Pramāṇa · Search · About · API

Dharmapradipa 3.p8

Dharmapradīpa 3.p8

Language
Sanskrit

3.p8.1

ntareṇānuṣṭheyatithau nirṇītāyāṃ tadupapādanāyaitāvāpādyau vṛddhikṣayāvupanthasyete|yathā dānavratayoḥśāstrāntareṇa trimuhūrtavyāpinyāṃ tithau nirṇītāyāṃ karmakālavyāptyabhāvaśaṅkāmapanetuṃ 'sā tithiḥ sakalā jñeyā'ityavidyamānamapi sākalyatāmāpādyate,evamatrāpi'aparāhnadvayavyāpinī'ityanena baudhāyanavacanenajyotiśśāstraprasiddhamiṣṭatithyuttaratitheḥkṣayamupajīvyapūrvaviddhāyāmiṣṭatithau nirṇītāyāṃ kutapādikātsnrakālavyāpinyuttaravidveṣṭatithiḥ kuto na grāhyeti śaṅkāmapanetuṃ tithyādaviti vacanenottaraviddhāyāmiṣṭatithāvaparāhne kṣaya āpādyate|ato jyotiṣaśāstraprasiddheḥ smārtanirṇayasya vā na kopi viplavaḥ | yadā dinadvayepyaparāhnamaspṛṣṭvā'vaśiṣṭaṃ kañcitkālaṃ. vyāpnoti tadā pūrvaviddheṣṭatithimarhītavyā | “na dvayahavyāpinī cetsyānmṛtāhe tu yadā tithiḥ | pūrvaviddhaiva kartavyā trimuhūrtā bhavedyadi || ” iti mādhavīye manūkteḥ | “na tryahavyāpinī cetsyānmṛttāhasya tu yā tithiḥ | pūrvasyāṃ nirvapetpiṇḍamityāṅgirasabhāṣitam || ” iti tatraiva sumantūkteśca | nanvaparāhnasparśa ubhayatrāpi samānaḥ, prārambhakāle tu paredyuḥ kutapasya sadbhāvo viśiṣyate | tataḥ paraviddhaiva kuto na grāhyeti cet, guṇādhikyāditi brūmaḥ|paredyuḥ kutapavyāptireka eva guṇaḥ| paredyustu tithimūlatvamastamayavyāptiśceti guṇadvayam | mūlasya prāśastyaṃ nāradīyapurāṇe darśitam || “paitraṃ mūlaṃ titheḥ proktaṃ śāstrajñaiḥ kālakovidaiḥ | ” iti | śivarahasyasaurapurāṇayorapyevam | astamayavyāpteḥ prāśastyamāha manuḥ“yasyāmastaṃ raviyāti pitarastāmupāsate |

3.p8.2

sa pitṛbhyo yato datto hyaparāhnaḥ svayambhuvā ||” iti | etatprāśastyārthamevottaraviddhāṃ pratiṣedhati vyāsaḥ"ahno' stamayavelāyām”ityādinā mādhavīye | na cāparāhnavelāyāmavidyamānatayā karmakālavyāptirahitāyāstitheranupādeyatvamiti śaṅkanīyam, āpādyāyāstadvyatirekevidyamānatvāt | ata eva vaśiṣṭhaḥ“pitryestamayavelāyāṃ spṛṣṭā pūrṇā nigadyate|”-iti|| nāradīye'pyevam | udāhṛtāstamayasparśavākyena kālamātra vākyena ca pūrvedyuḥsāyaṃkālavyāptirvivakṣitā| paredyuraparāhnasparśa hīnasyapūrvadine sāyaṃ vyāpteravaśyaṃbhāvāt | anyathā ṣaṇmuhūrtakṣayaprasaṅgāt | etadabhipretya gobhilaḥ“sāyyāhnavyāpinī yā tu pārvaṇe sā udāhṛtā |” iti | īdṛśe viṣaye pūrvaviddhāyāḥ kartavyatā śivarahasyabrahmavaivartasauranāradīyapurāṇeṣu vyatirekamukhena darśitā | “darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca pituḥ sāṃvatsaraṃ dinam | pūrvaviddhamakurvāṇo narakaṃ pratipadyate ||”-iti || nanvevamubhayatrā'parāhlasparśabhāve tathā'parāhvadvayavyāpinyāmuttaratithigatavṛddhikṣayābhyāṃ nirṇayostu titheruttarasāmye tu kiṃ tithimūlatvāstamayavyāptiguṇadvayavaśātpūrvaviddhā karttavyā kiṃ vā kutapasadbhāvavaśāduttaraviddhā | tatrāparāhnadvayasparśābhāvavipayryāyena pūrvaviddhāyāṃ prāptāyāṃ devasvāmivacanāduttaraviddheti niścayaḥ | vacanaṃ hi nyāyādvalīyaḥ | yadā tu dinadvayepyaparāhlaikadeśavyāpinī tadāpi vaiṣamyeṇa tathāvyāptau mahattvena nirṇetavyam | tadāha marīciḥ “hyaparāhlavyāpinī cetsyāt” ityādinā | mādhavīye sāmyenobhayatra vyāptiśca tattithigatairvṛddhikṣayasāmyaistridhā bhidyate |

3.p8.3

tathā hi pūrvedyuraparāhnasya dvitīyāṃ ghaṭikāmārabhya paredyuraparāhnasya caramaghaṭikāṃ vihāyāvaśiṣṭāsu pañcasu ghaṭikāsu yadā tithivarttate tadā pūrvāparāhlasya prathamaghaṭikāṃ dvitīyā'parāhlasya caramaghaṭikāṃ ca vihāyāvaśiṣṭāsu pañcasu ghaṭikāsu varttamānatvātsāmyenaikadeśavyāptirbhavati | tithiśca tadā ghaṭikācatuṣṭayena varddhate yadā pūrvāparāhlasya caramaghaṭikāyāmuttarāparāhlasya prathamaghaṭikāyāṃ varttate tadāpi sāmyenaikadeśavyāptirbhavati ghaṭikācatuṣṭayena tadā tithiḥ kṣīyate | yadā pūrvāparāhlasya carame ghaṭikātraye dvitīyāparāhlasya prathamaghaṭikātrayepi vartate tadāpi sāmyenaikadeśavyāptistadavasthā tithiratu na varddhate, nāpi kṣīyate, kintu samaiva | īdṛśe viṣaye kharvadarpavākyānnirṇayaḥ | yadā vighnavaśāddine sāṃvatsaraṃ śrāddhaṃ na kṛtaṃ tadā rātrāvapi kāryam| "mṛtāhaṃ samatikramya" ityādinā marīcinā tadatikrame doṣa uktaḥ | ārabdhaśrāddhaṃ vighnavaśādrātripātabhojanasamāptiparyantamityādyuttaradina ityantamuktaṃ prāgekoddiṣṭanirṇaye | itthaṃ pratipadāditithiṣu pārvaṇaśrāddhanirṇayo bodhyaḥ | athāmāyāṃ pārvaṇaśrāddhakālo nirṇīyate | tatrāparāhnasya tatkarmakālatvaṃ kutapasya prārambhakālatvamityetaddvayaṃ pratyābdikanirṇaye prapañcitam | tathā satyaparāhnasya mukhyakālatvātpūrvadyureva vā paredyureva vā'parāhnavyāpinyamā grahītavyā | tatrāparāhnavyāpinyāḥ pūrvatithergrāhyatvamāha hārītaḥ"yasyāṃ samāgataḥ somo mṛṇālamiva dṛśyate | aparāhne tu yā tasyāṃ piṇḍānāṃ karaṇaṃ dhruvam ||"-iti |

3.p8.4

yattu kārṣṇājininoktam"bhūtaviddhāṃmamāvāsyāṃ mohādajñānatopi vā | śrāddhe karmaṇi ye kuryusteṣāmāyuḥ prahīyate ||" iti | tadapyaparāhnavyāptyabhāvaviṣayaṃ draṣṭavyam| athaparāhnavyāpinyāmuttaratithergrāhyatāmāha hārītaḥ"aparāhnaḥ pitṛṇāṃ tu yā'parāhnānuyāyinī | sā grāhyā pitṛkārye tu na pūrvāstānuyāyinī ||" bṛhaspatirapi-

Linked texts (2)