Kalanirnaya (Kalamadhaviya) 15.p3

15.p3

paurṇamāsyāmatyanta-viprakarṣe satyanabhibhūtalācandra-maṇḍalaṃ sampūrṇaṃ dṛśyate | tāvetau sannikarṣa-viprakarṣaiau gobhila-grāha,-“yaḥ paroviprakarṣaḥ sūryyācandramasoḥ sā paurṇamāsī, yaḥ paraḥ sannikarṣaḥ sā'māvāsyā”-iti | tadevaṃ parvābhidhāyāḥ pañcadaśyāḥ pūrṇimādi-nāma-nirvacanena svabhāvaviśeṣo jñāpitobhavati | te ca pūrṇamāsyamāvāsye pratyekaṃ dvividhe | tacca purāṇe darśitam,“rākā cānumatiścaiva paurṇamāsī dvidhā smṛtā | sinīvālī kuhūścaivamamāvāsyā dvidhaiva tu”—iti || etāsāṃ catasṛṇāṃ svarūpaṃ kāṭhaka-śākhāyāṃ vispaṣṭaṃ śrūyate | “yā pūrvā paurṇamāsī sā'numatiryottarā sā rākā | yā pūrvā'māvāsyā sā sinīvālī yottarā sā kuhūḥ”-iti | vṛddhavasiṣṭho'pi,“rākā cānumatiścaiva paurṇamāsī-dvayaṃ viduḥ | rākā saṃpūrṇā-candrā syāt kalonā'numatirmatā || paurṇamāsī divā-dṛṣṭe śaśinyanumatiḥ smṛtā | rāci-dṛṣṭe punastasmin saiva rāketi kīrttitā”-iti || matsya-brahmāṇḍa-purāṇayoḥ,“yasmāntāmanumanyante pitarodaivataiḥ saha | tasmādanumatirnāma pūrṇimā prathamā smṛtā || atyarthaṃ rājate yasyāṃ paurṇamāsyāṃ niśākaraḥ | rañjanāccaiva candrasya rāketi kavayoviduḥ”-iti || bṛhadvasiṣṭhaḥ,“dṛṣṭa-candrāmamāvāsyāṃ sinīvālīṃ pracakṣate | etāmeva kuhūmāhurnaṣṭa-candrāṃ maharṣayaḥ”—iti || tadevañcatvāraḥ parva-bhedānirūpitāḥ | teṣu kuhū-vyatiriktānāṃ trayāṇāṃ bhedānāṃ laghvakṣaroccāraṇa-parimitaḥ kālaḥ sandhirityucyate | kuhvāstvakṣaradvaya-parimitaḥ kālaḥ | tadetaduktaṃ bhagavatīpurāṇe,— “anumatyāśca rākāyāḥ sinīvālyāḥ kuhraṃ vinā | etāsāṃ dvilavaḥ kālaḥ kuhvamācā kuhraḥ smatā”—iti || tatra-lava-svarūpaṃ smṛtyantare darśitam,— “laghvakṣara-caturbhāgastruṭirityabhidhīyate | truṭi-dvayaṃ lavaḥ proktonimeṣastu lava-dvayam”—iti || evañca sati, truṭi-śabdābhidheyānāṃ bhāgānāṃ catuṣṭayaṃ lava-dvaya-rūpaṃ laghvakṣara-samaṃ bhavati | tasmin laghvakṣara-parimite kāle ekaḥ parvvaṇobhāgaḥ dvitīyaḥ pratipadaḥ| tadubhayaṃ militvā sandhirbhavati | kuhū-pratipadoḥ sandhirutu pūrvasmādviguṇaḥ | akṣara-dvaya-parimitatvāt | matsya-brahmāṇḍapurāṇayoḥ,— “rākā cānumatiścaiva sinīvālī kuhūstathā | etāsāṃ dvilavaḥ kālaḥ kuhvamācā kuhūstathā || kukjhiti kokilenokte yāvān kālaḥ samāpyate | tatkāla-saṃjñitā caiṣā amāvāsyā kuhūḥ smṛtā || ityeṣa parva-sandhīnāṃ kālovodvividhaḥ smṛtaḥ”—iti | evaṃ sandhau nirūpite sati yo'yaṃ prakrāntovicārastatra sandhireveṣṭikālaḥ,—iti tāvatprāptam | “sandhau yajeta”—iti śruteḥ| maivam | sandheḥ sūkṣmatvāttatra yāgānuṣṭhānānupapatteḥ | kā tarhi śrutergatiḥ ? pārśva-dvaya-