Danasagara 23.1
Dānasāgara 23.1
- Language
- Sanskrit
23.1.1
[ atha prayogaḥ| prathamadinakṛtyam | ]¹
ata yajamānaḥ samupajātatulāpuruṣamahādānecchaḥ prathamaṃ viṣṇuśivavināyakānāṃ pūjārthaṃ
gandhapuṣpādisāmagrīmannanaivedyāni brāhmaṇārcanārthaṃ gandhamālyasāmagrīvastrāṇi vṛddhiśrāddhasāmagrīṃ
²svastivācanārthaṃ gandhamālyasāmagrīṃ sapaṭaukavāsoyugatvayaṃ suvarṇatolakatrayaśca tīrthādiṣu pariśodhitāyāṃ bhūmau caturbhadramaṇḍapaghaṭanārthaṃ stambhavaṃ śacālādikaṃ vedīkuṇḍaghaṭanārthaṃ³mṛttikāṃ cūrṇaṃśca
kuṇḍapārśvasthāpanārthaṃ kumbhacatuṣṭayamutvijāmaṣṭāvāsanāni homārthamaṣṭau śobhanatāmrapātrāṇi
⁴sruvacatuṣṭayaṃ ⁵srukcatuṣṭayaṃ tilān ghṛtaśca kuśaṃ yathopa⁶yogedhmasamidagnijvalanakāṣṭha[dhūpapuṣpādisāmagrī⁷] vedīsthadevapūjārthaṃ [dvāpañcāśataṃ vastrāṇi⁸] pūjocitasāmagrīśca brahmaśivaviṣṇupratimātrayaṃ maṇḍapacālopari pūrvādikṣu dānārthaṃ pītaraktarukṇātirukaṇāśve tarukaṇaharitapañcavarṇaśca taraṅgā daśa patākāḥ cālamadhyāropaṇārthaṃ kiṅkiṇīyuktamutkṛṣṭaṃ dhvajaṃ dvāracatuṣṭayālaṅkaraṇārthaṃ plakṣodumbarāśvatthavaṭānāṃ⁹ toraṇacatuṣṭayaṃ mṛnmayān śobhanānaṣṭau kumbhān kumbhamaṇḍanārthaṃ puṣpamālyasāmagrīcandanavakharalāni tadrūpanārthaṃ gugguluṃ kumbhapūraṇārthaṃ tīrthajalaśca ¹⁰sālaputrajīvacandanadevadārugamhārī bilva¹¹kadambabakulānāmanyatamasya sāradāruṇā
nirmitaṃ saptahastocchritaṃ dṛḍham ṛju upari hastamekaṃ parityajya kṛtacchidraṃ stambhadvayaṃ taddārumayīmeva tulādhāraṇasamarthī madhyasthitakaṭaqāmargalāṃ taddārumayīṃ caturhastāyatāṃ daśāṅgulaprastārāṃ
23.1.2
caturastrāṃ madhyārpitadhāraṇasamarthāṃ¹²baḍiśa़ākṛtilohāṃ madhye prāntadvaye ca suvarṇapatraveṣṭitāṃ
pārśvadvayasthalohapāśadvayalambamānaśṛṅkhalāṣṭakanibaddhārdhapaṭṭadvayāṃ tulāṃ tadalaṅkaraṇārthaṃ mālyasāmagrīṃ candanaṃ mauktikaprabālamālāśca¹³ tulāmadhyasthāpanārthaṃ suvarṇapatranirmitāṃ¹⁴ viṣṇupratimāṃ cakralikhanārthaṃ pañcavarṇataṇḍulaguṇḍikāṃ cakāsaṅkaraṇārthaṃ ¹⁵puṣpādisāmagrīṃ tulāyā
ūrdhvasthāpanārthaṃ pañcavarṇaṃ candrātapaṃ ¹⁶tadvandhanārthaṃ phalapuṣpasāmagrīśca ¹⁷gurorarcanārthaṃ
śvetaṃ sapaṭīkavāsoyugaṃ yatheṣṭasuvarṇaghaṭitakuṇḍaladvayaṃ haimayajñopavītakeyūrakaṇṭhābharaṇāni ca
ṛtvijāṃ varaṇārtham aṣṭau sitāni sapaṭīkavāsoyugāni yatheṣṭasuvarṇaghaṭitānyaṣṭau [kuṇḍalayugāni aṣṭau] ¹ hemayajñasūtrāṇi aṣṭāvaṅgadāni aṣṭau kaṇṭhābharaṇāni ca jāpakānāñca varaṇārthamabhimatasuvarṇaghaṭitāṅgurīyakacatuṣṭayaṃ vastrasthānacatuṣṭayañca, gurorṛtvijāñca madhuparkasāmagrī ;
²lokapālāvāhanāthaṃ puṣpadhūpādīni³ valayarthaṃ māṣabhakta⁴valisāmagrīm ; ṛtvigbhyo'dhivāsanadakṣiṇā'rthamabhimatasuvarṇaṃ ⁵kṛtakuṇḍala yugāṣṭaka-haimayajñasūtrāṣṭaka-hemakaṭakā [ ṣṭakā ] ⁶ṅgurīyāṣṭakāni,
aṣṭau nānāvarṇavastra-⁷sthānāni, aṣṭā paṭīkambalopadhānasahitāḥ śayyāḥ ; gurave dānārthamekatvigdeyasāmagrīto dviguṇadravyaghaṭitāṃ kuṇḍalayugādisāmagrīṃ, dviguṇasapaṭīkavastraṃ, dviguṇadravyaracitāmuktarūpāṃ śayyāṃ ; madhyasvastivācanārthaṃ sapaṭīkavāsoyugatvayaṃ suvarṇatolakatrayañca⁸ ; māṅgalyarthaṃ
23.1.3
⁹vādyādisāmagrīm ; ātmamaṇḍanārthaṃ yatheṣṭamābharaṇāni, dhāraṇārthaṃ vastraṃ ¹⁰'carmamayaḍhāla' sannāhañca, hastadvayadhāraṇārthamabhimatasuvarṇā-ghaṭite dharmarāja-sūryapratime, ātmatulanārthaṃ nirmalaṃ
suvarṇaṃ, gurṛtvigbhyo dakṣiṇā'rthamabhimatotpattiyogyāṃ bhūmiṃ yatheṣṭaṃ ratnāni ca ; jāpakadakṣiṇārthaṃ suvarṇaṃ ; dīnānāthāditarpaṇārthaṃ ¹¹yatheṣṭaṃ taṇḍulān kapardakañca ; ¹²śeṣabrāhmaṇalayavācanārthaṃ sapaṭīkavastrayugatvayaṃ suvarṇatolakatrayañca¹³ utpādya, sambhṛtasambhāro'[yanādyuktasamayā]¹⁴nāmanyatamasya pūrvataradine kṛtanityo ghaṭikādhikapraharatvaye hariṣyaṃ bhuktvā''camya, śucau
deśe upaviśya pādau prakṣālyā''camya, prāṅmukha udaṅmukho vā kṛtāñjaliḥ—oṃsūryasomayamakālapañcabhūtāni matsyapurāṇokta-tulāpuruṣamahādānakarma kartuṃ śro mayopavāsaḥ kartavya iti
nivedanaṃ kṛtvā, ¹⁵gṛhītodakapūrṇatāmrapātra udaṅmukhaḥ saṅkalpaṃ kuryāt
tad yathā—oṃmatsyapurāṇokta-tulāpuruṣa-mahādānakarma kartuṃ śro'hamupavāsaṃ kariṣye
evaṃ gurṛtvig jāpakā api saṅkalpaṃ kuryuḥ | tatra nivedanasaṅkalpavākyayoryathākramaṃ tulāpuruṣamahādānakarmaṇi gurukarma kartuṃ, [ṛtvikkarma kartuṃ,]¹⁶śāntikādhyāyajapakarma kartumiti ca
viśeṣaḥ | evaṃ sarveṣveva vakṣyamāṇamahādāneṣu tulāpuruṣapadasthāne hiraṇyagarbhādipadaṃ prakṣipya
nivedana-saṅkalpau kartavyau | etāvataiva sarveṣāṃ vakṣyamāṇa—mahādānānāṃ vākyāni sampadyante,
atasteṣu na ¹likhitāni
[ dvitīyāddanakṛtyam | ] ²
tato'paradine yajamānaḥ kṛtanityakriyaḥ oṃ govindāya namaḥ, oṃ upāpataye mamaḥ, oṃ
23.1.4
vināyakāya namaḥ iti vastrādinā sampūjya, bhagavan govinda, bhagavannumāpate, bhagavan
vināyaka, tulāpuruṣa-mahādānamakho mayā kartavyaḥ, sa nirvighnaṃ bhavatprasādāt sampadyatām
ityāśāsya praṇamya, abhimatasaṃkhyabrāhmaṇān vastrādibhirabhyarcya tulāpuruṣamahādānamakho mayā
kartavyaḥ, tadbhavanto māmanujānantu iti vadet | tataste kriyatāmiti ³saharṣaṃ brūyuḥ | tato
yajamāno gṛhītodaka⁴pūrṇatāmrapātra udaṅmukhaḥ saṅkalpaṃ kuryāt | tadyathā oṃ matsyapurāṇokta
—tulāpuruṣa-mahādānakarmāhaṃ kariṣye | tato yathāvidhi sagaṇādhipamātṛpūjāpūrvakaṃ vṛddhiśrāddhaṃ
kṛtvā, brāhmaṇatrayaṃ vastrakāñcanādibhirabhyarcya, tulāpuruṣamahādānakarmaṇi puṇyāhaṃ bhavanto
bruvanviti vadet | ⁵puṇyāhamiti taistriḥ pratyekamūkte, svasti bhavanto bruvanviti vadet
taiśca ⁶triḥ svastītyukte,ṛddhi bhavanto bruvanviti vadet | te ca pratyekam ṛdhyatāmiti vipra⁷yuḥ
atrāpi sarveṣveva mahādāneṣu devatābrāhmaṇānujñā⁸bhyarcanadānasaṅkalpa-⁹puṇyāhavācaneṣu tulāpuruṣapadasthāne tattanmahādānanāmaprakṣepaḥ kartavyaḥ | tataḥ pūrvaśodhitāyāṃ bhūmau svahastenobhayataḥ
ṣoḍaśāratnimātraṃ dvādaśahastaṃ daśahastaṃ vā caturbhadrānana^maṇḍapaṃ kārayet | tanmadhye saptahastāṃ
[pañcahastāṃ vā]¹0 vedīṃ kārayet | tasyāścaturdiśaṃ catvāri hastapramāṇāni ¹1hastanimnāni
caturasrāṇi ¹2surūpāṇi vistāro¹3cchrāyacaturaṅgula-pūrvottarakoṇāvanata-sarva¹4[same¹5kadeśamekhalā
23.1.5
yutāni vitasti ]dīrgha-saptāṅgulaprastāra-kūrmapṛṣṭhonnatamadhyāṅgulocchrita [ 'prānta-gajoṣṭha ]sadṛśadīrgha [praṇālyoddhvo̍ṣṭha]yoniyutāni pārśvasthā 'prapallava-pihitamukhaikaika-pūrṇakumbhāni hotṛbrahmopaveśanārthamāsanadvayadvayayutāni homārthaṃ ghṛtāktatila-sthāpanārthaṃ praṇītāsthāpanārthañca śobhanatāmra pātradvayadvayayutāni pratyekaṃ 5sruknuvasahitāni brahmopaveśanārthamekaika-vistarayutāni 'pārśvasthāpitatila-ghṛta-dhūpa-puṣpasāmagrī-kuśa-yathāsambhava samididhmajvālanārthendhanādīni kuṇḍāni
kārayet
vedyā īśānakoṇe cāparāṃ sarvatohastaparimitrāṃ caturastrāṃ vakṣyamāṇavināyakādidevatārcanāya
vedīṃ kārayet | maṇḍapacālopari 10 pūrvasyāṃ 11 [pītām, āgneyyāṃ raktāṃ, yāmyāṃ] kṛṣṇāṃ,
nairṛtyāmatiṣṇāṃ, vāruṇyāṃ sitāṃ, 12vāyavyāṃ kṛṣṇāṃ, uttarasyāṃ haritām, aiśānyāṃ
pañcavarṇāṃ, 13niṛtivaruṇayormadhye 14 śvetām, 15indraśānayormadhye lohitāṃ patākāṃ,
maṇḍapamadhyabhāgopari ca kiṅkiṇīyuktaṃ 16 dhvajaṃ dadyāt
maṇḍapadvāreṣu pūrvāādikrameṇa plakṣodumbarāśvatthavaṭānām, aśvatthodumbaraplalakṣkṣaṭānāṃ vā toraṇacatuṣṭayam; dvārapārśvadvayeṣu ca puṣpamālā'laṅkṛtaṃ 17 candanaprokṣitaṃ dhūpitaṃ vastraveṣṭitaproṣam
abhimatapa
cālaṅkuryāt | tulātalabhāgamadhye yathoktaviṣṇu [pratimāṃ pṛṣṭhanihita]-guggulupiṇḍaṃ
kṛtvā''ropayet | tulopari ca yathoktaṃ bahuphalapuṣpamālaṃ candrātapaṃ vitatya badhnīyāt
tulādhobhāgage [yathoktaṃ cakraṃ likhitvā puṣpaiśvakiret
23.1.6
evaṃ sarvamanuṣṭhānaṃ kṛtvā,] gurumṛtvijo jāpakāṃśca varaṇāthapakalpitavastrādyalaṅkārairya thāyathamabhyarcya, prathamaṃ guruṃ dakṣiṇajānuni vidhṛtya varayet | adyāmuka sagotram amuka
vedāmuka śākhādhyāyinam amukadevaśarmmāṇam asmiṃstulāpuruṣamahādānakarmaṇi gurukarma kartuṃ
tvāmahaṃ vṛṇe | oṃvṛto'smīti prativacanam | tato yajamāno [yathāvihitaṃ karma
kurvviti vadet | yathājñānaṃ karavāṇīti ] guruḥ | ṛtviġjāpakānāṃ varaṇe varaṇavākye
gurukarma kartumiti sthāne ṛtvikkarma kartu śāntikādhyāyajapakarma kartumiti yathākramaṃ
niveśo viśeṣaḥ | tato gurave ṛtvigbhyo jāpakebhyaśca yathāśaktyā madhuparkaṃ dadyāt
tato gurvṛtvigyajamānajāpakā upavaseyuḥ | etadapi candrātapabandhanādyupavāsāntaṃ
karma sarvamahādānasādhāraṇam | [varaṇavākye tu ] tulāpuruṣapadasthāne tattanmahādānapadaprakṣepaḥ
karttavyaḥ
[aparedyuśca kṛtanityaṃ] pūrvādi kuṇḍeṣu ṛgyajuḥsāmātharva krameṇa eko hotā aparo
brahmeti brāhmaṇadvayaṃ niyuktaṃ svasvagṛhyoktavidhinā agnyupasamādhānaṃ kuryāt | jāpakāśca
ṛgvedādi'krameṇa pūrvādidvāreṣūpaviśya śāntikādhyāyaṃ japeyuḥ | śāntikādhyāyaśca 'śaṃ na
indrāgnī bhavatāmavobhi'riti pañcadaśarcaṃ śāntisūktamṛgvede | 'ṛcaṃ vācami'ti śāntikādhyāyo
3 yajurvede | 'kayā naścitra' iti tṛcaṃ sāmavede | 'śaṃ no devī'-'śaṃ na indrāgnī' iti dve
dve kaṇḍike, 'sammāvāta' ityūk, 'śāntā dyau'riti kaṇḍiketi śāntigaṇo'tharvavede
23.1.7
guruśca kṛtanityaḥ pūrvābhimukhaḥ kṛtārthyapātraḥ svalpavedikāyām uttarādikrameṇa yavapuṣpasitataṇḍulānāmalya tamena vināyakādinavagrahapūjārthaṃ prathamāṃ daśapuñjikāpaṅktiṃ, daśadik
"pālapūjārthañca vedyupānteṣu svasvadikkrameṇa daśapuñjikāḥ, grahapūjā-paṅklayadho vastraṣṭakapūjārthaṃ
dvitīyāmaṣṭa"-puñjikā-paṅktiṃ, 12[ tadadho dvādaśādityapūjārthaṃ tṛtīyāṃ dvādaśapuñjikāpaṅkti ]
/ 'tadadhaḥ saptamarudgaṇapūjārthaṃ caturthī saptapuñjikāpaṅktiṃ, tadadho brahmaviṣṇuśivānāṃ pratimā14 tayoraupaṇam, arkavanaspatyoḥ pūjārthaṃ puñjikādvayañca kṛtvā, prathamapaṅktāvuttarādikrameṇa eta eta
savināyakā navagrahā ityāvāhya-vināyakamyāropayeābhi, ādityamāropayāmi, somamāropayāmi,
aṅgārakamāropayāmi, budhamāropayāmi, bṛhaspatimāropayāmi, śukramāropayāmi, śanaiśvaramāropayāmi, rāhumāropayāmi, ketumāropayāmi ityāropya, "[ eta eta lokapālā ] ityāvāhya-yathādikramam indramāropayāmi, agnimāropayāmi, yamamāropayāmi, nirṛtimāropayāmi, varuṇamāropayāmi, vāyumāropayāmi, somamāropayāmi, īśānamāropayāmi, anantamāropayāmi, brahmāṇamāropayāmi ityāropya, "eta eta vasava ityāvāhya, dvitīyapaṅktau -
"āpamāropayāmi, dhruvamāropayāmi, somamāropayāmi, dharamāropayāmi, anilamāropayāmi,
"analamāropayāmi, pratyūṣamāropayāmi, 20 prabhāsamāropayāmi ityāropya, eta eta ādityā
ityāvāhya, tṛtīyapaṅktau-indramāropayāmi, dhātāramāropayāmi, bhagamāropayāmi, pūṣaṇamāropayāmi, mitramāropayāmi, varuṇamāropayāmi, aryyamaṇāropayāmi, aṃśumāropayāmi,
23.1.8
vivasvantamāropayāmi, tvaṣṭāramāropayāmi, [savitāramāropayāmi, viṣṇumāropayāmi] ityāropya,
eta eta marudgaṇā ityāvāhya, caturthapaṅktau-āvahamāropayāmi, pravahamāropayāmi [udvahamāropayāmi, saṃvahamāropayāmi, vivahamāropayāmi ] parāvahamāropayāmi, parivahamāropayāmi ityāropya, eta eta brahmācyuteśārkavanaspataya ityāvāhya, pratimānnayebrahmāṇamāropayāmi, acyutamāropayāmi, īśamāropayāmi ityāropya, tatpārśvasthapuñjikādvaye
10arkamāropayāmi, vanaspatimāropayāmi 11 [ ityāropayet | tato vināyakāya ] ādityāya
somāya aṅgārakāya budhāya bṛhaspataye śukrāya śanaiścarāya rāhave ketave, indrāya agnaye 12 yamāya
13niṛtaye varuṇāya vāyave somāya īśānāya anantāya brahmaṇe, 14 [āpāya dhruvāya somāya
dharāya anilāya analāya pratyūṣāya prabhāsāya, indrāya dhātre bhagāya pūṣṇe mitrāya varuṇāya
aryyamṇe aṃśave vivasvate tvaṣṭre 15 savitre viṣṇave, āvahāya pravahāya 16 udbahāya saṃvahāya
vivahāya parāvahāya parivahāya, brahmaṇe, ] acyutāya, īśāya, arkāya, vanaspataye iti pratyekamuccārya-etat pādyaṃ nama iti kramādekaikaśaḥ pādyaṃ sarvebhyo dattvā, tathā eṣo'rghyo nama
17 ityarghyaṃ, 18 [tathaiva etadācamanīyaṃ nama ityācamīyaṃ], tathaiva 19 etadvastraṃ nama iti vastraṃ, tathaiva
eṣa gandho nama iti gandhaṃ, 20 [ tathaiva etat puṣpaṃ nama iti puṣpaṃ], 21 [tathaiva eṣa dhūpo
nama iti dhūpaṃ ], tathaiva eṣa dīpo nama iti dīpaṃ, tathaiva etannaivedyaṃ nama iti naivedyaṃ [ tathaiba
etattāmbūlaṃ nama iti tāmbūlaṃ]' dadyāt | evaṃ pūjāṃ samāpayet
23.1.9
tato hotāraḥ pratimantrame kāvṛtyā 3 ābhya eva devatābhyo ghṛtāktatilāhutīrjuhuḥ
tathāca mantrāḥ | vināyakasya ṛgvedayajurvedayoḥ gaṇānāṃ tveti, sāmavede ā ‘[tū na]iti,
atharvavede'[gaṇānāṃ tvā] 'gaṇapatimiti | sūryasya ṛgvedayajurvedayoḥ ā kṛṣṇeneti,
sāmavede '[baemahām̐ asoti,] atharvavede ādila nāvamiti | "somasya - ṛgvede ā
pyāyasveti, yajurvede imaṃ devā iti, sāmavede ā pyāyasveti, atharvavede 10 yadrājānamiti
aṅgārakasya - ṛgyajuḥ sāmavedeṣu agnirmūti, atharvavede' [tvayā manya] iti | budhasya -
ṛgvede agne vivakhaduṣasa iti, yajurvede ud budhyasveti, sāmavede agne vivasvaduṣasa iti,
atharvavede 12 darśo'sīti | bṛhaspateḥ ṛgvede bṛhaspate pari dīyeti, yajurvede bṛhaspate
' ' [atiyadarya iti,] " [ sāmavede bṛhaspate pari dīyeti,] atharvavede bṛhaspatirna iti
śukrasya - ṛgvede śukrante anyaditi, " yajurvede [annāt pariśruta iti,] sāmavede śukrante
anyaditi, atharvavede "yenāvapaditi | śanaiśvarasya - 1"ṛgyajuḥsāmavedeṣu śanno devīriti,
atharvavede prāṇāya nama iti | rāhoḥ - ṛgvede kayā naścitra iti, yajurvede kāṇḍāt
kāṇḍāditi, sāmavede kayā naścitra iti, atharvavede 1" rāhū rājānamiti | ketoḥ - ketuṃ
kṛṇvanniti vedacatuṣṭaye'pi | indrasya - ṛgvedayajurvedayoḥ 2" trātāramindramiti, sāmavede
tvāmiddhi 21 havāmaha 22 iti, atharvavede 3 [ indrasya bāhū iti] | agneḥ - ṛgvede agniṃ dūtaṃ
vṛṇīmaha iti, yajurvede tvaṃ no agne [tava deveti,] 2sāmavede agniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha3 iti,
23.1.10
atharvavede agnermanva4 iti | yamasya—ṛgvede asi yama iti, yajurvede [sugaṃ nu panthāmiti,] sāmavede nāke suparṇamiti, atharvavede yamo no 6gātumiti | nirṛteḥ—ṛgvede
7vetthā hi nirṛtīnāmiti, yajurvede 8asunvantamayajamānamiti, sāmavede 9vetthā hi
nirṛtīnāmiti, atharvavede 10apeta etviti | varuṇasya—ṛgvede 11[varuṇāṃ vo riśādasamiti,]yajurvede12[tantvā yāmīti,] sāmavede ghṛtavatī bhuvanānāmiti, atharvavede uduttamaṃ
varuṇeti | vāyoḥ—ṛgvede vāta 13[ā vātviti,] yajurvede ā 14[no niyudbhiriti,]
sāmavede vāta ā vātviti, atharvavede vāyoḥ savituriti | somasya—ṛgvede
15kuvidaṅga namasā ye iti, yajurvede vayaṃ someti, sāmavede somaṃ rājānaṃ varuṇāmiti, atharvavede
16[sodakrāmat sā vanaspatīniti] | 17[īśānasya—ṛgvede īśānā 18vāryāṇāmiti,
yajurvede tamīśānamiti, sāmavede19[ātvā somasyeti] atharvavede tasmai 20[sarvebhya
īśānasyeti] | 21anantasya—ṛgvede kāḍiko22nāma sarpa iti, yajurvede namo'stu23sarpebhya
iti, sāmavede yāṃ 24sandhyāṃ samadhatte ti, atharvavede[25anantaṃ vitatamiti] | brahmaṇaḥ-ṛgvede
brahmā devānāmiti, yajurvede ā brahmanniti, sāmātharvaṇoḥ brahma26jajñānamiti | vasūnām—
ṛgvede27umayā ava vasava iti, yajurvede vasantena ṛtuneti, sāmavede 28[lokadvāramityādyaṃ
sāma], atharvavede vasavastvā ¹gāyatreṇeti| ādityānām—ṛgvedayajurvedayoḥ imā gira
ādityebhya iti, sāmavede ²[tattvā yāmīti], atharvavede ³udikṣudihīti| marutām—
ṛgvede āvirgunma⁴dbhiriti, yajurvede ⁵īdṛkṣāsa iti, sāmavede gāvaścid ⁶[ghā samanyava]
23.1.11
iti, atharvavede marutāṃ ⁷manva iti| brahmaṇaḥ—ṛgvede brahma jajñānamiti, yajurvede ā
brahmanniti, sāmātharvaṇoḥ brahma jajñānamiti| acyutasya—ṛgvede ato devā iti, yajurvedasāmavedayoḥ idaṃ viṣṇuriti, atharvavede uru ⁸viṣṇa iti| īśasya—ṛgvede imā rudrāyeti,
yajurvede mā ⁹nastoka iti, sāmavede ā vo¹⁰ rājānamiti, atharvavede bhavo divo bhava iti
arkasya—citraṃ devānāmiti vedacatuṣṭaye'pi| vanaspateḥ—ṛgvede ava sṛjā vanaspata iti,
yajurvede ¹¹aya hitva^a ¹²svadhitiriti, sāmavede nityastotro vanaspatiriti, atharvavede
¹³[sodakrāmat sā vanaspatīniti]| evaṃ ¹⁴homaṃ samāpya, sāmavedavyatiriktā¹⁵ ṛtvijo
yathāsambhavamāsāmeva devatānāṃ sūktāni japeyuḥ
tathā ca sūktāni| ṛgvede—ā ¹⁶śu na iti vināyakasūktaṃ navarrcam| ādityasya
ādityānā¹⁷[mavasetyādi ṣaḍṛcaṃ] sūktam| tvaṃ soma pra¹⁸cikita iti somasya trayoviṃśatyṛcaṃ
sūktam| ¹⁹samidhāgniṃ ²⁰duvasyatetyaṅgārakasya²¹ triṃśadṛcañca sūktam| ²²ud budhyadhvāmiti budhasya
dvādaśarcaṃ sūktam| ²³yastastambheti bṛhaspaterekādaśarcaṃ sūktam| śukrante anyaditi śukrasya
caturṛcaṃ sūktam| āpo hi ṣṭheti śanaiścarasya navarcaṃ sūktam| kayā naścitra iti rāhoḥ
pañcadaśarcaṃ sūktam | yuñjanti braghnamiti ketordaśarcaṃ sūktam | indrami1drādhina iti indrasya
daśarcaṃ sūktam | 2[agniḥ saptimiti ] agneḥ saptarcaṃ sūktam | 3pareyivāṃsamiti yamasya
4ṣoḍaśarcaṃ sūktam | 5yasyāmitānīti nirṛterdaśarcaṃ sūktam | 6[ mo ṣu ] varuṇoti
varuṇasya pañcarcaṃ sūktam | vāta ā vātviti vātasya 7nyṛcaṃ sūktam | kuvidaṅga8 namasā
23.1.12
ya iti somasya saptarcaṃ sūktam | 9[ā no bhadrā iti 10maheśānasya daśarcaṃ sūktam | ]
11khapraḥ khapnādhikaraṇa 12[ityanantasya pañcarcaṃ sūktam | ṛju13ricchaṃsa iti brahmaṇaścatuṣkaṃ sūktam
14jagṛbhmā ta ] iti vasūnāmaṣṭarcaṃ sūktam | imā gira ādityebhya ityādīnāṃ saptadaśarcaṃ
sūktam | maruto 15[ yasya hi ] kṣaye iti 16marutāṃ daśarcaṃ sūktam | ṛjuri17cchaṃsa iti
brahmaṇaścatuṣkaṃ sūktam | sahasraśīrṣā puruṣa ityacyutasya ṣoḍaśarcaṃ sūktam | ā 18te pitaritīśasya 19pañcadaśarcaṃ sūktam | citraṃ devānāmityarkasya 20ṣaḍcaṃ sūktam | 21[añjanti
tvāmadhvara ] iti vanaspaterekā22daśarcaṃ sūktam
yajurvede—āśuḥ śiśāna dati 23śākraṃ sūktam | 24asyājarāsa ityāgneyaṃ sūktam
25aṣāḍhamiti saumyaṃ sūktam | 26rudrādhyāyarūpaṃ raudraṃ sūktam | sahasraśīrṣeti vaiṣṇavaṃ sūktam
[sāmavede tu sūktāni na santyeva]27
atharvavede—'gaṇapate gaṇapatimiti vināyakasūktam | 'yadrājānamiti somasūktam
tvayā ³manya iti bhaumasūktam | ⁴darśo'sīti ⁵[budhasūktamekarcam⁶ | ⁷yāmāhutimiti
bṛhaspatisūktam | yenā⁸vapa̍diti śukrasūktam | sahasrabāhuriti śanaiścarasūktam | ⁹[rāhū
rājānamiti] rāhārekacaṃ sūktam | ¹⁰[ketuṃ kṛṇvanniti] ] ¹¹[ketorekacaṃ sūktam | ] ¹²indro
¹³jayātīti indrasūktam | agne¹⁴rmanva iti agnisūktam | ¹⁵yamasya ¹⁶lokāditi yamasūktam
apeta etviti nirṛtisūktam | uduttamaṃ varuṇeti varuṇasūktamekarcam | vāyoḥ savituriti
vāyusūktam | ā pyāyasveti somasūktam | yo¹⁷[agnī rudra iti]śānasūktam | namo'stu
sarpebhya ityanantasūktam | ¹⁸brahmajyeṣṭhā iti brahmasūktam | asminvasu vasava iti vasūnāṃ sūktam
23.1.13
·¹⁹[āyaṃ gaurityādityānāṃ] sūktam | marutāṃ ²⁰manva iti marutāṃ sūktam | brahma ²¹jajñānamiti caudraṃ brahmasūktam | ²²uru viṣṇo ityacyutasya²³ sūktamekarcam | ²⁴[bhavāśarvau manve
vāmitośasūktam | ] yasyedamā ²⁵raja ityarkasūktam | ²⁶dhruvastiṣṭheti vanaspatisūktam
evaṃ sūktajapānantaraṃ sarvartvijo ²⁷[yathāyathaṃ hāmaśeṣaṃ] samāpayeyuḥ | tato guruḥ kṛtanityayajamānasahitaḥ¹ puṣpadhūpau māṣabhaktabādāya, tūryeṣu nadatsu maṇḍapād bahirnirgatya, svakhardikakrameṇa indrādilokapālān pratyekaṃ²mehyehītyādyuktamantrairāvāhya, āvāhanānantarameva ³oṃ
indrāya nama ityādi-praṇavādinamo'ntakhanāmamantraiḥ pratyekaṃ sampūjya, tathaiva pratyekaṃ baliṃ dadyāt
⁴tataḥ śucisthāne maṇḍalikāḥ kṛtvā, trailokye yāni ⁵bhūtānītyādīni paṭhitvā,
trailokyasthebhyaḥ “[sthāvarebhyo bhūtebhyo ] namaḥ, ⁷[ trailokyasthebhyaścarebhyo bhūtebhyo namaḥ ],
brahmaṇe namaḥ, viṣṇave namaḥ, śivāya namaḥ, devebhyo namaḥ, dānavebhyo namaḥ, gandharvebhyo namaḥ,
yakṣebhyo namaḥ, rākṣasebhyo namaḥ, patagebhyo namaḥ, ṛṣibhyo namaḥ, manuṣyo namaḥ, devamātṛbhyo
namaḥ, iti pratyekaṃ sampūjya, māṣabhaktabaliṃ dadyāt
⁸tata ṛtvigbhyo hemakaṇḍalasūtrakaṭakāṅgurīyakaṇi ⁹vicitrāṇi vāsāṃsi śayyāḥ, ekairtviga deyāśca¹⁰ ¹¹dviguṇadravyaghaṭitāṃ kuṇḍalādisāmagrīṃ, dviguṇaṃ vastraṃ, dviguṇadravyakṛtāñca¹²
śayyāṃ gurave dadyāt | tad yathā—oṃ adyāmukāmukagotrebhyaḥ amukāmukavedāmukāmukaśākhādhyāyibhyaḥ amukāmukadevaśarmabhyo yuṣmabhyaṃ kṛtaitadadhivāsanakarmapratiprārthaṃ dakṣiṇāṃ yathāyathametāni
23.1.14
hemakuṇḍalayuga¹³-yajñopavīta-kaṭakāṅgurīyakāṇi, ¹⁴[etāni vicitra]-vastrāṇi, etāśca śayyā
dadāni | brāhmaṇāḥ svastīti brūyuḥ | tataḥ prathamalikhitakrameṇa brāhmaṇatrayaṃ puṇyāhādivācanaṃ
kārayet
etadapi ṛtvigapaveśanādi—madhyabrāhmaṇavācanāntaṃ karma sarvamahādānasādhāraṇam | tata
ṛtvijo maṅgalagītavādya¹⁵-ghoṣeṣu satsu ¹⁶khakhakuṇḍasamīpasthakumbhacatuṣṭayajalena yajamānaṃ
strāpayeyuḥ
tato yajamānaḥ¹⁷śuklamālyavastradharaḥ puṣpāñjalimādāya tulāṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya, namaskṛ
ityādibhirasmāt 1[ saṃsārasāgarāditvanta-] mantrairāmantrya, puṣpāñjalinā'rcayet | tataḥ punarapi tulāṃ pradakṣiṇīkṛtya, khaḍgacarma²-kavacadharo ³dhṛtasarvālaṅkāro ⁴vāmadakṣiṇākrameṇa karadvayadhṛta⁵[haimadharmarājasūryapratimaḥ uttarabhāge tulāma Roles], pūrvasthāpitaharipratimāmukhaṃ paśyan
tiṣṭhet | tata ṛtvijo dakṣiṇatulābhāge suvarṇamutkṛṣṭaṃ yajamānasāmyādadhikaṃ yathā bhavati
tathā dadyuḥ | puṣṭrikāmastu tathādhikaṃ dāpayet, "yathā suvarṇādhārasya bhūmisparśo bhavati
tatastatraiva kṣaṇaṃ sthitvā, namasta ityādi mantradvayaṃ ⁷[paṭhet | tato'vatīrya, ātmatulitaṃ
suvarṇaṃ gurvṛtvikapramukhanānābrāhmaṇebhya ] utsṛjya dadyāt | tadyathā - oṃ adya yathāsambhavagotranāmabhyo ⁸gurvṛtvikpramukhabrāhmaṇebhyo matsyapurāṇokta-⁹tulāpuruṣadānaphalaprāptikāmo'ham etadupakalpitopakaraṇālaṅkārasahitasvaśarīratulitaṃ pañcavarṇavitānasahitaṃ sādhikamati-¹⁰[nirmalaṃ¹¹
kāñcanaṃ dadāni | gurvṛtvijaḥ svastītyuktvā, sāvitrīṃ paṭhitvā, suvarṇamidamagnidaivatamityuktvā,]¹²
yathāśākhaṃ kāmastutiṃ ¹³paṭheyuḥ
23.1.15
tato gurvṛtvigbhyo grāmaṃ ratnāni ca dakṣiṇāṃ dadyāt | tad yathā - oṃ ¹⁴adyāmukāmukasagotrebhyo'mukāmukavedā mukāmukaśākhādhyāyibhyo'mukāmukadevaśarmabhyo yuṣmabhyaṃ kṛtaitaddānakarmapratiṣṭhārthaṃ ¹⁵dakṣiṇāmiyadutpattiyogyāṃ bhūmimetāni ca¹⁶ ratnāni dadāni | pratigrahītāraḥ
svastītyuktvā svaṃ svaṃ suvarṇābhāgaṃ pratyekaṃ spṛśeyuḥ | vitānañca vākyamantareṇa gurave pratipādanīyaṃ,
gurvṛtvikapramukhabrāhmaṇebhyastaddānā sambhavāt | evaṃ gurvṛtvikapramukhabrāhmaṇadeyamahādāneṣu sarveṣu
boddhavyam | yadvā ātmatulitasuvarṇasyārddhaṃ gurave aparamarddhamṛtvigbhya¹⁷ dadyāt | tatra
dānavākye - oṃ adyāmukāmuka sagotrebhyo'mukāmuka-¹⁸vedā mukāmukaśākhādhyāyibhyo'mukāmukadevaśarmabhyo yuṣmabhyaṃ matsyapurāṇoktabhāga-¹⁹vyavasthayā phalapuṣpopaśobhitapañcavarṇavitānakasahitamiti ca ²⁰viśeṣaḥ
tato jāpakebhyo dakṣiṇāṃ dadyāt | ¹oṃ adyāmukāmukagotrebhyaḥ amukāmukavedāmukāmukaśākhādhyāyibhyaḥ amukāmukadevaśarmabhyo yuṣmabhyaṃ kṛtaitacchāntikādhyāyajapakarmapratiṣṭhārthaṃ dakṣiṇāmetat kāñcanaṃ dadāni | jāpakāḥ svastīti vadeyuḥ² | tato yathāsambhavaṃ dānasasayopa³-sthitān
dīnānāthāṃśca ⁴taṇḍulakapardakādibhistarpayet | tataḥ ⁵pūrvavad brāhmaṇatrayaṃ puṇyāhādivācanaṃ
kārayet | tataḥ śīghraṃ tat suvarṇaṃ yathāyathaṃ ⁶vibhajya dadyāt | ⁷[atra ca dānavākye] amukadeśe amukakāle ityukta-⁸[tattannimittollekhaḥ kartavyaḥ | evañcāvartā⁹ntareṣvapi yatra deśakālaviśeṣaśrutirasti, tatrā-¹0]mukadeśe amukakāle iti ¹1tadullekhaḥ karaṇīyaḥ
iti tulāpuruṣamahādānaṃ samāptam | ]
23.1.16
tathā hiraṇyagarbha¹mahādānam | ( matsyapurāṇam—275 aḥ )
athātaḥ saṃpravakṣyāmi mahādānamanuttamam
nāmnā hiraṇyagarbhākhyaṃ mahāpātakanāśanam