svaphaladāne na samanugacchatīti śruterarthaḥ | smṛtirapi | prakṛtiṃyānti bhūtāni nigrahaḥkiṃkariṣyatītyatra prakṛtiḥ pūrvamajñāstanapānādisaṃskāraḥ |
1.30
teṣāmāvaśyakaphalārambhakatve dṛṣṭāntoyatheti | yathartuvasantādyṛtumanatikramya liṅgāniṛtuliṅgāni vāsantaśāradīyāni phalapuṣpāṇikratavaḥvasantādayaḥ ṛtuparyayeagrimavasantādāvapi yathā prapadyante tathā svasvakarmāṇi dehinaḥ sṛjyantare prapadyantaityanvayaḥ |
1.31
vedādiṣvadhikārārthaṃvarṇānāṃjanisthānakṛtaśraiṣṭhyānyāha lokānāṃtviti | vivṛddhyarthaṃsvadharmānuṣṭhānena vividhaprakāravṛddhyarthaṃ niravartayat mukhādibhyoviprādicatuṣṭayaṃjanitavān |
1.32
saṃprati manvādidvārā maithunajāṃsṛṣṭimāha dvidheti navabhiḥ | ātmanodehaṃ dvidhā kṛtvā sthitātsmādbrahmaṇaḥ pūrvārdhāvacchinnojagatsṛṣṭibhāvināntaḥkaraṇojīvomanvākhyaḥ puruṣobhavat tādṛśajīvāntaramuttarārdhāvacchinnaṃ śatarūpārūpā nārī babhūva tasyāṃbhogyatvenopasthitāyāṃ tadbhoktṛtvenataṃmanvākhyaṃ virājamayayujatsasṛje vividharājamānatvāt virājamiti sasṛje manuṃdevaṃ prajāpatiriti vārtikokteḥ | ataḥśrutiḥ | savai naiva rametasmādekākī naramate saddvitīyamai cchan sahaitāvānāsa yathā strīpumāṃsau saṃpariṣvaktau saimamevātmānaṃ dvedhā yātayanrtataḥ patiśca patnī cābhavatām | ataeva bhāgavatamapi | tasya kāyaṃmabhūddvedhā yatkāyamabhicakṣate | tābhyāṃrūpavibhāgābhyā̍mithunaṃsamapadyata | yastu tatra pumānsobhūnmanuḥ svāyaṃbhuvaḥsvarāṭ | strī cāsīcchatarūpārūpā mahiṣyasya mahātmanaḥ | tatomaithunadharmeṇa prajāedhāṃbabhūviraiti |
1.33
etadvanakti tapaiti | yaṃmanuṃtameva māṃvittajānīta sraṣṭāraṃteṣāṃmarīcyādīnāṃsṛṣṭadehāvacchinnānāṃ dvijasattamādvijaśreṣṭhāḥ |
1.34
( 4 ) rāghavandiḥ | ahamapi tathā cakreityāha ahamiti | maharṣīn prajānāṃpatīndaśāsṛjamityanvayaḥ | āditaḥ ādau |
1.35
( 4 ) rāghavandiḥ | nāmatastānevāha marīcimiti | prācetasaṃdakṣama |
1.36
( 4 ) rāghavandiḥ | teṣāmapi kṛtyamāha etaiti | ete marīcyādayo manūnmanvantarādhipān sāvārṇiprabhṛtīnbhūritejasaḥ bhūrīṇi ekasaptatiyugaparimitaḥ kālastatratyādevatāstadindromanuputrāṛṣayaḥ īśvarāvatāraścaete ṣaṭtejāṃsi manvantarapālane sahakārīṇi yeṣāṃte tatheti karmaṇoviśeṣaṇam | devanikāyān devasthalāni devabhṛtyānvāmaharṣīn vāmadevādīn|
1.37
yakṣeti | yakṣāvaiśravaṇādayaḥ | rakṣāṃsi rāvaṇādayaḥ | piśācāḥpūtinaramāṃsāśinaḥ | gandharvāścitrarathādayaḥ | apsarasaḥ urvaśīprabhṛtayaḥ | asurāḥ hiraṇyākṣādayastān | nāgāndevākṛtisaphaṇān anantādīn | suparṇāngaruḍādīn | pitṝṇāṃpṛthaggaṇānagniṣvāttādīn |
1.38
kiṃca vidyuttaiti | rohitaṃnānākāradaṇḍāyamānaṃ tadevendradhanuḥ| nirghātontarikṣajautpātadhvaniḥ ketavaḥ śikhāvanti jyotīṃṣi | uccāvacāni grahanakṣatratārāḥ |
1.39
kiṃca kinnarān aśvamukhanarākārān | vihaṅgamānpakṣiṇaḥ | paśūngavādīn | mṛgānharīṇādīna grāmāraṇyabhedenavā | vyālān siṃhādīn | ubhayatodataḥ ubhayatodantapaṅktiryeṣāṃaśvādīnāṃtānapi |
1.40
kiṃca kṛmayaḥ apādāḥ| sapādāḥ kīṭāḥ| pataṅgāḥśalabhādayaḥ| matkuṇāuddaṃśāḥ | daṃśāstu vanamakṣikāḥ | yūkādīnāmekavadbhāvaḥ kṣudrajantutvajñāpanārthaḥ asṛjantyanvayaḥ |
1.41
jaṅgamasṛṣṭimupasaṃharan sthāvarasṛṣṭiṃ bruvāṇojarāyujasvedajān pratiyogitayā bhinatti evamiti daśabhiḥ | sthāvarajaṅgamaṃ jaṅgamavatsthāvaramapi sṛṣṭamityarthaḥ | ājñāgurūṇāṃhyavadhāraṇīyeti mānayannāha manniyogāditi | mamamanorniyogādājñātaḥ | marīcyādimahātmabhirityanena mahatāmapyakāryakāritvaṃyatsthāvarādisṛṣṭiḥ |
1.42
yeṣāṃprāṇināṃjanmanimittaṃyādṛśaṃkarma sthāvarāṇāṃkāyikaṃniṣiddhācaraṇaṃ paśvādīnāṃvācanikaṃdevādīnāṃkāyādijaṃpuṇyaṃmanuṣyādīnāṃubhayamiti ihamanunā kīrtitaṃyattadabhidhāsyāmītyanvayaḥ | kramayogaṃca brāhmaṇādikrameṇa |
1.43
kiṃca paśavaśceti | jarāyurulvaṃ garbhapariveṣṭanatvaktato jātāḥ paśavaityādyanuvādojarāyujatvaṃvidheyam |
1.44
evaṃpakṣiṇaityādyanuvādo'ṇḍajatvaṃvidheyam | evaṃmaśakādyanuvādaḥ svedajatvaṃvidheyam | audajāniudakajātāni |
1.45
evamaśakādyanuvādaḥ svedajatvaṃvidheyam | ūṣmaṇaḥsvedahetutāpāt | īdṛśaṃyūkāditulyam |
1.46
udbhijjāḥ ūrdhvaṃ bhinattītiudbhit tajjanitvaṃvidheyaṃ tatrāpi bījamudbhidya jātāstaravaḥ bhūmimudbhidya jātāstṛṇavṛkṣādayaḥ bījakāṇḍaprarohiṇaḥ praroho'ṅkuraḥ bījaprarohiṇovaṭāśvatthādayaḥ kāṇḍāśchinnā acchinnāvāśākhāstebhyaḥjātāḥ ikṣuguḍūcyādayaḥ badaryādayaśca bahūni puṣpāṇi phalāni ca yāsāṃ brāhmyādijātīnām |
1.47
( 4 ) rāghava call nandaḥ | apuṣpāḥ puṣpaṃ vinaiva phalavantoye te vanaspatayaḥ puṣpiṇaḥ puṣpapūrvakāḥ phalinaḥ teubhayepivṛkṣāḥ |
1.48
gucchāḥ pṛthagjanipūrvakaṃ militāmallikāyāḥ gulmāekamūlāḥ śarādayaḥ pratānāḥ kūṣmāṇḍālābūprabhṛtayaḥ sāṃkuśāḥ vallayo vāsantyādayaḥ etānyapi bījakāṇḍaruhāṇītyanuvādaḥ |
1.49
( 4 ) rāghavandiḥ | sthāṇumanye prapadyante śarīratvāya dehinaiti śrutimāśrityāha tamaseti | karmahetunā kāyikaniṣiddhācaraṇajenahetunā śarīrajaiḥ karmadoṣairyyāti sthāvaratāṃnara iti vakṣyamāṇatvāt | atobahurūpeṇa sthāvarasṛṣṭīnāmanantatvāt antaḥsaṃjñāḥ pepīyamānastiṣṭhatīti śruteḥ tasmātpaśyanti pādapāiti smṛteśca | etadantāḥ sthāvarāntāḥgatayaiti gatiḥphalopabhogārthagamanam tayāutpattirapi lakṣitā |
1.50
bhūtasaṃsārebhūtaḥ kṣetrajñaḥtasya saṃsāre pravāharūpeṇa nityaṃsatatayāyini anuvartamānaṃ satataṃ sāntatyaṃanavacchinnamiti yāvat jāyasva mriyasvetyanuparamaśravaṇāt |
1.51
tasya layasṛṣṭīsvāpaprabodhatvena nirūpayati evamiti dvābhyām | māṃcasṛṣṭvetyanuṣajyate | ātmanihiraṇyagarbhe antardadhe tirohitobhūt | bhūyadiita | pravāhānāditvasūcanārtham | kālaṃsargakālaṃkālena caturyugasahasrāntabrāhmasaṃjñakena pralayakālena pīḍayannirodhayan |
1.52
devodyotanātmakaḥ jāgarti sthūlākāśādyākāreṇa ca vivartate ceṣṭate karmakaroti yadā svapiti nimīlati na ceṣṭate |
1.53
kiṃca tasminniti | nivartante na karma kurvanti glāniṃ sarvendriyasahitamanaḥ nivṛttavyāpāratāmṛcchati sthūlākāśādyabhāvena tadārabdhasthūlajarāyujādi dehābhāvāt ākāśādyabhāvaśca ākāśājjāyate tasmānnasya śabda-
1.54
hiraṇyagarbhopi naṅkṣyati iti jñāpayan mahāpralayamāha yugapaditi | yadādviparārdhakāle yugapat hiraṇyagarbhavirāḍbhyāṃsaha pūrvoktā karmātmānojīvāḥ saṃskāramātrāvaśeṣāḥ parabrahmaṇi pralīyante tadāyaṃsarvabhūtātmāīśvaraḥ sukhaṃsvapiti nirvṛtaḥ sukhaṃsvānandaṃnirvṛtaḥ prāptaḥ jagadvyāpāroparamaḥ| svapitītyupacaryate svasya svāpaprabodhayorabhāvāt |
1.55
pralayaprasaṅgena maraṇamāha tamaiti dvābhyām | ayaṃjīvātmā yadā tamaścaitanyamāśritya jaḍatvaṃprāpya dehādyadhyāsaparityāgāt evamevāyamātmedaṃśarīraṃnihatyāvidyāṃ gamayitvānyannaśivataraṃ kalyāṇataraṃrūpaṃtanutaiti śruteḥ | bahukālaṃsendriyaḥ vāgādīndriyayuktopi na ca karma kurute suṣuptivat śvāsādikamapi kutaḥ | yataḥ mūrtitaḥsthūlaśarīrāt |
1.56
sadā maraṇakālautkrāmati dehāntarārthaṃ kiṃbhūtaḥ aṇumātrikāḥ aṇavo'ṇutulyāmātrāḥ puryaṣṭakarūpā avacchedatvena yasya caitanyasya satathā puryaṣṭakena liṅgena prāṇādyena sayujyate tenabaddhasya bandhovai mokṣomuktasyamuktatā | tenatvityuktam | bījaṃvidyākarmavāsanāḥ bhūtvāsaṃprāpya taṃvidyākarmaṇīsamanvārabhete pūrvaprajñāceti śruteruktatvāt | tadanurūpeṇa sṛṣṭaṃsthāvaraṃjaṅgamaṃvā viśati vṛkṣohaṃ manuṣyohamiti abhimanyate | saṃsṛṣṭaḥ pūrvāddaṣṭena janmanāniyuktaḥ sanmuñcati ca mūrttipūrvāmiti |
1.57
prakṛtamanusarati evamiti | jāgratsvapnābhyāṃ dainaṃdinasṛṣṭipralayābhyāṃ pramāpayati nāśayati svapno'tra suṣuptiḥ svapitītyukteḥ |
1.58
guruparaṃparāgatamidaṃśāstraṃ na svamanīṣākalpitamityāha idamiti | āditaḥ sṛṣṭyādau asau virāṭbrahmā māṃmanuṃāha manurmarīcyādīnmunīn grāhitavānasmītyanvayaḥ | ādāvasya manuvaktṛtvaṃ kartṛtvaṃtu virājaeveti dhvaniḥ |
1.59
bhṛgorapi gurvadhīnavidyatvaṃsūcayati etaditi | mattomanoḥadhijage jñātavān sarvamakhilaṃ etenākṣaramātramapyasya na tyājyamityarthaḥ |
1.60
adhyāpanepi gurvājñāvaśyakatāmāha tataiti | tānmanusamīpe pūrvopasthitān prītātmā prītiyuktaḥ | etemanūṃśca samānyānityanena sāvarṇyadyāmanavauktāaparaiti viśeṣāt sāvarṇyīdibhyaḥ svāyaṃbhuvādyābhinnāḥ anyathā manūnāṃcaturdaśatvaṃvyāhanyeta |
1.61
ete tu kaśyapavaṃśyākiṃnāmānaityapekṣāyāmāha svāyaṃbhuvasyeti tribhiḥ | sṛṣṭikaraṇe teṣāṃsāmarthyamāha amitaujasaiti amitaṃojobalaṃjñānaṃtapaśca yeṣāṃte tathā |
1.62
teṣāṃnāmāpekṣaṃpūryati | svārociṣaityādināmāni | vivasvataḥsutoyamaḥ |
1.63
idānīṃ vartamānaḥsvesve'ntare svakīyasvakīyamanvantare idaṃsvānurūpāḥ prajāutpādya carācaraṃsarvamāpuḥ rakṣitavantaḥ manūnāṃsvāyaṃbhuvādīnāṃ nāmataeva manvantarāṇāmapi nāmānīti dhyeyam |
1.64
kālaṃkālavibhaktīścetyuktaṃ sargādijñāpanārthaṃvivṛṇoti nimeṣādveti daśabhiḥ | pakṣmaṇoḥsvābhāvikaḥ kamponimeṣaḥsaca manuṣyādhikārakaṃ śāstramiti nyāyānmanuṣyasyaiva devānāṃnimeṣābhāvācca teṣāmaṣṭādaśanimeṣaiḥkāṣṭhā syāt | kāṣṭhānāṃtriśatākalāsyāt kalānāṃtriśatāmuhūrtaḥ daṇḍadvayam | tāvatomuhūrtāntriṃśanmuhūrtānahorātraṃkālaṃvidyāditi śeṣaḥ |
1.65
etatsarvasūryakriyākṛtamityāha ahorātreiti | mānuṣadaivikeiti brāhmapitryayorapyupalakṣaṇam | svapnāya nirvyāpārāya | ceṣṭāyai karmaṇāṃkarmānuṣṭhānārthaṃbahirindriyāṇāṃpravṛttyarthaṃvā | bhūtānāṃmanuṣyapitṛdevabrahmaṇām |
1.66
tataḥkimityataāha pitryaiti | prādhānyānnimeṣādityanena prāptānāṃnṝṇāṃpañcadaśāhorātraiḥpakṣaḥ tayordvayaṃmāsaḥ | saca pitryerātryahanī pravibhāgaḥ pakṣayoḥpravibhaktayoḥ pakṣayormadhye kṛṣṇohaḥ | saca sādhuḥkarmaceṣṭāsu pitṝṇāṃśuklaḥpakṣaḥśarvarī saca teṣāṃsvapāyeti tayorvibhāgaḥ| aharityatideśoyaṃkhalekāṣṭhanyāyena kāryārthaḥ| avikṛte tādṛśe kāṣṭhe yathā paśurbadhyate tathātra kṛṣṇapakṣaśrāddhādikaṃ kriyataiti |
1.67
tathādaiveiti | nṛdvādaśabhirmāsaiḥ varṣaṃtaccadaive rātryahanī tayorudagayanaṃdaivakramaṃyajñādi pravṛttyarthaṃ mahaḥ dakṣiṇāyanaṃrātririti vibhāgaḥ |
1.68
kiṃ ca manuṣyasya yugānāṃsatyatretādvāparakalisaṃjñakānāṃcaturṇāṃ pramāṇaṃtu brahmaṇaḥ kṣapāhasya kṣapārātriḥtayā sahaahaḥkṣapāhaḥ tasya pramāṇamiti pratijñādvayam | pramāṇaṃ parimāṇam |
1.69
tatra satyayugasaṅkhyāmāha catvārīti | kṛtaṃsatyākhyaṃ varṣāṇāṃdaivasaṃvatsarāṇāṃcaturyugaparimaḥṇena daivadvādaśasahasrasya nyūnatāprāptiṃsandhyāsandhyāṃśābhyāṃpūrayannāha tasyeti | tāvacchatī catuḥśatī sandhyāsandhyāṃśaḥ sandhyayoḥpūrvāparabhāgaḥ satathāvidhaścatuḥśataparimāṇaḥ tenāṣṭaśatādhikacatuḥsahasraparimitaṃkṛtam |
1.70
itareṣu tretādvāparakalisaṃjñakeṣvekāpāyenetyayarthaḥ | tretākhyaṃyugaṃṣaṭ śatādhikasahasratritayaparimitam| dvāparākhyaṃ catuḥśatādhikasahasraparimitam | kalisaṃjñakaṃ dviśatādhikasahasraparimitamiti |
1.71
hakīrtanānmānuṣacaturyugenaiva divyayugānugamanāt | tathā ca viṣṇupurāṇam kṛtatretādvāparaṃca kaliñceti caturyugam | procyate tatsaptaṃsaṃtu brahmaṇodivasomune |
( 4 ) rāghavānandaḥ | daivayugamāha yaditi | etāni dvādaśasahasrāṇi kriyāparicchedakāni yasya |
1.72
brāhmamaharāha | daivikānāṃdaivamānena dvādaśasahasrābdātmakānāṃparisaṃkhyayā gaṇanayā sahasraṃ brāhmamahaḥ | brahmātrāvirāṭtasya saṃbandhitayā tāvatīrātriḥdevayugasahasraparimitetyarthaḥ | atobhidhānaṃdaive yugasahasre dve brāhmaśatatvetvahorātre manuṣyāṇāṃyugānāmaṣṭau sahasrāṇi | kṛtaṃ tretādvāparaṃcakaliñceti caturyugam procyate tatsahasraṃtu brahmaṇodivasaṃ muneiti viṣṇupurāṇokteḥ |
1.73
kiṃca tadvāiti | puṇyaṃpuṇya hetutvāt | tadvai yugetyanuvādaḥ | ahorātratvaṃvidheyam |
1.74
ahorātrādiparimāṇaphalamāha tasyeti | aharniśasya ahaścaniśāceti aharniśaṃtasya niśāyāantaityarthaḥ | pratibuddhaḥ kiṃcakāretyāha pratibuddhaśceti | manoliṅgaśarīraṃtattatprāṇyadṛṣṭasaṃyuktaṃ sṛjati prerayati punarbhogāya tanmano'kurutāmanvīsyāṃtataāpojāyantaiti śruteḥ |
1.75
liṅgaśarīrābhivyaktyanantaraṃ sthūlākārādisṛṣṭiḥ ataāha manaiti | sṛṣṭermanaḥ kartṛ codyamānaṃjīvādṛṣṭādṛṣṭaṃsatsṛṣṭiṃsthūlākārādi kurute hiraṇyagarbhāvacchedakatvenāpañcīkṛtānāmākāśādīnāṃtadānīṃsattvān na teṣāṃprajāpatisṛṣṭatvamindriyāṇāṃvā |
1.76
ādyārghasya guṇatveṣāmityatroktān bhūtaguṇānprapañcayituṃtānyanuvadati ākāśamiti sārdhatribhiḥ | ākāśamatra sthūlaṃvikurvāṇāt kāryākāreṇa pariṇamamānāt | śuciḥpāvanaḥ panthānaśca viśudhyanti somasūryāṃśumārutairityukteḥ |
1.77
rociṣṇu paraprakāśakaṃ ataeva tamonudaṃ bhāsvatsvaprakāśam |
1.78
āditaḥ sthūlabrahmāṇḍasṛṣṭeḥpūrvam |
1.79
manvantarasaṅkhyākhyāpanārthaṃpūrvoktamanuvadati yaditi | daivikayugasaptatiparimitaṃmanvantaramityarthaḥ |
1.80
sṛṣṭyādi brahmaṇolīlāmātramityāha manviti |
1.81
tatrādau tretādiṣu pādaśodharmasya hrāsaṃ vaktuṃsatyayugasya dharmasya saṃpūrṇatāṃdarśayati catuṣpāditi | vṛṣohi bhagavāndharmaityāgamāt tapojñānayajñadānānāṃpādatvena nirūpaṇam | ataevāha sakalaiti | kalāavayavāḥpādalakṣaṇāḥ tapaādayastaiḥsahitaḥ satyasya sakaladharmavattvena śreṣṭhatvajñāpanāya pṛthanirdeśaḥ | satyamiti | adharmeṇa śāstraniṣedhena dharmavidyādeśāgamautpattirmanuṣyānnagacchatītyarthaḥ |
1.82
itareṣu tretādiṣu āgamān caurikādeḥpādaśaḥ aṃnśena tapaādicaturṇāmiti śeṣaḥ | avaropitastyājitaḥ ataevāha cauriketi |
1.83
kimasādhyaṃdharmasyeti sāścaryamāha arogāiti | sarvasiddhārthāḥsarveārambhāḥ phalanti | caturvarṣaśatāyuṣaiti śatāyurvaipuruṣaitiśruteḥ | virodhe tvanpekṣāsyādasatihyanumānamiti nyāyena śataparimitaṃpuruṣāyureva adhi-
1.84
ataevāha vedoktamāyurityādi | ayamarthaḥ śatāyurvai puruṣaiti vedoktamāyuḥ kāmyakarmaṇā māśiṣaḥ phalaṃśarīriṇāṃśāpānugrahaprabhāvaścaanuyugaṃyugeyuge phalatiasati pratibandhe setsyatītyarthaḥ |
1.85
ataevāha | anyaiti | sakalāsakalābhyāṃbhinnāiti ataāha yugahrāsānurūpataiti yugāvhāsīyugeyuge dharmahrāsaḥ tadanusāreṇa pṛthakkam na tu śūdrasya vedādhyayanaṃ viprasya seveti bhāvaḥ |
1.86
sarvayugeṣu caturṇāmanuṣṭheyatvepi prādhānyenānuṣṭheyārthamāha tapaiti tapodhyānaṃ jñānamātmadhīḥ śāstradhīrvā |
1.87
saṃpratyanuvādapuraḥsaraṃprativarṇavyavasthādharmānāha sarvasyeti pañcabhiḥ | sarvasya sṛjyamāna prapañcasya sabrahmā mukhabāhūrupajjānāṃpṛthakkarmāṇyakalpayadi tyanvayaḥ | tathāca śrutiḥ brāhmaṇosya mukhamāsīdityādi padbhyāṃśūdraiti vyadhikaraṇanirdeśovedānadhikārasūcanārthaḥ | akalpayadi ti yathāpūrvamakalpayadi ti śrutismaraṇārthaḥ | tenānādivyavastheti |
1.88
karmāṇyevāha adhyāpanamiti | adhyāpanaṃśiṣyebhyaḥpratipādanam |
1.89
ijyā yajñaḥ | aprasaktiranāsaṅgaḥ |
1.90
vaṇikpathaṃvāṇijyam | kusīdaṃlābhena vittavardhanam |
1.91
ekamevetyāpadyapi dharmāntaravyāvṛttyartha prabhuḥvirāṭ anasūyayetyayamabhiprāyaḥ dvijānāṃvedādhyayanādyuktakarṣāsahiṣṇutāyā tatra na pravartitavyaṃ vedamupaśṛṇvataḥ trapujatubhyāṃkarṇapūraṇamiti śruteḥ | prāṇāntikaprāyaścitta śravaṇāditi bhāvaḥ |
1.92
idānīmarthavādapūrvakaṃbrāhmaṇasyaiva śreṣṭhyaṃhavyakavyādibhoktṛtvaṃvidhyādikhāmitvametacchāstrādhikāritvaṃca vidhatte ūrdhvamiti ṣoḍaśabhiḥ |
1.93
tasmāttatopiuttamāṅgaṃśiraḥ tadekadeśomukhaṃtadudbhūtatvājjyaiṣṭhayātprathamajatvāt | brahmavāidaṃmagraāsīditi śruteḥ | brahmabrāhmaṇajātiḥ brahmāṇovedasya sargasya sṛṣṭasya brāhmaṇādeḥ dharmadau śāstā | anyonyaṃguruvoviprāityukteḥ viprasyāpi vipraḥśāstā |
1.94
abhivāhāya sākṣātvahanāya devādyarthaṃguptaye saṃrakṣaṇāya ca yathā guptaṃca dhanamuttarakāle sukhahetustathā brāhmaṇārpitamapi | brāhmaṇohi nidhirdevaiti vakṣyati |
1.95
tamevāha yasyeti| yasya brāhmaṇasyāsyena mukhena brāhmaṇye manuṣyeṣviti śruteḥ| agnirivadevaditi śeṣaḥ| havyāni devatoddeśyāni carupuroḍāśādīni kavyāni pitṛuddeśyāni śrāddhādīni kiṃbhūtaṃjantuḥdattasya phalaprāpakaṃvā tatoviprāt|
1.96
bhūtānāṃsthāvarajaṅgamānāṃmadhye prāṇinojaṅgamāḥmahīlatādibhyaḥśreṣṭhāḥ| teṣvapi buddhijīvinaḥ paśutiryañcaḥ| teṣu narāḥ|
1.97
teṣvapi vidvāṃsaḥyajñaśāstravidaḥ | teṣu kṛtabuddhayaḥ kṛtakartavyaṃ brāhmaṇena mayedamiti buddhiryeṣāṃ tathā ālasyādinā kevalaṃ na kurvantīti | tathātvaniścaye anuṣṭhātāroye te kartāraḥ | teṣvapi brahmavidobrahmatattvajñāḥ śreṣṭhāiti sarvatrānuṣajyate sarvakarmaṇāṃpāraṃparyeṇa brahmaṇyeva tātparyeṇopayogāt sarvakarmākhilaṃpārthajñāne parisamāpyataiti bhagavadukteḥ |
1.98
atra heturutpattiriti | mūrtirdehaiha śāśvatī śaśvat nirantaraṃdharmahetutvāt brahmabhūyāya brahmatvāya muktayaiti yāvat | anyathā brāhmaṇyāvāmidhyairthaveti bhāvaḥ |
1.99
kiṃca jāyamānojātamātraḥ pṛthivyāṃvartamānonāmādhikyena ādhikyamāha īśvaraiti | dharmakośasya vedasya vedāddharmohi nirbabhau tathā brahmakarmodbhavaṃviddhīti smṛteḥ |
1.100
abhijanena utkṛṣṭasthānajanmanā |
1.101
vastraṃ paridadhāti vasanādikaṃ ānṛśaṃsyādakārpaṇyāt kāruṇyādvā |
1.102
tasya brāhmaṇasya karmavivekārthaṃimāni karmāṇi kartavyāni nemānīti nirdoṣeṇa śuddhayarthaṃ śe-ṣāṇāṃkṣatriyādīnāṃcedaṃmanvākhyaṃśāstraṃ akalpayat pūrvasargānurodhāt |
1.103
viduṣādhītave davedāṅgena prayatnataḥ prayatnena samyak yathāvidhinā nānyena kṣatriyādinā | ayamarthaḥ | idaṃhi dharmaśāstraṃdharmavatkṛtyaṃca viprasyaiva na rājanyādeḥ | tenātra vidhiniṣedhābhyāṃ vipraevādhikriyate | vaidikatvādviśeṣepi bṛhaspatisavadvamadhyetavyamityarhāthenā nānyeneti | rājabhojanāḥśālayaiti vannānyeṣāṃniṣedhaiti medhātithiḥ|
1.104
śaṃsitavratonuṣṭhitabrahmacaryādṛṣṭataḥ karmadoṣaiḥ pāpaiḥ |
1.104.p2
kiṃca punātīti | paṅktim | yasyāṃpaṅktaubhuṅkte paṭhati vā parāvarānpitryādīn avarānputrādīnviśiṣṭasaṃskāravat kulajatvāt kṛtsnāṃsāgaramekhalāṃ etacchāstrādhigamena dharmajñatā pratigrahehetuḥ |
1.105
adhyāyamupasaṃharati yathedamiti |
1.106
svastyayanaṃmāṅgalyaṃsvasti abhipretārthāvināśasyaayanaṃprāpaṇamiti vā | śreṣṭhaṃyaddṛṣṭādṛṣṭārthatvāt | buddhivivardhanamabuddhiḥsamṛddhiḥ āyuṣyaṃparadārādisevārāhityādadṛṣṭādṛṣṭāyuḥ kṣayābhāvāt | niḥśreyasaṃ saṃskārācārakarmādiparaṃparayā tattvajñānasādhanam | paramitiviśeṣaṇāt yasyaiteaṣṭācatvāriṃśatsaṃskārābhavanti brahmaṇaḥsāyujyaṃsalokatāṃgacchatītyādyukteḥ |
1.107
akhilena samayeṇa guṇadoṣau vihitasya karaṇaṃguṇaḥniṣiddhācaraṇaṃdoṣaḥtadubhayamapyuktam |
1.108
ācārahīnaṃ na punanti vedā ityuktimālambyavedārthānuṣṭhānahetumācāraṃvidhāsyaṃstameva sapramāṇakaṃstauti ācāraiti tribhiḥ | sadā yuktāḥsarvadodyuktāḥ ātmavānpāralaukikātmatattvajñānaṃtadabhāveācāraṃviśvasan pradṛṣṭamanāvā |
1.109
ācārāt yathāvidhyācamanādeḥ |
1.110
ācārataḥ ācārānuṣṭhānena śuddhāntaḥkaraṇāt dharmasya gatisvarūpaṃdṛṣṭvā jñātvā sarvasya tapaso dharmasya ācāromūlamityanuṣṭheyatayā jagṛhurityanvayaḥ |
1.111
samprati dvādaśabhiradhyāyairyatpratipādyaṃtat saṃkṣepataḥ sukhapratipattyarthaṃpratijānīte jagataścetyaṣṭabhiḥ | samutpattiprāmiridaṃ tamobhūtamityādinoktaṃ sṛṣṭyāditrayamiti | prāthamikaṃsaṃskāravidhiṃjātakarmādervidhānam | vratacaryopacāraṃ brahmacārivratācaraṇam | upacāraṃgurvādīnāṃpūjābhivādanādīni | dvaitīyakam | snānasya samāvartanākhyasya |
1.112
dārādhigamanaṃvivāhaḥ | vivāhānāṃ brāhmādīnāṃlakṣaṇamācchādyetyādi | mahāyajñavidhānaṃvaiśvadevādayaḥ pañcayajñāsteṣāṃvidhānamanuṣṭhānam | śrāddhakalpaṃśrāddhavidhānaṃśāśvataṃ pravāhānāditaiti | tārtīyake |
1.113
vṛttīnāṃjīvanopāyānāṃśiloñchādibhedabhinnānām | snātakasya snātakādinavakalpasya vratāni niyamāḥ etasmādbrāhmaṇametasmānneti | cāturthikam | bhakṣyaṃdadhyādi abhakṣyaṃlaśunādi | śaucaṃmaraṇādau daśāhādinā | śuddhirdravyāṇāṃcodakādinā |
1.114
strīdharmayogaṃstrīnimittakadharmopāyamiti pāñcamikam | tāpasyaṃvānaprasthānāṃdharmaḥ | mokṣaṃmokṣahetutvāt yatidharmaḥyatidharmatvepi sanyāsasya pṛthagupadeśaḥprādhānyakhyāpaneti ṣaṣṭham | rājñobhiṣiktasya akhilaṃjātyuddeśamityādi dṛṣṭādṛṣṭārthamiti sāptamikam | kāryāṇāmṛṇādīnām |
1.115
sākṣiṇāṃvyavahārāṅgatvepi pradhānatvakhyāpanārthaṃ pṛthaṅgirdeśaityāṣṭamikam | strīpuṃsayoḥsaṃnidhāṇāsaṃnidhānanibandhanadharmānuṣṭhānam | dhanavibhāgasya vyavahārāṅgatvepi adhyāyapṛthaktvātpṛthaktvanirdeśaḥ | dyūtaṃdvividham | kaṇṭakānāṃcorāṇāṃśodhanaṃnirasanam |
1.116
vaiśyaśūdropacāraṃca svasvadharmānuṣṭhānamiti nāvamikam | saṅkīrṇānāmanulomapratilomajānāṃsaṃbhavamutpattim | āpaddharmaṃjīvikāntarādyupadeśaiti dāśamikam | dharmabhikṣukādiprāyaścittavidhānamityekādaśikam |
1.117
saṃsāragamanaṃcaiva | tiryagyonyādiprāptim uttamādhamamadhyamabhedenatrividhaṃkāyikavācikamānasikaṃceti niḥśreyasaṃtattvajñānāt karmaṇāṃvihitaniṣiddhānāmiti dvādaśikam |
1.118
deśadharmānpratiniyatadeśānuṣṭheyaholikādidharmāniti | jātidharmānbrāhmaṇādijātiniyatānadhyāpanādīn | kuladharmādīnṣaṣṭhennaprāśanaṃnāsītyādikān | pākhaṇḍadharmānvedabāhyācārān | gaṇaḥsaṃghātastuktānāṃvaṇikkārukaśīlavādīnāṃdharmān |
1.119
|| itiśrīrāghavānandasarasvatīviracitāyāṃmanvarthacandrikāyāṃprathamodhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit