Pramāṇa · Search · About · API

Kalanirnaya (Kalamadhaviya) 6.p15

Kālanirṇaya (Kālamādhavīya) 6.p15

Language
Sanskrit

6.p15

taca, sāmānyenāparāhnika-pratipadi pitryaṃ vihitam| “pratipat saiva vijñeyā yā bhavedāparāhvikī || daivaṃ karma tathā jñeyaṃ pitryaṃ vā manurabravīt”— iti hi vyāsa-vākyaṃ pūrvamudāhṛtam | pitryañca dvividhaṃ ekoddiṣṭaṃ pārvaṇañca | tayoḥ svarūpamāha kaṇvaḥ,— “ekamuddiśya yacchrāddhamekoddiṣṭaṃ prakīrtitam | trīnuddiśya tu yattaddhi pārvvaṇaṃ munayoviduḥ”—iti | taca, pratipadi mṛtasya māsāntara-varttinyāṃ pratipadyekoddiṣṭa-rūpaṃ māsikaṃ prasaktam | saṃvatsarāntara-varttinyāṃ tasyāṃ pratipadi pārvaṇa-rūpamābdikaṃ śrāddhaṃ prāpnoti | tatra māsikasya taddina-karttavyatāmāha yājñavalkyaḥ,— “mṛte'hani tu karttavyaṃ pratimāsantu vatsaram | pratisaṃvatsarañcaiva śrādyamekādaśe'hani”—iti | teṣāñca māsikānāmekoddiṣṭa-rūpatvaṃ paiṭhīnasirāha,— “ṣāṇmāsikābdika sāṅke syātāṃ pūrvedyureva te | māsikāni svakīye tu divase dvādaśe'pivā || sapiṇḍīkaraṇādarvāk kurvvan śrāddhāni ṣoḍaśa | ekoddiṣṭa-vidhānena kuryyācchrāddhāni tāni tu”—iti | ayamarthaḥ,–ūnaṣāṇmāsikaṃ saptama-māsa-gata-mṛtāha-dināt pūrvedyuranuṣṭheyam | ūnābdikañca dvitīya-vatsarādermṛtāha-dināt pūrvedyuḥ karttavyam | māsikāni tu tattanmāsa-mṛtāha-dine'nuṣṭheyāni | saeva mukhyaḥ kalpaḥ | yadā tu dvādaśāhādau sapiṇḍīkaraṇaṃ, tadā tasmāt pūrvaṃ yasmin kasminnapi vā dine māsikānyākṛṣyānuṣṭheyāni | so'yamanukalpaḥ | pakṣadvaye'pyekoddiṣṭa-vidhānameva, na tu pārvaṇa-vidhānam,–iti | acedaṃ cintyate | kimekoddiṣṭeṣvaparāhna-vyāpinī tithirgrāhyā, kiṃ vā sāyāhna-vyāpinī, utāstamaya-vyāpinī, ahokhinmadhyāhnavyāpinī ?–iti | na cātra pakṣāntarāṇi sambhāvyante, tatprāpakābhāvāt | nanu, yugmāgni-vākyaṃ, tithi-hrāsa-vṛddhi-vākyaṃ, śukla-kṛṣṇa-pakṣavākyaṃ, pakṣa-caya-vṛddhi-vākyaṃ, karma-kāla-vyāpti-vākyaṃ vā, pakṣāntara-prāpakaṃ bhaviṣyati | maivaṃ,pakṣa-caya-vṛddhi-vākyasya śukla-kṛṣṇa-pakṣa-paratvena vyākhyātatvāt | śuklādi-vākyantu pūrvottarayostithyoḥ śāstrāntarābhyāṃ prāptisāmye sati puruṣecchā-nivāraṇāya vyavasthāpakamityuktam | tithi-hrāsavṛddhī tu karma-kālena bādhyate | karma-kāla-vākye sācādeva 'hrāsa-vṛddhī na kāraṇam'–ityuktatvāt | yugmavākyantu na pitrya-viṣayam| karmakālañca koddiṣṭasya nādyāpi nirṇītaḥ | ato na pakṣāntara-sambhavaḥ | upanyasteṣu tu pakṣeṣu prathamastāvatsāmānya-viśeṣa-śāstrābhyāmaparāhnavyāpinī pratibhāti | “āparānhikāstathā jñeyāḥ pitrarthe tu śubhāvahāḥ”— iti hi nigama-vākyaṃ pūrvamudāhṛtam| hārīto'pi,– “aparāhnaḥ pitṝṇāntu yā'parāhṇānuyāyinī | sā grāhyā pitṭakārye tu na pūrvā'stvānuyāyinī ” — iti | vṛddhamanurapi,— “yasyāmastaṃ raviyāti pitarastāmupāsate | tithyantebhyo yatodattohyaparāhnaḥ khayambhuvā”—iti | tadetsāsāmānya-śāstraṃ, tithimātramupajīvya pravṛttatvāt | “pratipattaiaiva vinteyā yā bhavedāparāhikī”— iti tu viśeṣa-śāstraṃ, tithi-viśeṣopajīvanena pravṛttatvāt | tābhyāmubhābhyāṃ śāstrābhyāṃ prathamapakṣauttiṣṭhati | dvitīya-pakṣe'pyasti śāstradvayam | baudhāyanaḥ,— “udite daivatambhānau pityañcāstamite ravau | dimuharttaṃ cirañcaiva sā tithirhavya-kavyayoḥ”—iti | vacanārthastu pūrvaṃ vyākhyātaḥ| tadetatkāyāhna-vyāpteḥ sāmānya-śāstram | viśeṣastu paiṭhīnasinā darśitaḥ,— “pañcamī saptamī caiva daśamī ca trayodaśī | pratipannavamī caiva karttavyā sammukhī tithiḥ”—iti | na cātrāpi pratipadaḥ sāmmukhyamātraṃ pratīyate, na tu sāyāhnavyāptiḥ, —iti śaṅkanīyam | “sammukhī nāma sāyāhna-vyāpinī dṛśyate yadā”— iti skandapurāṇe sāmmukhyasya vyākhyātatvāt | astamaya-vyāpitvapaco vṛddhayājñavalkyena darśitaḥ,— “daivakārye tithirjñeyā yasyāmabhyuditoraviḥ

Linked texts (4)