Danasagara 22
Dānasāgara 22
- Language
- Sanskrit
Contents
- 22.21-2 — 10 parts
22.1
etena brāhmaṇapraśaṃsā-dānapraśaṃsā-pātrapraśaṃsā-pātrāpavāda-dānasvarūpa kartṛ- śraddhā-dānakāla-dānadeśa-deya-dānāpavādāsaddāna-dānavidhi-pratigrahavidhi-paribhāṣā uktā iti'
atha viṣṇudaivatamahādānārtaḥ
atha mahādānapraśaṃsā²
matsyapurāṇe (274 adhyāyaḥ prathamaślokadvayavyatītaḥ) sūta uvāca —
athātaḥ sampravakṣyāmi mahādānānukīrtanam
³dānadharmeṣu yat proktaṃ ⁴viṣṇunā prabhaviṣṇunā
22.2
sarvapāpakṣayakaraṃ nṛṇāṃ duḥsvapnanāśanam
yattat ṣoḍaśadhā⁵ proktaṃ vāsudevena bhūtale
22.3
puṇyaṃ pavitramāyuṣyaṃ sarvapāpaharaṃ param
pūjitaṃ devatābhiśca brahmaviṣṇuśivādibhiḥ
22.4
ādyantu sarvadānānāṃ tulāpuruṣasaṃjñitam
hiraṇyagarbhadānañca brahmāṇḍaṃ tadanantaram
22.5
kalpapādapadānañca gosahasrañca pañcamam
hiraṇyakāmadhenuśca hiraṇyāśvastathaiva ca
22.6
⁶hiraṇyāśvarathañcadvaddhemahastirathastathā
pañcalāṅgalakaṃ tadvaddharādānantayaiva ca
22.7
dvādaśaṃ viśvacakrañca tataḥ kalpalatātmakam
saptasāgaradānañca ratnadhenustathaiva ca
mahābhūtaghaṭastadvat ṣoḍaśaḥ parikīrtitaḥ
22.8
sarvāṇyetāni kṛtavān purā śambarasūdanaḥ
vāsudevaśca bhagavānambarīṣaśca pārthivaḥ
22.6-2
kārtavīryā'rjuno nāma prahlādaḥ pṛthureva ca
cakruranye mahīpālāḥ kecicca bharatādayaḥ
22.10
atha dānānuṣṭhānam¹
yasmād vighnasahasreṇa mahādānāni sarvadā
smaranti² devatādeśādekaikamāpa bhūtale
22.11
eṣāmanyatamaṃ³ kuryād vāsudevaprasādataḥ
na śakyamanyathā kartumapi śakreṇa bhūtale
22.12
tasmādārādhya govindamumāpativināyakau
mahādānamakhaṃ kuryād vipraiścaivānumoditaḥ
22.13
[etadevāha manave]⁵ paripṛṣṭo⁶ janārdanaḥ
yathāvadanuvakṣyāmi śaṛṇudhvamṛṣi⁷sattamāḥ
22.14
manuruvāca⁸
mahādānāni yānīha pavitrāṇi śubhāni ca
rahasyāni pradeyāni tāni me kathayācyuta
22.15
matsya uvāca
noktāni yāni guhyāni mahādānāni ṣoḍaśa
tāni te sampravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ
tulāpuruṣayāgo'yaṃ yeṣāmādau vidhīyate
22.16
ayaneṣu ca puṇyeṣu⁹ vyatīpāte dinakṣaye
yugādiṣūparāgeṣu tathā manvantarādiṣu
22.17
saṃkrāntau vaidhṛtidine¹⁰ caturdaśyaṣṭamīṣu ca¹¹
sitapañcadaśoparvadvādaśīṣvaṣṭakāsu ca¹²
22.18
yajñotsavavivāheṣu duḥsvapnādbhutadarśane
dravyabrāhmaṇalābho vā śraddhā vā yatra jāyate
22.16-2
tīrthe vā''yatane goṣṭhe 1 prapā'' 2 rāmasaritsu ca
gṛhe vā 3 tha vane vāpi taḍāge rucire'thavā
mahādānāni deyāni saṃsārabhayabhīruṇā
22.20
anityaṃ jīvanaṃ yasmād vasu cātīva 4 cañcalam 5
keśeṣviva gṛhītaḥ san mṛtyunā dānamācaret 6
22.21
[ atha tulāpuruṣamahādānam | ] 7
puṇyāṃ tithimāsādya kṛtvā brāhmaṇavācanam
ṣoḍaśāratnimātraṃ vā 8 daśa dvādaśa vā karān 9
22.22
maṇḍapaṃ kārayed vidvāṃścaturbhadrānanaṃ 11 budhaḥ
saptahastā bhaved vedī madhye pañcakarā'thavā
22.23
tanmadhye toraṇaṃ kuryāt sāradārubhavaṃ 12 śubham
kuryāt kuṇḍāni 13 catvāri caturdikṣu vicakṣaṇaḥ
22.24
raśmibhi 16 stāraṇāgre tu 17 bandhayecca vidhānataḥ
22.25
18 sumekhalāyoniyutāni tāni supūrṇakumbhāni sahāsanāni
sutāmrapātradvayasaṃyutāni sayajñapātrāṇi saviṣṭarāṇi
22.26
yajñapātrāṇi 1sruvādīni
hastapramāṇāni tilājyadhūpa2puṣpopahārāṇi suśobhanāni
pūrvottare hastamitā ca vedī3 grahādideveśvarapūjanāya4
22.27
arcārcanaṃ5 brahmaśivācyutānāṃ tatraiva kāryaṃ phalavastramālyaiḥ6
lokeśavarṇāḥ paritaḥ patākā madhye dhvajaḥ kiṅkiṇikāyutaḥ syāt
22.28
dvāreṣu11 kāryāṇi ca toraṇāni catvāryapi kṣīra12vanaspatīnām
dvāreṣu kumbhadvayamatra kāryaṃ sraggandha-dhūṣāmbara13-ratnayuktam
22.26-2
sāleṅgu14docandanadevadāru-śrīparṇabilvapriyakāśmanottham
stambha15dvayaṃ hastayugāvakhātaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ pañcakarocchritaṃ tat
22.30
tadantaraṃ hastacatuṣṭayaṃ syādadhottarāyāśca tadaṅgamyeva
caturhastā tulā kāryā pādau kāryoṃ tathāvidhau
antarantu tayorhastau bhavedadhyarddhameva vā¹
22.31
samānajātiśca tulā'valambyā² haimena madhye puruṣeṇa yuktā
22.32
dairghyeṇa sā hastacatuṣṭayaṃ syāt ⁷pūrṇatvamasyāstu daśāṅgulāni
suvarṇa-⁸pattābharaṇā ca kāryā salohapāśadvayaśrṛṅkhalābhiḥ
22.33
yutā suvarṇena tu ratnamālāvibhūṣitā mālyavilepanāḍhyā
cakraṃ likhed vārijagarbhayuktaṃ nānārajobhirbhuvi puṣpakīrṇam
vitānakasyopari pañcavarṇaṃ saṃsthāpayet puṣpaphalopaśobham
22.34
iti tulānirmāṇamuktam
athatvijo vedavidaśca kāryāḥ surūpaveśānvayaśīlayuktāḥ
vidhānadakṣāḥ paṭavo'nukūlā ye cāryadeśaprabhavā dvijendrāḥ
22.35
guruśca vedārtha¹-vidāryadeśasamudbhavaḥ śīlakulābhirūpaḥ
kāryaḥ purāṇābhirato'tidakṣaḥ prasannagambhīrasarasvatīkaḥ
sitāmbaraḥ kuṇḍala-hemasūtra-keyūra-kaṇṭhābharaṇābhirāmaḥ
22.36
pūrveṇa ṛgvedavidāvathāstāṃ yajurvido dakṣiṇataśca śastau
sthāpyau dvijau sāmavido ca paścādātharvaṇāvuttarataśca kāryau
22.37
vināyakādigrahalokapālavasvaṣṭakādityamarudgaṇānām
brahmācyuteśārka-vanaspatibhyaḥ svamantato homacatuṣṭayaṃ syāt
22.38
japyāni sūktāni tathaiva caiṣāmanukrameṇaiva yathāsvarūpam
homāvasāne kṛtatūryanādo⁴ gururgṛhītvā balipuṣpadhūpam
⁸abhyarcayellokapatīn krameṇa mantairamībhiryajamānayuktaḥ
22.36-2
ehyehi sarvāmarasiddhasādhyairabhiṣṭuto vajradharāmareśa
saṃvījyamāno'psarasāṃ gaṇena rakṣādhvaraṃ no bhagavannamaste
22.40
ehyehi sarvāmarahavyavāha munipravīrairabhito'bhijuṣṭa⁹
tejovatā lokagaṇena sārddhaṃ [mamādhvaraṃ pāhi]¹⁰ kave namaste
22.41
oṃ agnaye namaḥ
ehyehi vaivasvata dharmarāja sarvvāmarairarcita dharmamūrte
śubhāśubhānandaśucāmadhīśa¹ śivāya naḥ pāhi makhaṃ namaste
22.42
oṃ yamāya namaḥ
ehyehi rakṣogaṇa-nāyakastvaṃ viśālavetālapiśācasaṃghaiḥ
mamādhvaraṃ pāhi śubhādhinātha lokeśvarastvaṃ bhagavannamaste
22.43
oṃ ²nirrtaye namaḥ
ehyehi yādogaṇa-vāridhīnāṃ³ gaṇena parjanya sahāpsarobhiḥ
vidyādharendrāmaragīyamāna pāhi tvamasmān bhagavannamaste
22.44
oṃ varuṇāya namaḥ
ehyehi yajñe⁴ mama rakṣaṇāya mṛgādhirūḍhaḥ saha siddhasaṃghaiḥ
prāṇādhipaḥ kālakaveḥ sahāya gṛhāṇa pūjāṃ bhagavannamaste
22.45
oṃ vāyave namaḥ
ehyehi yajñeśvara yajñarakṣāṃ vidhatsva nakṣatragaṇena sārddham
sarvvauṣadhībhiḥ pitṛbhiḥ sahaiva gṛhāṇa pūjāṃ bhagavannamaste
22.46
oṃ somāya namaḥ
ehyehi viśveśvara nastriśūlakapāla-khaṭvāṅgavareṇa⁵ sārddham
lokeśa yajñeśvara yajñasiddhayai gṛhāṇa pūjāṃ bhagavannamaste
22.47
oṃ īśānāya namaḥ
ehyehi pātāladharādharendra nāgāṅganā-kinnara-gīyamāna
yakṣoragendrāmaralokasārddhamananta rakṣādhvaramasmadīyam
22.48
oṃ anantāya namaḥ
ehyehi viśvādhipate munīndralokena sārddhaṃ pitṛdevatābhiḥ
viśādhvaraṃ naḥ satataṃ śivāya [pitāmaha tvaṃ]⁶ bhagavannamaste
22.46-2
oṃ brahmaṇe namaḥ
¹trailokye yāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
brahmaviṣṇuśivaiḥ sārddhaṃ rakṣāṃ kurvantu tāni me
22.50
devadānavagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ
ṛṣayo manavo gāvo devamātara eva ca
sarve mamādhvare rakṣāṃ prakurvantu mudānvitāḥ
22.51
ityāvāhya surān² dadyādṛṛtvigbhyo hemabhūṣaṇam
kuṇḍalāni ca haimāni sūtrāṇi kaṭakāni⁴ ca
tathāṅgulauyaṃ citrāṇi vāsāṃsi śayanāni ca⁵
22.52
dviguṇaṃ gurave dadyād bhūṣaṇācchādanādikam
japeyuḥ śāntikādhyāyaṃ ⁶jāpakāḥ sarvatodiśam
22.53
upoṣitāstataḥ sarve kṛtvaivamadhivāsanam
ādāvante ca madhye ca kuryād brāhmaṇavācanam
22.54
tato maṅgalaśabdena snāpito dvijapuṅgavaiḥ¹²
triḥ pradakṣiṇamāvṛtya gṛhītakusumāñjaliḥ
śuklamālyāmbaro bhūtvā tāṃ tulāmabhimantrayet
22.55
namaste sarvadevānāṃ śaktistvaṃ śaktimāsthitā
sākṣibhūtā jagaddhātrī¹ nirmitā viśvayoninā
22.56
ekataḥ sarvasatyāni tathā'nṛtaśatāni² ca
dharmādharmakṛtāṃ madhye sthāpitā'si jagaddhite
22.57
tvaṃ tule sarvabhūtānāṃ pramāṇamiha kīrtitā
māṃ tolayantī saṃsārāduddharasva namo'stu te
22.58
yo'sau tattvādhipo devaḥ puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ
sa evādhiṣṭhito devi tvayi tasmānnamo'stu te
22.59
namo namaste govinda tulāpuruṣasaṃjñaka
tvaṃ hare tārayasvāsmānasmāt saṃsārasāgarāt
22.60
puṇyaṃ kālamathāsādya kṛtvaivamadhivāsanam³
punaḥ pradakṣiṇāṃ kṛtvā tāṃ tulāmadhirohed budhaḥ
22.61
sakhaḍgacarmakavacī sarvābharaṇabhūṣitaḥ
dharmarājamathādāya haimaṃ sūryeṇa saṃyutam
karābhyāṃ ⁴baddhamuṣṭibhyāmāste paśyan harermukham
22.62
tato'pare tulābhāge nyaseyurdvijapuṅgavāḥ
sāmyādabhyadhikaṃ yāvat kāñcanañcātinirmalam
22.63
puṣṭikāmastu kurvīta bhūmisaṃsthaṃ nareśvara
kṣaṇamātraṃ tataḥ sthitvā punaretadudīrayet
22.64
namaste sarvabhūtānāṃ sākṣibhūte sanātani
pitāmahena devi tvaṃ nirmitā parameṣṭhinā
22.65
tvayā dhṛtaṃ jagat sarvaṃ sahasthāvarajaṅgamam
sarvabhūtātmabhūtasthe namaste viśvarūpiṇi
22.66
tato'vatīrya gurave pūrvamardhaṃ nivedayet
[ṛtvigbhyo'paramardhantu dadyādudakapūrvakam
22.67
gurave prāmaratnāni ṛtvigbhyaśca nivedayet | ]²
prāpya teṣāmanujñāṃ vā³ tathā'nyebhyo'pi dāpayet
22.68
dīnānāthaviśiṣṭādīn pūjayed brāhmaṇaiḥ saha
22.66-2
na ciraṃ dhārayed gehe hema saṃprokṣitaṃ budhaḥ
tiṣṭhad bhayāvahaṃ yasmācchokavyādhikaraṃ nṛṇām
śīghraṃ parasvīkaraṇācchre yaḥ prāpnoti puṣkalam
22.70
anena vidhinā yastu tulāpuruṣamācaret
pratilokādhipasthāne pratimanvantaraṃ vaset
22.71
vimānenārkavarṇena kiṅkiṇījālamālinā
pūjyamāno'psarobhiśca tato viṣṇopuraṃ vrajet
kalpakoṭiśataṃ yāvat tasmiṃlloke mahīyate
22.72
karmakṣayādiha punarbhūvi rājarājo
bhūpālamaulamaṇirañjitapādapīṭhaḥ
śraddhānvito bhavati yajñasahasrayājī
dīptapratāpajitasarvamahīpalokaḥ
22.73
yo dīyamānamapi paśyati bhaktiyuktaḥ
kālāntare smarati vācayatīha loke
yo vā śrṛṇoti paṭhatīndrasamānarūpaḥ
prāpnoti ⁴dhāma sa purandaradevajuṣṭam
22.21-2.1
[ atha prayogaḥ | prathamadinakṛtyam | ]¹
ata yajamānaḥ samupajātatulāpuruṣamahādānecchaḥ prathamaṃ viṣṇuśivavināyakānāṃ pūjārthaṃ
gandhapuṣpādisāmagrīvastranaivedyāni brāhmaṇārcanārthaṃ gandhamālyasāmagrīvastrāṇi vṛddhiśrāddhasāmagrīṃ
²svastivācanārthaṃ gandhamālyasāmagrīṃ sapaṭīkavāsoyugatayaṃ suvarṇatolakatrayañca tīrthādiṣu pariśodhitāyāṃ bhūmau caturbhadramaṇḍapaghaṭanārthaṃ stambhavaṃśacālādikaṃ vedīkuṇḍaghaṭanārthaṃ³mṛttikāṃ cūrṇañca
kuṇḍapārśvasthāpanārthaṃ kumbhacatuṣṭayamṛtvijāmaṣṭāvāsanāni homārthamaṣṭau śobhanatāmrapātrāṇi
⁴sruvacatuṣṭayaṃ ⁵srukcatuṣṭayaṃ tilān ghṛtañca kuśaṃ yathopa⁶yogedhmasamidagnijvalanakāṣṭha[dhūpapuṣpādisāmagrīṃ] vedīsthadevapūjārthaṃ [dvāpañcāśataṃ vastrāṇi⁸] pūjocitasāmagrīñca brahmaśivaṃ·
viṣṇupratimāttrayaṃ maṇḍapacālopari pūrvādidikṣu dānārthaṃ pītaraktakṛṣṇātikṛṣṇaśvetakṛṣṇaharitapañcavarṇāśca taraṅgā daśa patākāḥ cālamadhyāropaṇārthaṃ kiṅkiṇīyuktamutkṛṣṭaṃ dhvajaṃ dvāracatuṣṭayālaṅkaraṇārthaṃ plakṣoḍumbarāśvatthavaṭānāṃ⁹ toraṇacatuṣṭayaṃ mṛnmayān śobhanānaṣṭau kumbhān kumbhamaṇḍanārthaṃ puṣpamālyasāmagrīcandanavastraratnāni taddhūpanārthaṃ gugguluṃ kumbhapūraṇārthaṃ tīrthajalañca ¹⁰sālaputrajīvacandanadevadārugāmbhārībilva¹¹kadambabakulānāmanyatamasya sāradāruṇā
nirmitaṃ saptahastocchritaṃ dṛḍham ṛju upari hastamekaṃ parityajya kṛtacchidraṃ stambhadvayaṃ taddārumayīmeva tulādhāraṇasamarthāṃ madhyasthitakaṭaqāmargalāṃ taddārumayīṃ caturhastāyatāṃ daśāṅgulaprastārāṃ
22.21-2.2
caturastrāṃ madhyārpitadhāraṇasamartha¹²baḍiśākṛtilohāṃ madhye prāntadvaye ca suvarṇapattaveṣṭitāṃ
pārśvadvayasthalohapāśadvayalambamānaśṛṅkhalāṣṭakanibaddārdhapaṭṭadvayāṃ tulāṃ tadalaṅkaraṇārthaṃ mālyasāmagrīṃ candanaṃ mauktikaprabālamālāśca¹³ tulāmadhyasthāpanārthaṃ suvarṇapatranirmitāṃ¹⁴ viṣṇupratimāṃ cakralikhanārthaṃ pañcavarṇataṇḍulaguṇḍikāṃ cakrālaṅkaraṇārthaṃ ¹⁵puṣpādisāmagrīṃ tulāyā
ūrdhvasthāpanārthaṃ pañcavarṇaṃ candrātapaṃ ¹⁶tadbandhanārthaṃ phalapuṣpasāmagrīñca ¹⁷gurorarcanārthaṃ
śvetaṃ sapaṭīkavāsoyugaṃ yatheṣṭasuvarṇaghaṭitakuṇḍalayaṃ haimayajñopavītakeyūrakaṇṭhābharaṇāni ca
ṛtvijāṃ varaṇārtham aṣṭau sitāni sapaṭīkavāsoyugāni yatheṣṭasuvarṇaghaṭitānyaṣṭau [kuṇḍalayugāni aṣṭau]1 haimayajñasūtrāṇi aṣṭāvaṅgadāni aṣṭau kaṇṭhābharaṇāni ca jāpakānāñca varaṇārthamabhimatasuvarṇaghaṭitāṅgurīyakacatuṣṭayaṃ vastrasthānacatuṣṭayañca, gurorṛtvijāñca madhuparkasāmagrīṃ ;
2lokapālāvāhanāthaṃ puṣpadhūpādīni 3 valyarthaṃ māṣabhakta-'valisāmagrīm ; ṛtvigbhyo'dhivāsanadakṣiṇārthamabhimatasuvarṇa kṛtakuṇḍalayugāṣṭaka-haimayajñasūtrāṣṭaka-haimakaṭakā [ṣṭakā ] murīyāṣṭakāni,
aṣṭau nānāvarṇavastra-'sthānāni, aṣṭā paṭīkambalopadhānasahitāḥ śayyāḥ; gurave dānārthamekatvigdeyasāmagrīto dviguṇadravyaghaṭitāṃ kuṇḍalayugādisāmagrīṃ, dviguṇasapaṭīkavastra, dviguṇadravyaracitāmuktarūpāṃ śayyāṃ ; madhyasvastivācanārthaṃ sapaṭīkavāsoyugatayaṃ suvarṇatolakatrayañca ; māṅgalyārtha
22.21-2.3
9vādyādisāmagrīm ; ātmamaṇḍanārtha yatheṣṭamābharaṇāni, dhāraṇārthaṃ khaṅga 10 carmamayaḍhālaṃ sannāhañca, hastadvayadhāraṇārthamabhimatasuvarṇa-ghaṭite dharmarāja-sūryapratime, ātmatulanārthaṃ nirmalaṃ
suvarṇaṃ, gurṛtvigbhyo dakṣiṇārthamabhimatotpattiyogyāṃ bhūmiṃ yatheṣṭaṃ ratnāni ca ; jāpakadakṣiṇārthaṃ suvarṇaṃ; dīnānāthāditarpaṇārthaṃ 11yatheṣṭaṃ taṇḍulān kapardakañca ; 12śeṣabrāhmaṇatrayavācanārthaṃ sapaṭīkavastrayugatayaṃ suvarṇatolakatrayañca 13 utpādya, sambhṛtasambhāro'[yanādyuktasamayā]14nāmanyatamasya pūrvataradine kṛtanityo ghaṭikādhikapraharatraye haviṣyaṃ bhuktvā''camya, śucau
deśe upaviśya pādau prakṣālyā''camya, prāṅmukha udaṅmukho vā kṛtāñjaliḥ- oṃ sūryasomayamakālapañcabhūtāni matsyapurāṇokta-tulāpuruṣamahādānakarma kartuṃ śro mayopavāsaḥ kartavya iti
nivedanaṃ kṛtvā, 15gṛhītodakapūrṇatāmrapātra udaṅmukhaḥ saṅkalpaṃ kuryāt
tad yathā- oṃ matamyapurāṇokta-tulāpuruṣa-mahādānakarma kartuṃ śro'hamupavāsaṃ kariṣye
evaṃ gurṛtvig jāpakā api saṅkalpaṃ kuryuḥ | tatra nivedanasaṅkalpavākyayoryathākramaṃ tulāpuruṣamahādānakarmaṇi gurukarma kartuṃ, [ṛtvikkarma kartuṃ,]16śāntikādhyāyajapakarma kartumiti ca
viśeṣaḥ | evaṃ sarveṣveva vakṣyamāṇamahādāneṣu tulāpuruṣapadasthāne hiraṇyagarbhādipadaṃ prakṣipya
nivedana-saṅkalpau kartavyau | etāvattaiva sarveṣāṃ vakṣyamāṇa—mahādānānāṃ vākyāni sampadyante,
atasteṣu na ^1likhitavyāni
tato'paradine yajamānaḥ kṛtanityakriyaḥ oṃ govindāya namaḥ, oṃ upāpataye mamaḥ, oṃ
22.21-2.4
vināyakāya namaḥ iti vastrādinā sampūjya, bhagavan govinda, bhagavannumāpate, bhagavan
vināyaka, tulāpuruṣa-mahādānamakho mayā kartavyaḥ, sa nirvighnaṃ bhavatprasādāt sampadyatām
ityāśāsya praṇamya, abhimatasaṃkhyabrāhmaṇān vastrādibhirabhyarcya tulāpuruṣamahādānamakho mayā
kartavyaḥ, tadbhavanto māmanujānantu iti vadet | tataste kriyatāmiti ^3saharṣaṃ brūyuḥ | tato
yajamāno gṛhītaudaka^4pūrṇatāmrapātra udaṅmukhaḥ saṅkalpaṃ kuryāt | tadyathā oṃ matsyapurāṇokta
—tulāpuruṣa-mahādānakarmāhaṃ kariṣye | tato yathāvidhi sagaṇādhipamātṛpūjāpūrvakaṃ vṛddhiśrāddhaṃ
kṛtvā, brāhmaṇatrayaṃ vastrakāñcanādibhirabhyarcya, tulāpuruṣamahādānakarmaṇi puṇyāhaṃ bhavanto
bruvantviti vadet | ^5puṇyāhamiti taistriḥ pratyekamūkte, svasti bhavanto bruvantviti vadet
taiśca ^6triḥ svastītyukte, ṛddhi bhavanto bruvantviti vadet | te ca pratyekam ṛdhyatāmiti tribrū^yuḥ
atrāpi sarveṣveva mahādāneṣu devatābrāhmaṇānujñā^7bhyarthanadānasaṅkalpa-^8puṇyāhavācaneṣu tulāpuruṣapadasthāne tattanmahādānanāmaprakṣepaḥ kartavyaḥ | tataḥ pūrvaśodhitāyāṃ bhūmau svahastenobhayataḥ
ṣoḍaśāratnimātraṃ dvādaśahastaṃ daśahastaṃ vā caturbhadrānana^9maṇḍapaṃ kārayet | tanmadhye saptahastāṃ
[pañcahastāṃ vā]^10 vedīṃ kārayet | tasyāścaturdiśaṃ catvāri hastapramāṇāni ^11hastanimnāni
caturasrāṇi ^12surūpāni vistāro^13cchrāyacaturaṅgula-pūrvottarakoṇāvanata-sarva^14[samai^15kadeśamekhalā
22.21-2.5
yutāni vitasti ] dīrgha-saptāṅgulaprastāra-kūrmapṛṣṭhonnatamadhyāṅgulocchrita [ 1 prānta-gajoṣṭha ] sadṛśadīrgha 2[praṇālyoṣṭhoṣṭha]yoniyutāni pārśvasthā3mrapallava-pihitamukhaikaika-pūrṇakumbhāni hotṛbrahmopaveśanārthamāsanadvayadvayayutāni homārthaṃ ghṛtāhrutila-sthāpanārthaṃ praṇītāsthāpanārthañca śobhanatāmra 4pātradvayadvayayutāni pratyekaṃ 5sruksruvasahitāni brahmopaveśanārthamekaika-6viṣṭarayutāni 7pārśvasthāpitatila-ghṛta-dhūpa-puṣpasāmagrī-kuśa-yathāsambhava samidraprajvalanārthendhanādīni 9kuṇḍāni
kārayet
vedyā īśānakoṇe cāparāṃ sarvatohastaparimitaṃ caturastrāṃ vakṣyamāṇavināyakādidevārcanāya
vedīṃ kārayet | maṇḍapacālopari 10pūrvasyāṃ 11[pītām, āgneyyāṃ raktāṃ, yāmyāṃ] kṛṣṇāṃ,
naiṛtyāmatiśṛṣṇāṃ, vāruṇyāṃ sitāṃ, 12vāyavyāṃ kṛṣṇāṃ, uttarasyāṃ haritām, aiśānyāṃ
pañcavarṇāṃ, 13nirṛtīvaruṇayormadhye 14 śvetām, 15indreśānayormadhye lohitāṃ patākāṃ,
maṇḍapamadhyabhāgopari ca kiṅkiṇīyuktaṃ 16 dhvajaṃ dadyāt
maṇḍapadvāreṣu pūrvādrikrameṇa plakṣodumbarāśvatthavaṭānām, aśvattho'mbaraplakṣajaṭānāṃ vā toraṇacatuṣṭayam ; dvārapārśvadvayeṣu ca puṣpamālā'laṅkṛtaṃ 17candanaprokṣitaṃ 18dhūpitaṃ vastraveṣṭitaproṣam
abhimatapañca 19ratnagarbha pūrṇakumbhadvayadvayaṃ dadyāt
etacca sarvamahā20dānasādhāraṇam
21[ tataḥ pradhāna]vedomadhye hastadvayamita-khātadvayaṃ kṛtvā, tatra 22yathoktaṃ toraṇamāropya,
tatrokta23prakāraghaṭitāṃ tulāmavalambya, puṣpamālā24miśrandanena muktāpravālamālayā
cālakuryāt | tulātalabhāgamadhye yathoktaviṣṇu [pratimāṃ pṛṣṭhanihita]-guggulupiṇḍaṃ
22.21-2.6
kṛtvā''ropayet | tulopari ca 2yathoktaṃ bahuphalapuṣpamālaṃ candrātapaṃ vitatya badhnīyāt
tulādhobhūbhāge [yathoktaṃ 4cakraṃ likhitvā 5puṣpairavakiret
evaṃ sarvamanuprāptaṃ kṛtvā, ] gurumṛtvijo jāpakāṃśca varaṇāthryapakalpitavastrālaṅkārairyathāthamabhyarcya, prathamaṃ guruṃ dakṣiṇajānuni vidhṛtya 8vṛṇuyāt | oṃadyāmuka sagotram amuka
vedāmuka 10śākhādhyāyinam amukadevaśarmmāṇam asmiṃstulāpuruṣamahādānakarmaṇi gurukarma kartuṃ
tvāmahaṃ vṛṇe | 11oṃvṛto'smīti 12prativacanam | tato yajamāno 13[yathāvihitaṃ karma
kurvviti vadet | oṃ yathājñānaṃ karavāṇīti ] guruḥ | ṛtvigūjāpakānāṃ 14 varaṇe varaṇavākye
gurukarma kartumiti sthāne 15ṛtvikkarma 16kartuṃ śāntikādhyāyajapakarma kartumiti yathākramaṃ
niveśo viśeṣaḥ | tato gurave ṛtvigbhyo 17jāpakebhyaśca yathāśākhaṃ madhuparkaṃ dadyāt
18tato gurvṛtvigyajamānajāpakā upavaseyuḥ | etadapi 19candrātapabandhanādyupavāsāntaṃ
karma sarvamahādānasādhāraṇam | 20[varaṇavākye tu ] tulāpuruṣapadasthāne tattanmahādānapadaprakṣepaḥ
karttavyaḥ
21tṛtīyadinakṛtyam
22[aparedyuśca kṛtanityaṃ] pūrvvādikuṇḍakeṣu ṛgyajuḥsāmātharva 23krameṇa eko hotā 24aparo
brahmeti brāhmaṇadvayaṃ niyuktaṃ 25svasvagṛhyoktavidhinā agnyupasamādhānaṃ kuryāt | jāpakāśca
ṛgvedādi'krameṇa pūrvādidvāreṣūpaviśya śāntikādhyāyaṃ japeyuḥ | śāntikādhyāyaśca 'śaṃ na
indrāgnī bhavatāmavobhi'riti pañcadaśarcaṃ 'śāntisūktamṛgvede | 'ṛcaṃ vācami'ti śāntikādhyāyo
'yajurvede | 'kayā naścitra' iti tṛcacaṃ sāmavede | 'śaṃ no devī' - 'śaṃ na indrāgnī' iti dve
22.21-2.7
dve kaṇḍike, ''sammāvāta' ityṛk, 'śāntā dyau'riti 'kaṇḍiketi śāntigaṇo'tharvavede
guruśca kṛtanityaḥ pūrvābhimukhaḥ 'kṛtāryapātaḥ svalpavedikāyām uttarādikrameṇa yavapuṣpasitataṇḍulānāmandha' tamena vināyakādinavagrahapūjārthaṃ prathamāṃ daśapuñjikāpaṅkti, daśadik
'pālapūjārthañca vedyupapānteṣu 'svasvadikkrameṇa daśapuñjikāḥ, grahapūjā '-paṅktyadho vasvaṣṭakapūjārthaṃ
dvitīyāmaṣṭa''-puñjikā-paṅkti', '^[ tadadho dvādaśādityapūjārthaṃ 'tṛtīyāṃ dvādaśapuñjikāpaṅkti' ]
1. 'tadadhaḥ saptamarudgaṇapūjārthaṃ catathīṃ saptapuñjikāpaṅkti, tadadho brahmaviṣṇuśivānāṃ pratimā''tayāropaṇam, arkavanaspatyoḥ pūjārthaṃ puñjikādvayañca kṛtvā, prathamapaṅktāvuttarādikrameṇa eta eta
savināyakā navagrahā ityāvāhya-vināyakamaTargetropayami, ādityamāropayāmi, somamāropayāmi,
aṅgārakamāropayāmi, budhamāropayāmi, bṛhaspatimaTargetropayami, śukramāropayāmi, śanaiśvaramāropayāmi, rāhumāropayāmi, ketumāropayāmi ityāropya, '^[ eta eta lokapālā ] ityāvāhya-yathādikkramam indramāropayāmi, agnimaTargetropayami, yamamāropayāmi, nirṛtimāropayāmi, varuṇamāropayāmi, vāyumāropayāmi, somamāropayāmi, īśānamāropayāmi, anantamāropayāmi, brahmāṇamāropayāmi ityāropya, 'ºeta eta vasava ityāvāhya, dvitīyapaṅktau''āpamāropayāmi, dhruvamāropayāmi, somamāropayāmi, ''dharamāropayāmi, anilamāropayāmi,
''analamāropayāmi, pratyūṣamāropayāmi, ºprabhātamāropayāmi ityāropya, eta eta ādityā
22.21-2.8
ityāvādya, tṛtīyapaṅktau- indramāropayāmi, dhātāramāropayāmi, bhagamāropayāmi, pūṣaṇamāropayāmi, mitramāropayāmi, varuṇamāropayāmi, aryyamaṇamāropayāmi, aṃśumāropayāmi,
vivasvantamāropayāmi, tvaṣṭāramāropayāmi, ¹[savitāramāropayāmi, viṣṇumāropayāmi] ityāropya,
eta eta marudgaṇā ityāvāhya, caturthapaṅktau - āvahamāropayāmi, pravahamāropayāmi ²[udvahamāropayāmi, saṃvahamāropayāmi, ³vivahamāropayāmi] ⁴parāvahamāropayāmi, ⁵parivahamāropayāmi ⁶ityāropya, eta eta brahmācyuteśārkavanaspataya⁷ ⁸ityāvāhya, ⁹pratimākṣaye -
brahmāṇamāropayāmi, acyutamāropayāmi, īśamāropayāmi ityāropya, tatpārśvasthapuñjikādvaye
¹⁰arkamāropayāmi, vanaspatimāropayāmi ¹¹[ityāropayet | tato vināyakāya] ādityāya
somāya aṅgārakāya budhāya bṛhaspataye śukrāya śanaiścarāya rāhave ketave, indrāya agnaye ¹²yamāya
¹³nirṛtaye varuṇāya vāyave somāya īśānāya anantāya brahmaṇe, ¹⁴[āpāya dhruvāya somāya
dharāya anilāya analāya pratyūṣāya prabhāsāya, indrāya dhātre bhagāya pūṣṇe mitrāya varuṇāya
aryyamṇe aṃśave vivasvate tvaṣṭre ¹⁵savitre viṣṇave, āvahāya pravahāya ¹⁶udvahāya saṃvahāya
vivahāya parāvahāya parivahāya, brahmaṇe, ] acyutāya, īśāya, arkāya, vanaspataye iti pratyekamuccārya- etat pādyaṃ nama iti kramādekaikaśaḥ pādyaṃ sarvebhyo dattvā, tathā eṣo'rdhyo nama
¹⁷ityardhyaṃ, ¹⁸[tathaiva etadācamanīyaṃ nama ityācamanīyaṃ], tathaiva ¹⁹etadvastraṃ nama iti vastraṃ, tathaiva
eṣa gandho nama iti gandhaṃ, ²⁰[ tathaiva etat puṣpaṃ nama iti puṣpaṃ], ²¹[tathaiva eṣa dhūpo
22.21-2.9
nama iti dhūpaṃ ], tathaiva eṣa dīpo nama iti dīpaṃ, tathaiva etannaivedya nama iti naivedya [ tathaiva
etattāmbūlaṃ nama iti tāmbūlaṃ]' dadyāt | evaṃ pūjāṃ samāpayet
tato hotāraḥ pratimantrame kāvṛtyā 'ābhya eva devatābhyo ghṛtāktatilāhutīrdadyuḥ
tathāca mantrāḥ | vināyakasya - ṛgvedayajurvedadyoḥ gaṇāṇāṃ tveti, sāmavede ā [tū na] iti,
atharvavede [gaṇānāṃ tvā] gaṇapatimiti | sūryasya - ṛgvedayajurvedadyoḥ ā kṛṣṇeneti,
sāmavede [baṇmahām̐ asoti,] atharvavede āditya nāvamiti | "somasya - ṛgvede ā
pyāyasveti, yajurvede imaṃ devā iti, sāmavede ā pyāyasveti, atharvavede "yadrājānamiti
aṅgārakasya - ṛgyajuḥ sāmavedeṣu agnirmūti, atharvavede " [tvayā manya] iti | budhasya -
ṛgvede agne vivasvadupasa iti, yajurvede ud budhyasveti, sāmavede agne vivasvadupasa iti,
atharvavede darśo'sīti | bṛhaspateḥ - ṛgavede bṛhaspate pari dīyeti, yajurvede bṛhaspate
'' [atiyadarya iti,] ''[sāmavede bṛhaspate pari dīyeti,] atharvavede bṛhaspatirna iti
śukasya - ṛgvede śukrante anyaditi, " yajurvede ''[annāt pariśruta iti,] sāmavede śukrante
anyaditi, atharvavede ''yenāvapadmaditi | śanaiścarasya - ṛgvajuḥ sāmavedeṣu śanno devīriti,
atharvavede prāṇāya nama iti | rāhoḥ - ṛgvede kayā naścitra iti, yajurvede kāṇḍāt
kāṇḍāditi, sāmavede kayā naścitra iti, atharvavede ''rāhū rājānamiti | ketoḥ - ketuṃ
kṛṇvanniti vedacatuṣṭaye'pi | indrasya - ṛgvedayajurvedadyoḥ "trātāramindramiti, sāmavede
tvāmiddhi havāmaha iti, atharvavede 2 [indrasya bāhū iti] | agneḥ - ṛgvede agni dūtaṃ
22.21-2.10
vṛṇīmaha iti, yajurvede tvaṃ no agne [tvaṃ deveti,] sāmavede agniṃ dūtaṃ vṛṇīmaha iti,
atharvavede agnermanvaṃ iti | yamasya-ṛgvede asi yama iti, yajurvede [sugaṃ nu panthāmiti,] sāmavede nāke suparṇamiti, atharvavede yamo no gātumiti | nirṛteḥ-ṛgvede
vetthā hi nirṛtīnāmiti, yajurvede 'asunvantamayajamānamiti, sāmavede vetthā hi
nirṛtonāmiti, atharvavede 10 apeta etviti | varuṇasya-ṛgvede 11 [varuṇaṃ vo riśādasamiti,]yajurvede 12 [tattvā yāmīti,] sāmavede ghṛtavatī bhuvanānāmiti, atharvavede uduttamaṃ
varuṇeti | vāyoḥ-ṛgvede vāta 13 [ā vātviti,] yajurvede ā 14 [no niyuddhiriti,]
sāmavede vāta ā vātviti, atharvavede vāyoḥ savituriti | somasya-ṛgvede
15kuvidaṅga namasā ye iti, yajurvede vayaṃ someti, sāmavede somaṃ rājānaṃ varuṇāmiti, atharvavede
16[sodakrāmat sā vanaspatīniti] | 17[īśānasya-ṛgvede īśānā 18 vāryāṇāmiti,
yajurvede tamīśānamiti, sāmavede 19 [ātvā somasyeti] atharvavede tasmai 20 [sarvebhya
īśānasyeti]
Linked texts (14)
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhaviṣyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsya — Sanskrit
- Dānavivekoddyota — Madanasīṅhadeva, Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Dānakalpataru — Lakṣmīdhara, Sanskrit
- Caturvargacintāmaṇi — Hemādri, Sanskrit
- Dānakhaṇḍa — Hemādri, Sanskrit
- Vidhānamālā (Nṛsiṃha) — Nṛsiṃha, Sanskrit
- Dānamayūkha — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1600, Sanskrit
- Pariśiṣṭadīpaka — Nityānandapanta Parvatīya, Sanskrit
- Kṛtyasārasamuccaya (Amṛtanātha Jhā Śarman) — Amṛtanātha Jhā Śarman 1800, Sanskrit
- Dānacandrikā (Divākarabhaṭṭa) — Divākarabhaṭṭa 1658, Sanskrit
- Prayāgarājatīrthamāhātmya — Sanskrit