Prataparka 13.p54

13.p54

iti dama̍nārope likhitavacanāt yajñopavītaṃ karttavyaṃ śrāvaṇe guruśukrayoḥ | maugdhye'pi vārddhake bālye nityavatkarmaṇo'pi tam ||” iti smṛtisārasamuccayācca | prathamāraṃbhastu na bhavati“gurubhārgavayo mauḍhye bālye vā vārddhake'pi vā | tathādhi māsasaṃsarpamalamāsādibuddhijāḥ | prathamopākṛterna syātkṛtaṃ karmavināśakṛt ||” iti saṃgrahavacanāta | atrādiśabdena siṃhasthagurvādigrahaṇam | prathamāraṃbhe vṛddhiśnāddhaṃ kuryāditi nārāyaṇavṛttau | dvitīyādiprayogo'pyadhimāse na kārya: | “upākarmotsargaśca prasavāhotsavāṣṭakāḥ | māsavṛddhau pare kāryā varjayitvā tu paitṛkam ||” iti jyotiparāśarokteḥ | “utkarṣaḥ kālavṛddhau syādupākarmādikarmaṇi | abhiṣekādi vṛddhīnāṃ na tūtkarṣo yugādiṣu ||” iti kātyāyanokteśca | yattu daśaharāsu notkarṣa iti ṛṣyaśṛṃgavacana tatsāmagaviṣayam | teṣāṃ siṃhārkopajīvanena vihitasyopākarmaṇo'sambhavāt | etāni ca hastaśravaṇaparvāṇi dinadvaye'pi karmakālavyāptāvavyāptau caudayikāni grāhyāṇi | taduktaṃ gṛhyapariśiṣṭe“dhaniṣṭhāpratipadvedhaśca ṣaḍghaṭikātmako jñeyaḥ |” “vedhaḥ ṣaḍghaṭiko jñeyaḥ” iti smaraṇāditi madanapārijātoktatvāt | tvāṣṭrarṛkṣasamanvitaṃ śrāvaṇaṃ karma kurvīran ṛgyajuḥ sāmapāṭhakā iti gṛhyapariśiṣṭāt | karmaṇo dhaniṣṭhādiyutatvaṃ, dhaniṣṭhāyute śravaṇe pratipadyuktapaurṇamāsyāṃ citrāyute haste yathākramamanuṣṭhānāt audayikāni ca parvādoni prātaḥ saṅgavātmakaṣaṇmuhūrtta vyāpinī grāhyāṇi | “śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vā pratipatṣaṇmuhūrtta kaiḥ | viddhā syācchandasāṃ tatropākarmotsarjanaṃ bhavet ||” iti nigamavacanāt | parvagrahaṇaṃ hastaśravaṇayorapyupalakṣaṇam | ataeva pṛthvīcandrodayeiti gārgyavacanaṃ likhitvā - "udaye saṃgavasparśa śrutau parvaṇi cārkṣabhe | kuryurnabhasyupākarma ṛgyajuḥ sāmagāḥ kramāt ||" iti vacanāntaramapi likhitam | nirṇayasindhau tu"udayavyāpinitveva viṣṇvarkṣa ghaṭikādvayam | tatkarma saphalaṃ jñeyaṃ tasya puṇyantvanantakam ||" iti gārgyavacanavirodhādetāni vacanāni prāśastyaparāṇītyuktam | paramārthastu bahūnāṃ vacanānāṃ prāśastyaparatvasyānucitatvādekasyodayavyāpino gārgyavacanasyaiva vaiśvānarādhikaraṇanyāyena ṣaṇmuhūrttātmakakālastutidvārā ṣaṇmuhūrttātmakapūrvoktakālastāvakatve yuktamiti pratibhāti1 | saṃgavaikadeśavyāptiḥ pratīyate | nigamavākye tu ṣaṇmuhūrttaka iti pūrṇabhāgadvayavyāptirapi gārgyavacanātpratīyate | eṣāṃ vacasāṃ yathā śrutārthaparatve saṃbhavati nānyatarasyāvayutyā pṛthakkṛtyānuvādatvaṃ vaktumucitam | nāpi vikalpaparatvaṃ tasyāṣṭadoṣaśāstradvayaprāmāṇyādvikalpasvīkāre'nyatarānuṣṭhāne'nyatarāprāmāṇye'ṣṭau doṣāḥ | yathā vrīhyanuṣṭhāne vrīhīṇāmasvīkṛtaprāmāṇyaparigrahasvīkṛtāprāmāṇyaparityāgarūpaṃ doṣadvayaṃ, yavānāṃ tu svīkṛtaprāmāṇyaparityāgāsvīkṛtāprāmāṇyaparigraharūpaṃ doṣadvayaṃ militvā doṣacatuṣṭayamevaṃ yāvānuṣṭhāne'pyūhyam | duṣṭatvādanekaśnutikalpanāprasaṃgācca | kintu yeṣāṃ śākhināṃ ṣaṇmuhūrttasādhyamevopākarma tānprati ṣaṇmuhūrttavyāptireva grāhyatvaniyāmikā | evamitare śrutivyāptī tacchākhināṃ pratigrāhyatvaniyāmike bodhye | ataeva sphuṭaṃ smṛtyarthasāroktistithikhaṇḍesatyudayavyāpinīprayogaparyāptatithirupākaraṇe | evaṃ ca noktavacaneṣu kvāpi svārthatyāgaḥ | nāpyaneka śrutikalpanāprasaktiḥ | sarveṣāṃ karmakālavyāptiśāstraprapañcavacanānarūpatvāditi | sāmagānāntvaparāhṇopākarmiṇāṃ vacanāttatkālavyāpinamapi pūrvahastaṃ bādhitvottaradina eva tadanuṣṭhānam | yadā pūrvadine trimuhūrttā'dhikā vā uttarāṣāḍhā upariṣṭācca śravaṇaḥ | paradine ca