Jayasimhakalpadruma 1.p16
Jayasīṃhakalpadruma 1.p16
- Language
- Sanskrit
1.p16
māsastu tāvubhau' ityamarasiṃhenābhidhānāt | śuklapakṣaścāpūryamāṇapakṣa ityapyucyate | anayośca viniyogo jyotiḥśāstrādau darśitaḥ-'ubhau niyuktau khalu śuklakṛṣṇau śubhāśubhe karmaṇi tau praśastau' | ityādibhiḥ | iti pakṣanirṇayaḥ | atha divasanirṇayaḥ | madanaratne-sa caturvidhaḥ | cāndrasaurasāvananākṣatrabhedāt | eteṣā svarūpamuktaṃ viṣṇudharmottare-'tithinaikena divasaścāndre māne prakīrtitaḥ | ahorātreṇa caikena sāvano divasaḥ smṛtaḥ | ādityabhāgabhogena sauro divasa ucyate | candranakṣatrabhogena nākṣatro divasaḥ smṛtaḥ' iti | tithibhāgayorlakṣaṇaṃ tatraiva darśitam-‘triṃśāṃśaśca tathā rāśerbhāga ityabhidhīyate | ādityādviprakṛṣṭastu bhāgadvādaśakaṃ yadi | candramāḥ syāttadā rāma tithirityabhidhīyate' | iti divasanirṇayaḥ | atha tithinirṇayaḥ || tatra tithiśabdastanoterdhātaurniṣpannaḥ | tanoti vistārayati vardhamānāṃ kṣīyamāṇāṃ candrakalāmekāṃ yaḥ kālaviśeṣaḥ sā tithiḥ | yadvā yathoktakalayā tanyate iti tithiḥ | taduktaṃ siddhāntaśiromaṇau‘tanyate kalayā yasmāttasmāttāstithayaḥsmṛtāḥ' iti | etadevābhipretyaskānde paṭhyate‘amāṣoḍaśabhāgena divi proktā mahākalā | saṃsthitā paramā māyā dehino dehadhāriṇī | amādipaurṇamāsyantā yā eva śaśinaḥkalāḥ|tithayastāḥ samākhyātāḥ ṣoḍaśaiva varānane’ iti | ayamarthaḥ | yā mahāmāyādhāraśaktirūpā dehināṃ dehadhāriṇī saṃsthitā sā candramaṇḍalasya ṣoḍaśabhāgena parimitā candradehadhāriṇī amānāmnī mahākaleti proktā kṣayodayarahitā nityā tithisaṃjñaiva | itarā api pañcadaśa kalā divasasya vyavahāropayoginyaḥkṣayodayavatpañcadaśa tithayo bhavanti|tena ‘tithayaḥṣoḍaśaiva' ityaviruddhaṃvacanam | śrutirapi ‘tasya rātraya eva pañcadaśa kalā dhruvaivāsya ṣoḍaśī kalā'| iti | evaṃ satyatra sāmānyaviśeṣarūpeṇa tithidvaividhyamuktaṃ bhavati | tatra yeyamametyuktā kṣayodayavarjitā dhruvā ṣoḍaśī kalā tadyuktakālastithisāmānyam | yāstvavaśiṣṭā vṛddhikṣayopetāḥ pañcadaśa kalāstā nirviśiṣṭāḥ kālavibhāgāstithiviśeṣāstāsāṃ ca pañcadaśānāmekaikāṃ kalāṃ vahnyādayaḥ prajāpatyantāḥ pañcadaśa devatāḥkrameṇa pibaṃti tatra vahnirekāṃ kalāṃ prathamaṃ pibati iti prathametyucyate| tayā muktaḥ kālaviśeṣaḥprāthamyavācinā pratipacchabdenābhidhīyate | evaṃ dvitīyādipañcadaśyantānāṃ tithīnāṃ nāmānyavagantavyāni | tā etāḥ kṛṣṇapakṣatithayo bhavanti, punaśca tāḥ pītāḥ kalā anenaiva krameṇa tattatpathā vahnyādidevatābhyo nirgatya candramaṇḍalaṃ pūrayanti | tābhiryuktāḥ kālaviśeṣāḥ śuklapakṣa gatāḥ pratipadādyāstithayo bhavanti | vahnyādidevatānāṃ kalāpānaṃ somotpattau paṭhyate‘prathamāṃ pibate vahnirdvitīyāṃ pibate raviḥ | viśve devāstṛtīyāṃ tu caturthī salilādhipaḥ | pañcamīṃ tu vaṣaṭkāraḥ ṣaṣṭhīṃ pibati vāsavaḥ | saptamīmṛṣayo divyārāṣṭamīmaja.ekapāt | navamīṃ kṛṣṇapakṣasya kṣayaḥ prāśnāti vai kalām | daśamīṃ pibate vāyuḥ pibatyekādaśīṃ pumān’ | hemādrau tu ‘rudrā ekādaśīṃ kalām’ iti pāṭhaḥ | ‘dvādaśīṃ pitaraḥ sarve samaṃ prāśnanti bhāgaśaḥ | trayodaśīṃ dhanādhyakṣaḥ kuberaḥ pibate kalām | caturdaśīṃ paśupatiḥ pañcadaśīṃ prajāpatiḥ | niṣpītaḥ kalāvaśeṣaścandramā na prakāśate | kalā ṣoḍaśikā yā tu apaḥ praviśate sadā | amāyāṃ tu sadā soma oṣadhīḥ pratipadyate | tamoṣadhigataṃ gāvaḥ pibantyambugataṃ ca yat | tatkṣīramamṛtaṃ bhūtvā mantrapūtaṃ dvijātibhiḥ | hutamagniṣu yajñeṣu punarāpyāyate śaśī | dine dine kalāvṛddhiḥ paurṇamāsyāṃ tu pūrṇatā’ | iti | iti tithiśabdārthanirṇayaḥ || śrīmaddillīśasenoddhaṭavikaṭabhaṭa śreṇimattebhasiṃhaścaṇḍonmādya turuṣkakṣubhitavasumatīpālane dharmarājaḥ | pautraḥ śrīkṛṣṇasiṃhakṣitipakulamaṇerviṣṇusiṃhasya putraḥ śrīmānrājādhirājo jayahariramarādhīśavatkau sukhī syāt || 1 || śrīmatpaṇḍitadevabhaṭṭatanayaḥ śrīrāmavāṃghridvayadhyānāvāptasamastakāmanivahaḥ samrāṭ sa ratnākaraḥ | tuṣṭyai śrījayasiṃhavīrainṛpateḥ kalpadrume kāmadaṃ granthādyastavakaṃ śivaṃ samakarotsatkālapatrāvṛtam || 2 || iti śrījayasiṃhakalpadrumoddyote saṃvatsarādinirṇayaḥ samāptaḥ || 1
Linked texts (9)
- Sāmbapurāṇa — Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Gadādharapaddhati — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit
- Kālasāra — Nārāyaṇa Jyotirvit, Sanskrit
- Kālasāra — Gadādhara (Pāraskara commentator), Sanskrit
- Kālanirṇaya (Kālamādhavīya) — Mādhava, Sanskrit
- Smṛtyarthasāgara — Chalāri Nṛsiṃha, Sanskrit
- Kāladīpa — Divyasiṃha Mahāpātra 1640, Sanskrit
- Smṛtiprakāśa — Vāsudeva Ratha, Sanskrit