Pramāṇa · Search · About · API

Kalanirnaya (Kalamadhaviya) 15.p4

Kālanirṇaya (Kālamādhavīya) 15.p4

Language
Sanskrit

15.p4

lakṣaṇā, - iti brūmaḥ| yathā gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ, - ityatra gaṅgāśabdaḥ pravāhe'nupapannastatsamīpaṃ tīraṃ lakṣayati, tathā sandhiśabdo'pi pārśva-dvayaṃ lakṣayatu| ataeva śrutyantaram | "sandhimabhitoyajeta" - iti | baudhāyano'pi, - "sūkṣmatvāt sandhi-kālasya sandherviṣayaucyate | sāmīpyaṃ viṣayaṃ prāhuḥ pūrveṇāpyapareṇa vā" - iti || atra, pūrvāpara-śabdābhyāṃ sandheḥ prācīrna parva-dinaṃ parācīnaṃ pratipaddinañcābhidhīyate | tatra, pūrvasmin parva-dine yāga-prārambhaḥ, uttarasmin pratipaddine yāga-samāptiḥ| anvādhānamidhma|barhiḥ-sampādanamagni-parigrahaupastaraṇañcetyevamādiḥ prayogaḥ prārambhaḥ | sa pūrvedyuranuṣṭheyaḥ | tathā ca taittirīya-brāhmaṇe śrūyate | "pūrvedyuridhmābarhiḥ karoti, yajñamevārabhya gṛhītvopavasati" - iti| śatapatha-brāhmaṇe'pi | "pūrvedyuragniṃ gṛhṇāti uttaramaharyajati" - iti | tatrāgni-grahaṇaṃ nāmādhvaryuṇā āhavanīya-gārhapatya-dakṣiṇāgniṣu, 'mamāgne varcaḥ'-ityādibhirmantraiḥ samidādhāna-lakṣaṇe'nvādhāne kriyamāṇe pārśvavarttinā yajamānena “agniṃ gṛhṇāmi', - ityādīnāṃ mantrāṇāṃ paṭhanam | tadidaṃ parvadine kriyate | pratipaddine tu "karmaṇevāndevebhyaḥ"ityādibhiradhvaryu īstaprakṣālana-taṇḍulanirvvāpa-puroḍāśapradānādilakṣaṇaṃ prayogaṃ karoti | tadidaṃ yajanam | etadevābhipretya gobhilaāha, - "pañcāntāupavastavyāḥ pañcādayo'bhiyaṣṭavyāḥ" - iti || atropavāsaśabdenāgnyupastaraṇādirvivakṣitaḥ | tasmin kriyamāṇe yajamānamamīpe devatānāṃ nivāsāt | tadetattaittirīya-brāhmaṇe darśitam | "upāsmin śvoyakṣyamāṇe devatāvasanti yaevaṃ vidvānagnimupastṛṇāti" - iti | upavāsaśabdābhidheyasya parvadine karttavyānyādhānādeḥ parvaṇi caturaṃśavati ādyāstrayo'ṃśāvihitaḥ kālaḥ | na tu caturthāṃśaḥ | yāgasya tu parva-caturthāṃśaḥ pratipadaṃśāstrayaśca vihitaḥ kālaḥ | na tupratipadaścaturthāṃśaḥ| tadetadāha laugākṣiḥ, - "trīnaṃśā naupavastasya yāgasya caturoviduḥ | dvāvaṃśāvutsṛjedantyau yāge ca vrata-karmaṇi" - iti || tametaṃ yajñakālaṃ yajñapārśvo'pyāha, - "pañcadaśyāḥ paraḥ pādaḥ pakṣādeḥ prathamāstrayaḥ | kālaḥ pārvaṇa-yāge syādvyāntye tu na vidyate" - iti || vṛddhaśātātapo'pi, - "parvaṇoyaścaturthāṃśaścādyāḥ pratipadastrayaḥ| yāgakālaḥ sa vijñeyaḥ prātarukto manīṣibhiḥ" - iti || atra, "prātar"-iti viśeṣaṇāt sūryyodayasyopari muhūrtta-trayaṃ yāga-kālaityuktaṃ bhavati | pratipadaścaturthāṃśaṃ niṣedhati kātyāyanaḥ, - "na yaṣṭavyaṃ caturthāṃśe yāgaiḥ pratipadaḥ kvacit | rakṣāṃsi tadvilumpanti śrutireṣā sanātanī" - iti || tadevaṃ parvaṇyanvādhānādikaṃ pratipadi ceṣṭiriti sandhi-pārśvayoḥ prāramjhaparisamāptī vyavasthite | yadā parva-pratipadāvudayamārabhya pūrṇa-tithī bhavataḥ, tadā na sandehaeva | yadā tu khaṇḍa-tithī, tadā tu nirṇayo'bhidhīyate | tatra gobhilaḥ, - "āvarttane yadā sandhiḥ parva-pratipadorbhavet | tadaharyāgaiṣyeta parataścet pare'hani|| parva-pratipadoḥ sandhirarvāgāvarttanādyadi || tasminnahani yaṣṭavyaṃ pūrvedyustadupakramaḥ | āvarttanātparaḥ sandhairyadi tasminnupakramaḥ | paredyuriṣṭirityeṣa parva-dvaya-viniścayaḥ”– iti

Linked texts (4)