Pramāṇa · Search · About · API

Jayasimhakalpadruma 1.p19

Jayasīṃhakalpadruma 1.p19

Language
Sanskrit

1.p19.1

nanu yugmādivākyavirodhātkathamayaṃ nirṇayaḥ | tathāhi-'yugmāgniyugabhūtānāṃ ṣaṇmunyorvasurandhrayoḥ | rudreṇa dvādaśī yuktā caturdaśyā ca paurṇimā | pratipadyapyamāvāsyā tithyoryugmaṃ mahāphalam | etadvayastaṃ mahādoṣaṃ hanti puṇyaṃ purā kṛtam' iti nigamavacanam | yugmaṃ dvitīyā | agnistṛtīyā yugaṃ caturthī | bhūtaṃ pañcamī | ṣaṭ ṣaṣṭhī | muniḥ saptamī | vasrāṣṭamī | randhraṃ navamī | rudra ekādaśī | atra dvitīyātṛtīyetyekaṃ yugmam | atra dvitīyādipratipadantāsu krameṇa dvayordvayostithyoḥ parasparameva yugmamakṣayyaphalam | na punarvyastaṃ tithyantarayugmamityarthaḥ | asmin‌yugmasaptake pūrvā tithiruttaraviddhā grāhyā uttarā tu pūrvaviddhetyarthaḥ | tataścānena vacanena amāvāsyāviddhā pratipatsarvadā grāhyeti vidhīyate | 'karmaṇo yasya yaḥ kālaḥ-' ityanena tu dvitīyāyutāyāḥ pratipadaḥ karmakālavyāpitve sā grāhyetyucyate ityanayorvirodhaḥ || tathā 'kharvo darpastathā hiṃsrā trividhaṃ tithilakṣaṇam | kharvadarpau parau pūjyau hiṃsrā syātpūrvakālikī' | iti vyāghrośanasorvākyam | kharvastitheḥ sāmyam | darpo vṛddhiḥ | hiṃsrā kṣayaḥ | ete ca vṛddhisāmyakṣayāḥ pūrvatithyapekṣayā | yathā ekā pūrve'hni madhyāhnādadhikā vardhate anyā'pyanyasmiṃstathaiva pūrvatitherekā | kharvaḥ samatithiḥ pūrvadine madhyāhnavyāpinī anyā'pyanyasmindivase tāvatyeveti | hiṃsrā titherhrāsaḥ| tayogāttithirapi hiṃstretyucyate |

1.p19.2

yathā ekā pūrvadine madhyāhnānnyūnā anyāpyanyasmiṃstathaiva pūrvatithernyū neti tataśca vṛddhisāmyayoruttarā grāhyā kṣaye tu pūrvetyarthapratipādakenānena karmakālavyāpinyeva tadviparītāpi tithirrāhye ti pratipādakasya 'karmaṇo yasya'--ityevamādervirodha iti | tathā 'śuklapakṣe tithirjñeyā yasyāmabhyudito raviḥ | kṛṣṇapakṣe tithirgrāhyā yasyāmastamito raviḥ'| iti mārkaṇḍeyavacanenāpi virodhaḥ | tasmātparasparavacanavirodhāt kathaṃ pūrvoktanirṇaya iti cet || ucyate|| tatra khaṇḍatithiḥ pañcadhā saṃbhavati|anyatarasminneva dine sakalakarmakālavyāpinī | dinadvaye'pi karmakālaikadeśavyāpinī | dinadvaye'pi sakalakarmakālavyāpinī dinadvaye'pi karmakālaikadeśavyāpinī | tatra vyāptau prakāradvayam sāmyaṃ vaiṣamyaṃ ceti dinadvaye'pi karmakālasaṃbandharahitā ceti | tatrādyapakṣadvaye vratadānādāvekoddiṣṭādiśrāddhe ca'karmaṇo yasya yaḥ kālaḥ'ityanenaiva nirṇayaḥ na tu yugmavākyādibhiḥ | tatra hi yugmavākyena nirṇaye kadācidamāvāsyādividdhāḥ karmakālavyāpinyaḥ pratipadāditithayo grāhyāḥ syuḥ | tathā kharvadarpavākyenātra nirṇaye kadācittithivṛddhau karmakālavyāpinyapyuttaraviddhā grāhyā syāt | tathā ca tattatkarmaviśeṣe tu pratipadāditithividhāyakānekavākyabādhaḥ syāt | saṃbhavati cābādhe bādhāyuktam | tṛtīyapaṃcamapakṣayostu yugmavākyena kharvadarpavākyena ca nirṇayaḥ pūrvoktadoṣābhāvāt || tatrāpyevaṃ vyavasthā | yugmādivākyaṃ vratadānādiviṣayameva | kharvadarpavākyamekoddiṣṭādiśrāddhaviṣayameva | ‘dvitīyādikayugmānāṃ pūjyatā niyamādiṣu |

1.p19.3

ekoddiṣṭādivṛddhyādau hāsavṛddhyādicodanā’ iti vyāsokteḥ | niyamādiṣu vratadānādidaivakarmasu | ekoddiṣṭādītyādiśabdenābhyudayikavyatiriktaśrāddhagrahaṇam | vṛddhyādiśabdenābhyudayikaśrāddhagrahaṇaṃ | caturthapakṣe yadā dinadvaye'pi karmaparyāptakālavyāpinī tadā yugmādivākyena nirṇayaḥ | ekasminneva dine karmaparyāptakālavyāpinī tadā saiva grāhyā vihitatithilābhāt | yadobhayatrāpi na karmaparyāptakālasaṃbaddhā kiṃ tūbhayatrāpi na karmakālaikadeśasaṃbadhinī tatranyūnadhikye'dhikakālavyāpinī grāhyā | sāmye tu yā karmopakramakālasparśinī saiva grāhyā nānyā | ‘yoyasya vihitaḥ kālaḥ karmaṇastadupakrame | tithiyarḍābhimatā sā tu kāryānnopakramojjhitā’ | iti baudhāyanavacanāt | skānde'pi-‘yo yasya vihitaḥ kālaḥ karmaṇastadupakrame | vidyamāno bhavedaṅgaṃ nojjhitopakrameṇa tu’ | sarvathā karmakālavyāptyabhāve tu karmopakramakālauva grāhyā | ‘karmopakramakālagā tu kṛtibhirgrāhyā na yugmādayaḥ’ iti dīpikokteriti nirṇayasindhau | ata eva-‘yāṃ tithiṃ samanuprāpya udayaṃ yāti bhāskaraḥ | sā tithiḥ sakalā jñeyā snānadānajapādiṣu | yāṃ tithiṃ samanuprāpya astaṃ yāti divākaraḥ | sā tithiḥ sakalā jñeyā snānadānādikarmasu’ ityādīni devalādivacanāni dinadvaye'pi karmakālavyāpitithyabhāve yugmādivākyavihitatitheḥ saṃpūrṇatvaṃ pratipādayanti | idaṃ ca udayāstamayakālikatitheḥ saṃpūrṇatvābhidhānaṃ yadodayādūrdhvaṃ muhūrtatrayaṃ muhūrtadvayaṃ vā vihitā tithirbhavati astamayātprāk muhūrtatrayaṃ tadā'vagantavyam | taduktaṃ viṣṇudharmottare-‘udite daivataṃ bhānau pitryaṃ cāstamite ravau |

1.p19.4

dvimuhūrtā triranhaśca sā tithirhavyakavyayoḥ’ | iti | bhānāvudite satyahno muhūrtadvayaṃ daivatam | astamite tatpūrvakālīnamahno muhūrtatrayaṃ pitryam | aṃtastatkālavyāpinī tithirhavyakavyayoryāhyā | ‘sā tithistadahorātraṃ yasyāmabhyudito raviḥ | vardhamānasya pakṣasya hrāse tvastamaye sthitā | trimuhūrttā na kartavyā yā tithiḥ kṣayagāminī | dvimuhūrtā'pi kartavyā yā tithirvṛddhigāminī’ | iti dakṣavacane dvimuhūrtāgrahaṇamudayasaṃbandhinyāmeva| astagāyāstrimuhūrtāyā eva grāhyatvāt | taduktaṃ skandapurāṇe‘yā tithiṃ samanuprāpya yātyastaṃ padminīpatiḥ | sā tithistaddine proktā trimuhūrttāpi yā bhavet’ iti | atra trimuhūrtā neti dakṣavacanāt | hāsavṛddhivaśena tithinirṇayaḥ āmaśrāddhādiviṣayaḥ | ‘tasyāstu trimuhūrtāyāḥ kṣayavṛddhī tvakāraṇam’ | iti skāndavacanaṃ vratādiviṣayam | ‘dvitīyādikā’--iti vyāsanigamavacanāt | yāni tu ‘vratopavāsasnānādau ghaṭikaikā yadā bhavet | udaye sā tithirgrāhyā viparītā tu paitṛke | ādityodayavelāyāṃ yā stokāpi tithirbhavet | pūrṇā ityavagantavyā prabhūtā nodayaṃ vinā’ | ityādīni skandapurāṇe baudhāyanavacanāni muhūrttatrayādalpakālavyāpinyāmapi tithau saṃpūrṇatvapratipādakāni tāni vaiśvānarādhikaraṇanyāyenāvayutyānuvādarū patayā trimuhūrttavyāptipraśaṃsāparāṇi | yugmavākyādinirṇayastu nakṣatravārādiyogapraśastatithivyatiriktaviṣayaḥ| ata eva gobhilaḥ-‘yā tithirṛkṣasaṃyuktā yā ca yogena nārada | muhūrttatrayamātrāpi sāpi sarvā praśasyate’ iti | dvitīyo'piśabdo bhinnakramaḥ | sarvāpītyanvayaḥ |

1.p19.5

udaye trimuhūrttadvimuhūrtagāyā astamaye ca trimuhūrtagāyāḥ saṃpūrṇatvābhidhānaṃ vakṣyamāṇābhyaṅgādivyatiriktaviṣayam | taduktaṃ skandapurāṇe-‘abhyaṅge codadhisnāne’ ityādi | ‘manvādau ca yugādau ca grahaṇe candrasūryayoḥ | vyatīpāte vaidhṛtau ca tatkālavyāpinī kriyā’ | iti | manvādiṣu snānadānaśrāddhādikriyā manvādyādikāla eva kartavyā na kālāntara iti manvādāvityasyārthaḥ | nāradīye‘pāraṇe maraṇe nṝṇāṃ tithistātkālikī smṛtā’ | yadā tvekaiva tithiḥ pūrvā grāhyetyekena vacanenocyate uttarā grāhyetyanena tadā ‘śuklapakṣe tithirgrāhyā’ iti mārkaṇḍeyavacanaṃ vyavasthāpakamiti sarvaṃ samañjasam || iti sāmānyataḥ sarvatithinirṇayaḥ || athaikabhaktavratakālanirṇayaḥ | brahmapurāṇe-vaiśvānaravrate paṭhyate-‘pratipadyekabhaktāśīsamāpte kapilāpradaḥ’ | tatrādāvekabhaktaṃ trividham | svatantram, anyāṅgam, upavāsapratinidhirūpaṃ ca | tatra svatantraikabhaktasvarūpaṃ tannirṇayaśca skānde-‘dinārdhasamaye'tīte bhujyate niyamena yat | ekabhaktamiti proktamatastatsyāddivāaivahi’ | iti | devalo'pi-‘dinārdhasamaye'tīte bhujyate niyamena yat | ekabhaktaṃ tu tatproktaṃ nyūnagrāsatrayeṇa tu’ iti | taccaikabhaktaṃ madhyāhnavyāpinyāṃ kāryam | taduktaṃ padmapurāṇe‘madhyāhnavyāpinī grāhyā ekabhakte vrate tithiḥ’ iti | baudhāyano'pi-‘udaye tūpavāsasya naktasyāstamaye tithiḥ | madhyāhnavyāpinī grāhyā ekabhaktavrate tithiḥ’ | atra madhyāhno nāma pañcadhā vibhaktasyāhnastṛtīyo bhāgaḥ | tatrāhorātrayostriṃśanmuhūrtāḥ | ahnipañcadaśa, rātrau pañcadaśa |

1.p19.6

teṣāṃ muhūrtānāṃ nāmāni jyotiṣaśāstre kāśyapenoktāni'gaurīvallabhāsarpamitrapitaro vasvambuviśvāhvayā brahnāmbhoruhasaṃbhavendrahutabhugdeveśānaktaṃcarāḥ | toyeśāryamayonayo daśa tathā pañca kṣaṇā vāsare' ityādi | 'rudrājāhirbudhnyapūṣāśvinaḥ syuḥ kīnāśo'gnirdhātṛcandrāditījyāḥ | viṣṇurbhānustvāṣṭravātā muhūrtā rātrau krūrāstvantakālābhirudrāḥ' iti | smārtāni nāmāni purāṇe darśitāni-'raudraḥ śvetaśca maitraśca tathā sārabhaṭaḥ smṛtaḥ | sāvitro vaiśvadevaśca gāndharvaḥ kutapastathā | rohiṇastilakaścaiva vibhavo nirṛtistathā | śāmbaro vijayaścaiva bhedāḥ pañcadaśa smṛtāḥ' | iti | ete pañcadaśa sūryodayādārabhya kramāddivāmuhūrtāḥ | atha rātrimuhūrtāḥ- 'śaṃkaraścājapāccaiva tathāhirbudhnyapūṣakau | āśvino yāmyavāhnayau vaidhātraścāndra eva ca | āditeyo'tha jaivaśca vaiṣṇavaḥ saura eva ca| brāhmo nābhasvataścaiva muhūrtāḥ kramaśro niśi' iti | atra ghaṭikādvayātmako muhūrtaḥ | taduktaṃ nirṇayāmṛte bhārate | 'nāḍīdvayaṃ muhūrtaḥstu' iti | yaduktaṃ ratnamālāyām-'dinasya yaḥ pañcadaśo vibhāgo rātrestathā taddhi muhūrtamānam' | iti, tallākṣaṇikāmiprāyeṇa jñeyam | yadyapyahno vibhāgo dvedhā tredhā caturdhā pañcadhā ca dṛśyate || tathāpi bahusaṃmatatvātprācuryeṇa pañcadhā vibhāga eva gṛhyate | pūrvāhno'parāhnaḥ iti vibhāgaḥ | sa coktaḥ skānde-'āvartanāttu pūrvāhno hyaparāhnastataḥ paraḥ' | iti | tasya ca pūrvanirṇayādāvupayogaḥ | tredhā vibhāgamāha śātātapaḥ-'yasmādahastu pūrvāhne devā aśanamabhyavaharanti | madhyaṃdine manuṣyā aparāhne pitaraḥ' |

1.p19.7

śrutāvapi 'pūrvāhno vai devānāṃ madhyāhno manuṣyāṇāmaparāhnaḥ pitṝṇām' iti | etasya ca śrāddhādāvupayogaḥ | caturdhā vibhāgamāha gobhilaḥ-'pūrvāhnaḥ prathamaṃ sārdhaṃ madhyāhnaḥ praharaṃ tathā | ātṛtīyādaparāhnaḥ sāyāhnaśca tataḥ paraḥ' iti | etasya ca yatra karmaviśeṣe gamakasadbhāvastatropayogaḥ | pañcadhā vibhāgastu vyāsenoktaḥ | yathā-'muhūrtatritayaṃ prātastāvanneva tu saṃgavaḥ || madhyāhnāstrimuhūrtaśca sarvakarmasu garhitaḥ' iti | asyārthaḥ | udayānmuhūrtatrayaṃ prātaḥ kālaḥ | tadanantaraṃ muhūrtatrayaṃ saṃgavaḥ tataḥ paraṃ muhūrtatrayaṃ madhyāhnaḥ | tataḥ paraṃ muhūrtatrayamaparāhnaḥ | tataḥ paraṃ muhūrtatrayaṃ sāyāhnaḥ | iti || nanu triṃśaddhaṭikātmake divase pañcadhā vibhāge sati ekaikasya kālasya muhūrtatrayātmakatvaṃ saṃbhavati ṣaḍaśītyādiṣu dinamānahrāse kathaṃ trimuhūrtātmakatvenārya vibhāga iti cet || ucyate || trimuhūrtaṃmityahraḥ pañcamabhāgopalakṣaṇam | ataśca ahnāṃ hrāsavṛddhau na doṣaḥ | evaṃ ca ṣaḍghaṭikātmakamadhyāhnasyottarasminghaṭikātraye ekabhaktaṃ kartavyam | anyathā ‘dinārdhasamaye'tīte’ iti vacanasyānarthakyaṃ prasajyeta | itthameva nirṇītaṃ nirṇayāmṛte ca hemādrau madanaratne-atra madhyāhnaśabdo ‘dinārdhasamaye'tīte’ iti vacanānmadhyāhnottaradalaparaḥ paṭo dagdha itivat | tatra svatantramekabhaktaṃ yasyāṃ tithau vihitaṃ tasyāṃ madhyāhnottaradalavyāpinyāmeva kartavyam | dinadvaye'pi tadvyāpinyāṃ yugmavākyānnirṇayaḥ dinadvaye'pi mukhyakālāsparśana pūrveva grāhyā gauṇakālavyāpitvāt | tasyāmapyekabhaktaṃ mukhyakāla eva kartavyam |

1.p19.8

‘tithyādiṣu bhavedyāvānhāso vṛddhiḥ pare'hani | tāvāngrāhyastu pūrvedyuradṛṣṭopi svakarmaṇi’ | iti vacanena pūrvatitherapi tāvato hrāsasya kalpanena mukhyakāle'pi ekabhaktāditithisaṃbhavāt || kecittu-‘titheḥ parasyā ghaṭikāśca yāḥsyurnyūnāstathaivābhyadhikāśca tāsām | ardhaṃ viyojyaṃ ca tathā prayojyaṃ hrāse ca vṛddhau prathame dine syāt’ iti laugākṣivacanenottaratithihrāsārdhasya pūrvatithau yojanāt | mukhyakāle tatsaṃbhavamāhuḥ || dinadvaye mukhyakālaikadeśasya tulyavyāptau pūrveva grāhyā, gauṇakālasyāpi vyāpanāt|yadā caikā mukhyakālaikadeśamadhikaṃ vyāpnoti tadā'dhikamukhyakālavyāpitvena saiva grāhyā | ayaṃ nirṇayaḥ svatantraikabhaktaviṣayaḥ anyavratāṅgaṃ tvekabhaktaṃ pradhānavratena ‘madhyāhne pūjayennṛpa’ ityādivacanānmukhyakālāvarodhe'ṅgavirodhe ca tadarthyāditi nyāyena mukhyakālātpracyutamapi gauṇakāle kartavyam | yathā dīkṣaṇīyeṣṭiḥ pradhānasomayāgānurodheneṣṭikālātparvaṇaḥ pracyutā kālāntare kriyate | upavāsapratinidhirūpaṃ tvekabhaktamupavāsadine madhyāhne upavāsatitheḥ sadbhāve'sadbhāve vā tatraiva kartavyam | ‘tithiyaṃthopavāse syādekabhakte'pi sā tathā’ | iti sumantuvacanāt

Linked texts (4)