Nrisimhaprasada p47
Nṛsiṃhaprasāda p47
- Language
- Sanskrit
p47
atha pātranirūpaṇam | deśe kāle ca pātre cetyādyabhihitam | tatra deśaḥ dakṣiṇapravaṇādiḥ, kālo'parāhnādiḥ | atha pātram–tathā ca satyavrataḥ— “pitṛprītinimittāni dravyaṃ pātraṃ suto vidhiḥ | pradhānaṃ pātrameteṣāṃ pātrāsiddhau patedadhaḥ” iti pātrasyāhavanīyasthānīyatvāttatsiddhau mahān yatnaḥ kartavya ityavasīyate | tatra pātraśabdavyutpattiḥ satyavratoktā— “pare yat havyakavyāni sa tārayati daivatam | tenāpātre pradānaṃ yad gacchettannaiva daivatam” iti | tatra pātrapraśaṃsā yoginoktā— “tapastaptvā'sṛjad brahmā brāhmaṇānvedaguptaye | tṛptyarthaṃ pitṛdevānāṃ dharmasaṃrakṣaṇāya ca” iti || brahmā hiraṇyagarbhaḥ brāhmaṇānasṛjatat kalpādau tapastaptvā, kimarthaṃ vedarakṣārthaṃ pitṝṇāṃ devatānāṃ tṛptyarthaṃ, taddvārā dharmasaṃrakṣaṇārthaṃ ca | atastebhyo dattamakṣayaphalamiti bhāvaḥ | tathā— "sarvasya prabhavo viprāḥ śrutādhyayanaśālinaḥ | tebhyaḥ kriyāparāḥ śreṣṭhāstebhyo hyadhyātmavittamāḥ” iti || sarvakṣatriyādyapekṣayā utkṛṣṭatvaṃ jātikarmābhyāṃ śraiṣṭhyaṃ, tatra brāhmaṇāḥ śreṣṭhāḥ śrutādhyayanasampannāḥ, tebhyo'pi kriyāparāḥ vihitānuṣṭhānaśālinaḥ | tebhyo'pyadhyātmavittamāḥ | śamadamāditatvenātmajñānaniratāḥ śreṣṭhāḥ, tataśca jātividyādyanuṣṭhānatapasāṃ samuccayaḥ pātratāsampattihetuḥ| pratyekamapi hetuteti kecinmanyante | apare tu--vṛttavidyātapāṃsi pātratāsampādakānītyāha | tadāha— "na vidyayā kevalayā tapasā vā'pi pātratā | yatra vṛttamime cobhe taddhi pātraṃ prakīrtitam” iti | vṛttamanuṣṭhānam | tata uktalakṣaṇe pātra eva deyatā, pātre gobhūmilahiraṇyādi dātavyamiti | "nā pātre viduṣā kiṃcidātmanaḥ śreya icchatā" | iti smaraṇāt | chāgaleyo'pi-"sarvalakṣaṇasaṃyuktairvidyāśīlaguṇānvitaiḥ | puruṣatrayavikhyātaiḥ sarvaṃ śrāddhaṃ prakalpayet” iti | tathā purāṇe— ‘‘jātakarmadibhiryastu saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ śuciḥ | vedādhyayanasampannaḥ ṣaṭsu karmasvavasthitaḥ || śaucācārasthitaḥ samyagvighasāśī gurupriyaḥ | nityaṃ vratī satyaparaḥ sa vai brāhmaṇa ucyate’’ | manuḥ—‘‘na brāhmaṇaṃ parīkṣeta daive karmaṇi dharmavit | tapaḥ śrutaṃ ca yoniśca hyetad brāhmaṇyakāraṇam || satyaṃ dānaṃ damo drohamānṛśaṃsyaṃ kṣamā ghṛṇā | tapaśca dṛśyate yatra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ’’ iti (3|146) | ānṛśaṃsyamakrūratvam | hārītaḥ—‘‘kulīnāḥ śrutaśīlavanto vṛttasthāḥ satyavādino'nyaṅgā brāhmaṇāḥ kartavyā’’ iti | manustu—daive śrāddhabrāhmaṇasyāparīkṣaṇīyatvamuktavān | tathā hi— ‘‘na brāhmaṇaṃ parīkṣeta daive karmaṇi dharmavit | pitrye karmaṇi samprāpte parīkṣeta prayatnataḥ’’ iti || śrāddhe bhojayedityupakramya gautamaḥ—‘‘haviṣṣūcitān brāhmaṇān bhojayediti śrāddha viveke | haviḥṣu havyeṣu daiveṣviti yāvat | manuḥ— ‘‘śrotriyāyaiva deyāni havyakavyāni dātṛbhiḥ | arhattamāya viprāya tasmai dattaṃ mahāphalam’’ iti (3|128) || tathā— “aśrotriyāya dattaṃ hi pitṛbhirnaiti devatāḥ” iti | matsyapurāṇe— “arthajño vedavinmantrī jñānavaṃśakulānvitaḥ | purāṇavettā sarvajñaḥ svādhyāyajapatatparaḥ || śivabhaktaḥ pitṛbhaktaḥ sūryabhakto'tha vaiṣṇavaḥ | brahmaṇyo yogavicchānto vijitātmā'tha śīlavān” iti | śrāddhe niyojya iti śeṣaḥ | manuḥ— “gāyatrīmātrasāro'pi varaṃ vipraḥ suyantritaḥ | nāyantritaścaturvedī sarvāśī sarvavikrayī” iti | vyāsaḥ— “cīrṇavratā guṇairyuktā bhaveyuryeca dhārmikāḥ | sāvitrījñāḥ kriyāvantaste rājan ketanakṣamāḥ || sāvitrīṃ tu japedyastu dvikālaṃ bharatarṣabha | bhaikṣavṛttiḥ kriyāvāṃśca sa rājan ketanakṣamaḥ” iti | ketanamatra nimantraṇamabhipretam | kṣamo yogyaḥ | matsyaḥ— “gāyatrījapyanirataṃ havyakavye niyojayet | pāpaṃ tiṣṭhati no tasmin abvinduriva puṣkare” iti | puṣkaraṃ padmapatram
Linked texts (5)
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- Śrāddhakaumudī — Govindānanda 1500, Sanskrit