Pramāṇa · Search · About · API

Jayasimhakalpadruma 4.p19

Jayasīṃhakalpadruma 4.p19

Language
Sanskrit

4.p19.1

tatra sā pūrvaviddhā grāhyā | tadāha saṃvartaḥ-'kṛṣṇāṣṭamī bṛhattapā sāvitrī vaṭapaitṛkī | kāmatrayodaśī rambhā upoṣyāḥ pūrvasaṃyutāḥ |' iti kecit | madanaratnanirṇayāmṛtādau tu yadaiva candrodayavyāpinī tadaiva kāryā | 'ekabhakte divānakte niśi candrodayavrate | tithistātkālikī grāhyā parā tithiriti smṛtā|' iti saṃgrahavacanāt| candrodayavratatvaṃ cāsya 'candrāya cārghyo dātavyo dadhyakṣataphalādibhiḥ |' iti smṛtyantaravacanāt | dinadvaye tatra sattve'sattve vā parā | 'caturṣvasitapakṣeṣu māseṣu śravaṇādiṣu | aśūnyākhyavrataṃ kuryājjayayā tu phalādikam |' iti | atha kathā | sumanturuvāca — 'aśūnyaśāyinīṃ nāma dvitīyāṃ śṛṇu bhārata|yāmupoṣya na vaidhavyaṃ strī prayāti narādhipa | patnīprayuktastu naro na kadācitprajāyate |' yāmupoṣya yasyāṃ devatāmupāsya upāsanamevātropavāso'bhimato na bhojanākṛtiḥ, naktaṃ bhuñjītetyuttaravākyavirodhāt | 'śete jagatpatiḥ kṛṣṇaḥ śriyā sārdhaṃ yadā nṛpa | aśūnyaśayanī nāma tadā grāhyā tu sā tithiḥ | kṛṣṇapakṣe dvitīyāyāṃ śrāvaṇe māsi bhārata|' yadā śete tadā grāhyā śayanīsaṃnihitā dvitīyā grāhyetyarthaḥ | ata eva śrāvaṇo'tra paurṇamāsyantaḥ | vāmanapurāṇe'ekādaśyāṃ jagatsvāmī śayanaṃ parikalpayet | śeṣāhibhogaparyaṅkaṃ kṛtvā saṃpūjya keśavam | anujñāṃ brāhmaṇebhyaśca dvādaśyāṃ prayatataḥ śuciḥ | labdhvā pītāmbaradharaḥ svastinidrāṃ samānayet | trayodaśyāṃ tataḥ kāmaḥ svapate śayane śubhe | caturdaśyāṃ tato yakṣāḥ svapanti sukhaśītale | paurṇamāsyāmumānāthaḥ svapate carmasaṃstare | vaiyāghre ca jaṭābhāraṃ samuddhṛtyānyacarmaṇā |

4.p19.2

brahmā pratipadi tathā nīlotpalamaye'nagha | talpe svapiti lokānāṃ darśayanmārgamanuttamam | viśvakarmā dvitīyāyāṃ tṛtīyāyāṃ gireḥ sutā |' iti | āṣāḍhyavyavahitottaradvitīyāyāṃ viśvakarmasvāpamabhidhāya 'yasyāṃ tithyāṃ prasvapiti viśvakarmā prajāpatiḥ | dvitīyā sā śubhā puṇyā puṇyasya śayanocitā | tasyāṃ tithāvarcya hariṃ śrīvatsāṅkaṃ caturbhujam | paryaṅkasthaṃ samaṃ lakṣmyā gandhapuṣpādibhirmune | tato devāya śayyāyāṃ phalāni prakṣipetkramāt |' ityādinā tasyāmeva tithāvaśūnyaśayanavratavidhānāt 'idamuccārayenmantraṃ praṇamya ca jagatpatim| śrīvatsadhāriñchrīkānta śrīvāsa śrīpate'vyaya| gārhasthyaṃ mā praṇaśaṃ me yātu dharmārthakāmadam| śucayo mā praṇaśyantu mā praṇaśyantu nirjarāḥ| yāmyagā mā praṇaśyantu matto dāmpatyabhedataḥ |' śucayo'gnayaḥ nirjarā devāḥ yāmyagāḥ pitaraḥ |' lakṣmyā viyujyate deva na kadācidyathā bhavān | tathā kalatrasaṃbandho deva māmeva pūjyatām| lakṣmyā na śūnyaṃ varada yathā te śayanaṃ sadā | śayyāmamāpyaśūnyāstu tathā ca madhusūdana |' viṣṇurahasye punarime mantrāḥ-' patnī bhartṛviyogaṃ ca bhartā bhāryāsamudbhavam | nāpnuvanti yathā duḥkhaṃ dāmpatyāni tathā kuru | yathā śriyā yuto viṣṇurlakṣmīrdeva tvayā yathā | prasādāttava deveśa bhaktirastu tathāvayoḥ | mā'smatputrāḥpraṇaśyantu mādhānaṃ mā kulakramaḥ | agnayo mā praṇaśyantu gṛhabhaṅgastu māvayoḥ |' śeṣo grantho bhaviṣyapurāṇatulyārthaḥ |' evaṃ prasādya pūjāṃ ca kṛtvā lakṣmyāstathā hareḥ | phalāni dadyācchayyāyāmabhīṣṭāni jagatpateḥ |

4.p19.3

'atra candrārghadānamuktaṃ purāṇāntare'candrāya cārghyo dātavyo dadhyakṣataphalādibhiḥ|' iti | arghyamantraśca-'gaganāṅgaṇasaṃdīpa kṣīrābdhimathanodbhava | bhābhāsitadigābhoga ramānuja namo'stu te|' iti | 'naktaṃ praṇamyāyatane hariṃ bhuñjīta vāgyataḥ|' hariṃ praṇamya naktaṃ bhuñjītetyanvayaḥ |' brāhmaṇāya dvitīye'hni śaktyā deyā ca dakṣiṇā | yāni tatra mahābāho kāle santi phalāni ca | madhurāṇi na tīvrāṇi na cāpi kaṭukāni ca | dātavyāni nṛpaśreṣṭha svaśaktyā śayane nṛpa | madhurāṇi ca dattvā tu manovallabhatāṃ vrajet | tasmātkaṭukatīvrāṇi strīliṅgāni cavarja yet | kharjūramātuluṅgāni sthitena śirasā saha | phalāni dadyācchayyāyām' iti śayane dātavyatayā sāmānyenopāttānāṃ phalānāṃ yānītyādiviśeṣābhidhānam | 'phalāni śayane rājanyajñabhāgaharasya tu | etānyeva tu viprasya gāṅgeyasahitāni ca | dvitīye'hni pradeyāni bhaktyā śayyā ca bhārata | vāsodānaṃ tathā dhānyaphaladānasamanvitam|' etāni yajñabhāgahara syaśayane upakalpitāni phalāni dvitīye'hni gāṅgeyasahitāni viprasya pradeyānītyanvayaḥ | tathā vāsodānaṃ kāryamiti śeṣaḥ | yajñabhāgaharaḥ yajñapuruṣaḥ | gāṅgeyamatra suvarṇam | sthitenaśirasā vidyamānena vṛntena | 'evaṃ karoti yaḥ samyaṅnaro māsacatuṣṭayam | tasya janmatrayaṃ vīra gṛhabhaṅgo na jāyate | ' māsacatuṣṭayaṃ kṛṣṇadvitīyāsviti śeṣaḥ | bodhinyanantaradvitīyāyāṃ samāpanīyamityarthaḥ | samāptau karttavyatāviśeṣaḥ padmapurāṇe-tasya devasya sakalaṃ mantrādikamabhidhāya śaṃkara uvāca-'gītavāditranirghoṣaṃ devadevasya kārayet |

4.p19.4

ghaṇṭā bhavedaśaktasya sarvavādyamayī yataḥ | evaṃ saṃpūjya govindamaśnīyāttailavarjitam | naktamakṣāralavaṇaṃ yāvanmāsacatuṣṭayam | tataḥ prabhāte saṃjāte lakṣmīpatisamanvitām | dīpāntrabhājanairyuktāṃ śayyāṃ dadyādvilakṣaṇām |' idaṃ māsacatuṣṭayānte na tu pratimāsam| 'kārtike tvatha saṃprāpte śayyāṃ śrīkāntasaṃyutām | sopaskarāṃ sodakumbhāṃ sānnā dadyādvijātaye |' iti bhaviṣyottarāt | 'pādukopānahacchatracāmarāsanasaṃyutām | abhīṣṭopaskarairyuktāṃ śuklapuṣpāmbarāvṛtām | sopadhānakaviśrāmāṃ phalairnānāvidhairyutām | tathābharaṇadhānyaiśca yathāśaktyā samanvitām | avyaṅgāṅgāya viprāya vaiṣṇavāya kuṭumbine | dātavyā vedaviduṣe na ca kuvratine kvacit |' dātavyoktiḥ pūrvoktadānānuvādena saṃpradānavivecanam | 'tatropaviśya dāmpatyamalaṃkṛtya vidhānataḥ | patnyāśca bhājanaṃ dadyādbhakṣyabhojyasamanvitam | brāhmaṇasyāpi sauvarṇīmupaskarasamanvitām | pratimāṃ devadevasya sodakumbhāṃ nivedayet | evaṃ yastu pumānkuryādaśūnyaśayanaṃ hareḥ | vittaśāṭhyena rahito nārāyaṇaparāyaṇaḥ | patnyā na tasya virahaḥ kadācidapi jāyate | nārī cāvidhavā brahmandyāvaccandrārkatārakam |' matsyapurāṇe-'na virūpaṃ na śokārtaṃ dāmpatyaṃ jāyate kvacit | na putrapaśuratnāni kṣayaṃ yānti nṛpottama | sapta kalpasahasrāṇi sapta kalpaśatāni ca| kurvannaśūnyaśayanaṃ viṣṇuloke mahīyate |' bhaviṣyapurāṇe- 'aśūnyaśayanaḥ so'tha dharmakāmārthasādhakaḥ | bhavatyavyāhataiśvaryaḥ puruṣo nātra saṃśayaḥ | nārī ca rājandharmajñā vratametadyathāvidhi | yā karoti na śocyāsau bandhuvargasya jāyate |

4.p19.5

vaidhavyaṃ daurbhāgyatvaṃ ca bhartṛtyāgaṃ ca sattama | nāpnoti janmatritayemetatkṛtvā mahāvatam | ityeṣā kathitā rājandvitīyā tithiruttamā | yāmupoṣya naro rājannṛddhiṃ khalu svayaṃ vrajet|' ityaśūnyaśayanādvitīyāvratam | athāśvinaśukladvitīyākṛtyam | skandapurāṇe-‘āśvine māsi vai puṇyā dvitīyāśuklapakṣagā | dānaṃ pradattametasyāmanantaphalamucyate |' kārtikaśukladvitīyā yamadvitīyā | sā cāparāhvavyāpinī grāhyetyuktaṃ nirṇayāmṛtādau | madhyāhnavyāpinī pūrvaviddhā ceti hemādriḥ | iyaṃ yā karmakālavyāpinī saiva grāhyā | dinadvaye karmakālavyāptāvavyāptau vā dvitīyāsāmānyanirṇayo draṣṭavyaḥ iti madanaḥ | aṣṭadhā vibhaktadinapañcamabhāgavyāpinī grāhyeti smārtaḥ | aparāhnaśabdena dvedhāvibhaktadinottaravibhāgo grāhya iti tu yuktamiti kṛtyagnāvalyām | atra kṛtyamuktaṃ skānde-‘ūrje śukladvitīyāyāmaparāhne'rcayedyamam | snānaṃ kṛtvā bhānujāyāṃ yamalokaṃ na paśyati | ūrje śukladvitīyāyāṃ pūjitastarpito yamaḥ | mahiṣāsanamārūḍho daṇḍamudgaradhāribhiḥ | veṣṭitaḥ kiṃkarairhṛṣṭaistasminyacchati vāñchitam|’yamunāyāṃ snānaṃ kṛtvā yamaṃ pūjayettarpayecca | asyāṃ bhaginībhirbhrātṛpūjanaṃ kāryam | tathā ca liṅgapurāṇe-‘kārtike tu dvitīyāyāṃ śuklāyāṃ bhrātṛpūjanam | yā na kuryāddinaśyanti bhrātaraḥ saptajanmasu |' tasyā iti śeṣaḥ | bhaviṣyottare'pi-‘kārtike śuklapakṣe tu dvitīyāyāṃ yudhiṣṭhira | yamo yamunayā pūrvaṃ bhojitāḥ svagṛhe svayam | ato yamadvitīyā sā proktā loke yudhiṣṭhira | asyāṃ nijagṛhe pārtha na bhoktavyamato budhaiḥ | yatnena bhaginīhastādbhoktavyaṃ puṣṭivardhanam |

4.p19.6

dānāni ca pradeyāni bhaginībhyo viśeṣataḥ | svarṇālaṃkāravastrāṇi pūjāsatkārabhojanaiḥ | sarvā bhaginyaḥ saṃpūjyā abhāve pratipannakāḥ|’pratipannakāḥ pratipannā bhaginītvena vyavahṛtā ityarthaḥ|mitrabhaginya itihemādriḥ|pitṛvyabhaginya ityapi hemādriḥ | brahmāṇḍe-‘ yā tu bhojayate nārī bhrātaraṃ yugmake tithau | arcayeccāpi tāmbūlairna sā vaidhavyamāpnuyāt | bhrāturāyuḥkṣayo rājanna bhavettatra karhicit | citraguptasya pūjāṃ ca kuryājjñānasya vṛddhaye | maṣīpātraṃ lekhanīṃ ca saṃpūjya ca prayatnataḥ| sarvānkāmānavāpnoti yamalokaṃ na paśyati |' gauḍagranthe tu-‘yamaṃ ca citraguptaṃ ca yamadūtāṃśca pūjayet | arghyaścātra pradātavyo yamāya sahajadvayaiḥ |' bhrātṛbhaginībhirityarthaḥ | arghyamantraḥ |' ehyehi mārtaṇḍaja pāśahasta yamāntakālokadharāmareśa| bhrātṛdvitīyākṛtadevapūjāṃ gṛhāṇa cārghyaṃ bhagavannamo'stu te |' pūjānantaraṃ praṇāmamantraḥ- 'dharmarāja namastubhyaṃ namaste yamunāgraja|pāhi māṃ kiṃkaraiḥ sārdhaṃ sūryaputra namo'stute | yamasvasarnamaste'stu yamune lokapūjite|varadā bhava me nityaṃ sūryaputri namo'stute |' kacidbhrātṛbhojanadāne mantraḥ |' bhrātastavānujātā'haṃ bhuṅkṣa bhaktamimaṃ śubham | prītaye yamarājasya yamunāyā viśeṣataḥ|' 'jyeṣṭhā tu tavāgrajātāhamiti paṭhet| iti yamadvitīyākṛtyam| atha bhaviṣyottaroktaṃ yamadvitīyāvratam | śrīkṛṣṇa uvāca-'santyetāstithayaḥ pārtha dvitīyādyāśca viśrutāḥ| māsaiścaturbhirbhavatasraḥ prāvṛṭkāle malāpahāḥ| gopitāstāḥ sadā pārtha na proktāśca mayā kvacit | prakāśayāmi tāḥ samyak śṛṇu sarvāḥ samāhitaḥ |

4.p19.7

prathamā śrāvaṇe māsi tathā bhādrapade'parā | tṛtīyāśvayuje māsi caturthī kārtike bhavet | śrāvaṇe kaluṣānama tathā bhādre ca gīrmalā | āśvine pretasaṃcārā kārtike yāmyakā matā | ' yudhiṣṭhira uvāca | ' kasmātsā kaluṣā proktā kasmātsā gīrmalā matā | kasmātsā pretasaṃcārā kasmādyāmyā prakīrttitā|' śrīkṛṣṇa uvāca | 'purā vṛtravadhe vṛtte prāptarājye puraṃdare | brahmahatyāpanodārthamaśvamedhe pravarttite | krodhādindreṇa vai brahmahatyā sā viniṣūditā | ṣaḍvidhā sā kṣitau kṣiptā vṛkṣe toye mahītale | nāryā vahnau brahmahaṇi saṃvibhajya yathākramam | tatpādaṃ śrāvaṇe vyūḍhaṃ dvitīyāyāṃ dinodaye | nārīṃ vṛkṣaṃ nadīṃ bhūmiṃ vahniṃ brahmahaṇaṃ tathā | nirmalīkaraṇājjātā yataḥ sā kaluṣā smṛtā| madhukaiṭabhayo rakte purā magnā tu medinī| aṣṭāṅgula pavitra syānnārīṇāṃ tu rajomalam | nadyo jalamalāḥ sarvā vahnerdhūmaśikhā malam | kaluṣā vicarantyasyāṃ tenaiṣā kaluṣā matā |' vicaranti kṛtaprāyaścittānparityajyākṛtaprāyaścittāngṛhītuṃ vicaranti | ata eva tasyāṃ pratisaṃvatsaraṃ prāyaścittaṃ kartavyam | 'gīrgirā bhāratī vāṇī vāga medhā sarasvatī | gīrmalaṃ vahate yasmādvitīyā gīrmalā matā | devarṣipitṛdharmāṇāṃ nindakā nāstikāḥ khalāḥ | teṣāṃ sā vāṅkalaṃ vyūḍhā dvitīyā tena gīrmalā | anadhyāyeṣu śāstrāṇi pāṭhayanti paṭhanti ca | śābdikāstārkikāḥ śrautrāsteṣāṃ ye śabdajāḥ smṛtāḥ | malā vyūḍhā dvitīyāyāṃ tato'tha gīrmalā ca sā|' atastasyāṃ sarasvatīpūjā kāryatyarthaḥ | 'pretāstu pitaraḥ proktāsteṣāṃ tasyāṃ tu saṃcaraḥ | dvitīyāyāṃ yato loke tena sā pretasaṃcarā |

4.p19.8

agniṣvāttā barhiṣada ājyapāḥ somapāstathā | pitāmahādayaḥ sarve ye cānye pretasaṃcarāḥ | putraiḥ pautraiśca dauhitraiḥ svadhāmantraistu pūjitāḥ | śrāddhadānamakhaistṛptā yāntyataḥ pretasaṃcarā |' atastasyāṃ pathi śrāddhaṃ kāryam | 'kārtike śuklapakṣasya dvitīyāyāṃ yudhiṣṭhira | yamo yamunayā pūrvaṃ bhojitaḥ svagṛhe tadā | dvitīyāyāṃ mahotsarge nārakīyāśca tarpitāḥ | pāpebhyo'pi vinirmuktāste muktāḥ sarvabandhanāt | bhaṃśitāścāpisantuṣṭāḥ sthitāḥ sarve yadṛcchayā| teṣāṃ mahotsavo vṛtto yamarāṣṭrasukhāvahaḥ | ato yamadvitīyā sā proktā loke yudhiṣṭhira | asyāṃ nijagṛhe pārtha na bhoktavyamato budhaiḥ | snehena bhaginīhastādbhoktavyaṃ puṣṭivardhanam | dānāni ca pradeyāni bhaginībhyo vidhānataḥ | svarṇālaṃkāravastrāṇi pūjāsatkārabhojanaiḥ | sarvā bhaginyaḥ saṃpūjyā abhāve pratipannakāḥ | pitṛvyabhaginīhastātprathamāyāṃ yudhiṣṭhira |' pitṛvyabhaginī pitṛvyasaṃbandhādbaginī pitṛvyakanyetyarthaḥ | 'mātulasya sutāhastāddvitīyāyāṃ tathā nṛpa | piturmātuḥ svasuḥ kanye tṛtīyāyāṃ tayoḥ karāt | bhoktavyaṃ sahajāyāśca bhaginyā hastataḥ param | sarvāsu bhaginīhastādbhoktavyaṃ balavardhanam |' sarvāsu sarvadvitīyāsu | 'dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ dharmakāmārthasādhakam | vyākhyātaṃ sakalaṃ pārtha sarahasyaṃ mayā tava | yasyāṃ tithau yamunayā yamarājadevaḥ saṃbhojitaśca jagati svasṛsauhṛdena | tasyāṃ svasuḥ karatalādiha yo bhunakti prāpnoti vittamatha bhogamarājadevaḥ |' iti bhaviṣyottaroktaṃ yamadvitīyāvrataṃ samāptam

Linked texts (10)