Dharmapradipa 3.p2
Dharmapradīpa 3.p2
- Language
- Sanskrit
3.p2.1
budhaśukrayostu saṃkrāntighaṭikānayane sūryagatireva hāraḥ kalpyastadgatitulyagatitvāttayorvāsanā bhāṣye hi budhaśukrau raverāsannāveva kadācidagrataḥ kadācitpṛṣṭhe tasyānucarāviva sadā vrajantau dṛśyete | atastayorapi ravibhāgatulyā eva bhagaṇā ityupapannamiti bhāskareṇābhihitatvāt | paṭhyamānā tu gatistattacchīghroccayoḥ śīghraphalānayanārthaṃ vāsanāsiddhajīrṇaiḥ kalpitā | atho yathoktaprakāreṇa sādhitāḥ puṇyakālaghaṭikāḥ pūrvāparakālau militvā puṇyakāla ityarthaḥ | yathā'tra vāsanā prāguktā etadarthaṃ nāḍyaḥ prākparataśca puṇyāḥ yathārddhanāḍyaḥ prāk parataśca puṇyāḥ | atra gaṇitāgatavaṭīpaleṣu likhitajaiminivākye ca kvacitkiñcitpalabhedo ghaṭikābhedaśca sagatispaṣṭīkṛtivaśataḥ | yuktaṃ caitat | ākāśe hi vedhādinā spaṣṭā eva khagā dṛśyante na madhyamāḥ | dinadvayaspaṣṭakhagāntarālaṃ ca gatiriti spaṣṭagatyaiva bimbasaṃkrāntighaṭyānayanamucitam | uktañca keśavārkeṇa“kujādikānāmapi bimbaliptāḥ ṣaṣṭyā guṇyāḥ svasvajavena bhājyāḥ || nāḍyādikaḥ saṃkramaṇāntarālakālaḥ sphuṭastu sphuṭabhuktibimbaiḥ”–iti || apiśabdātsūryācandramasorgrahaṇaṃ tathā sati madhyamāpekṣayāspaṣṭagatibimbayorupacayāpacayasāmyestattaddhaṭikānāmapyupacayāpacayasāmyāni krameṇāpatanti teṣāṃ cāniyatatvāt padye upanibandhāgogājjīrṇerniyatamadhyagatyā sūryādīnāṃ grahāṇāṃ puṇyakālaghaṭikā ānīyopanibandhaḥ kṛtaḥ | ato yo jaiminivākye 'sārddhāścatasraḥ palasaptayuktā gurori'ti pāṭho mādhavādibhirapāṭhi | tathā hemādriṇāpi 'dvināganāḍya' iti|
3.p2.2
nāgā aṣṭau dvirāvṛttā dvināgāḥṣoḍaśa nāḍyaḥ śanaiścarasya saṃkrāntau puṇyakāla iti yadvayākhyāyi tadubhayamapāruṃtaṃ bhavati|tathā rāmacandrācāryā api kālanirṇaye hemādrimūlakamamumarthaṃ svapadyenopanibadhnantaścintyoktayo jñeyāḥ | tasmātsarvagrahāṇāṃ rāśinakṣatrayoḥ saṃkrāntipu puṇyakālo'sti| bhāskarāpi 'ravestu tāḥ puṇyatamā' iti vadaṃścandrādisaṃkrāntināḍyaḥpuṇyā ityasūcayat|"atiśāyane tamaviṣṭhanau" iti pāṇinivacanāt| "grahaḥsvasaṃkrāntigo miśraphalaṃ vidhatte"iti sūryādisaṃkrāntisādhāraṇam | tatra sakalagrahasaṃkrāntiṣu dinarātriviṣṇupadādibhedena sūryasaṃkramaṇavannirṇayo bodhyaḥ|evaṃ sāyanāṃśasaṃkrāntiṣvapyuktavatpuṇyakālo'vadhāryaḥ|saṃkrāntimānyatā hi gurjaradeśe'stītyalamatiprasaktā'nuprasaktena || atha śrāddhakālo nirṇīyate | tatra māṅgalikatvādvṛddhiśrāddhakālanirṇayastāvat | tatrāgnyādhānātputrajanananamittaketaravṛddhiśrāddheṣu prātaḥkālo mukhyaḥ pūrvāhno gauṇaḥ | 'prānarvṛddhinimittakam' iti mādhavīye hārītaśātātapasmṛtyantarokteḥ | sa ca pañcadhāvibhaktadinaprathamabhāgaḥ ṣaḍghaṭikātmā, kenacinnimittena tadasambhave pūrvāhṇo'pi | tadasambhave tu ‘saha vāmvāpūrvakaṃ syātprage’ prage pūrvāhne iti kālanirṇayokteḥ | kamalākareṇa tu prātaḥśabdaḥ sārddhapraharapara uktaḥ | “praharorddhārddhasaṃyuktaḥprātarityabhidhīyate” iti pṛthvīcandrodayasthitagārgyokteḥ | nirṇayāmṛtepyevam | ādhānāṅgaṃ nāndīśrāddhaṃ tvaparāhna eva, tasyāgnikatvāditi nirṇayasindhau ‘āgnikaṃ tvaparāhṇataḥ’iti gālavaviṣṇūkteḥ | pṛthvīcandrodayadhṛtaviṣṇudharmokteḥ |
3.p2.3
putrajanmani tu divā rātrau sandhyayorvā nābhinālakartanataḥ prāk mukhyaḥkālaḥ ‘acchinnanāle karttavyaṃ śrāddhaṃ vai putrajanmani’ iti nirṇayasindhau pṛthvīcandrodayadhṛtaviṣṇudharmokteḥ | atra ca kenacinnimittena mukhyakālātikrame vaijavāpena stanapānataḥ pūrvamapyabhihitam “stanaprāśanataḥ pūrvenābhikarttanato'pi vā”iti| smṛtisaṅgrahe tu—āśaucānte kāryamityuktam | nirṇayasindhau-mu khyakālātikrame gauṇayoranayoḥkālayostu prātareva kāryaṃ na madhyāhnādiṣu | saṃkrāntigrahaṇadravyabrāhmaṇasampattigajacchāyādinimittakaśrāddheṣu tattannimittakāla eva mukhyaḥ kālaḥ | saṃkrāntiṣu puṇyakālo gauṇakālaḥ manvādiyugādiyugāntakalpāditithiṣu śuklapakṣagāsu pūrvāhnaḥ, kṛṣṇapakṣagāsvaparāhno mukhyakālaḥ | 'pūrvāhṇetu sadā kāryāḥ śuklā manuyugādayaḥ | daive karmaṇi pitrye ca kṛṣṇe caivā'parāhnike' || iti nirṇayasindhudhṛtapādmokteḥ | hemādridīpikājasmantabhāskarasmṛtyarthasāradivodāsīyā apyevam | dinadvaye tattitthisattve paraiveti hemādryādayaḥ | nirṇayāmṛtādayastu śrāddhe tvāparāhnikye veti vyavasthāṃ jagaduḥ | seyaṃ pūrvoktānekavacanavirodhāt 'pūrvāhṇe daivikaṃ kuryāt' ityādi vacanādeva siddhervacanavaiyarthyācca svācchandyavilasitamātramityupekṣaṇīyeti
Linked texts (1)
- Dharmapradīpa (Bhairavadatta Dvivedin) — Bhairavadatta Dvivedin, Sanskrit