Nirnayasindhu 12.2-3
Nirṇayasindhu 12.2-3
- Language
- Sanskrit
12.2-3.1
iti pādmokteśca || hemādristvāha-aṣṭamyāḥ prādhānyāttasyāśca pūrvedyuḥ
karmakālavyāpitvāt pūrveva | pādmaṃ tu pūrvehni niśīthe'ṣṭamyabhāve jñeyam | antarbhāvoktistu
mūrkhadandhraṇāmātramiti
anye tu pūrvaviddhāṣṭamīvākyena janmāṣṭamīsūryodaye saptamīvedhaniṣedhāt | kalā ghaṭīmātrāpyaudayikī grāhyā | 'kāryā viddhāpi saptamyā' iti jayantīparam | 'jayantyāṃ
pūrvaviddhāyāmupavāsaṃ samācaret' ityekavākyatvāt | tatrāpi dvayornityatvātkālabhedāccopavāsadvayaṃ bhavatyeva | yadā tu kevalāṣṭamī śuddhādhikā tadā tyāgahetoḥ saptamīvedhasyābhāvāt pūrvaiva | yadi vā viddhanyūnā tadā paradine grāhyātitherabhāvāt pūrvaiva | evaṃ sarvāṇyaudyikavākyāni saptamīvedhaparāṇi | “janmāṣṭamīṃ pūrvaviddhāṃ satrakṣāṃ sakalāmapi | vihāya
navamīṃ śuddhāmupoṣya vratamācaret ” iti vyāsokterviddhāyāḥ kṣaye śuddhanavamyāmupavāsaḥ
daśamīvedhe dvādaśyupavāsavadityāhuḥ || te nirmūlatvādupekṣyāḥ | ‘muhūrtarmāpi saṃyutā ' iti
rohiṇīyoge tyājyatvokteḥ | tithyantapāraṇavākyānāṃ nirviṣayatvāpatteḥ | na ca jayantīparāṇi śuddhādhikāparāṇi vā tāni | bhṛgvādyaiḥ pūrvaviddhāṣṭamyāmapi tithyante pāraṇokteḥ
12.2-3.2
tena ‘kalākāṣṭhā ’ iti vākyāntaravaśājjayantīparametat | tattvaṃ tu aṣṭamyāḥ karmakālavyāpteḥ | “ divā vā yadi vā rātrau nāsti cedrohiṇīkalā | rātriyuktāṃ prakurvīta viśeṣeṇendusaṃyutām ” iti | pūrvoktavākye rohiṇīyogābhāve grāhyatvoktervacanāt karmakālavyāpinīṃ tyaktvā pūrvāparā vālpāpi rohiṇīyutā grāhyā | mādhavamadanaratnanirṇayāmṛtānantabhaṭṭagauḍamathilagranthādiṣvapyevamiti || yuktaṃ tu upavāsadvayaṃ kāryam | dvayornityatvāditi tu vayam || antyayoḥ paraiva | “saptamīsaṃyutāṣṭamyāṃ bhūtvā ṛkṣaṃ dvijottama | prājāpatyaṃ dvitīyehni muhūrtāddhaṃ bhavedyadi || tadāṣṭāmikaṃ puṇyaṃ proktaṃ vyāsādibhiḥ purā ” iti
skāndāt | “muhūrtenāpi saṃyuktā saṃpūrṇā sāṣṭamī bhavet | kiṃ punarnāvamīyuktā kulakoṭyāstu muktidā ” iti pādmācceti dik || nimbādityopāsakāstu janmāṣṭamīrāmanavamīśivarātryādau pūrvehni karmakālīnāṃ tithiṃ tyaktvā tridvimuhūrtā paraiva tithiryāhyā
“udayavyāpinī grāhyā kule tithirupoṣaṇe | nimbārkoṃ bhagavānyeṣām vāṃcchitārthaphalapradaḥ'”
iti || hemādrau mātsyoktamuktisaptamīvrate bhaviṣyokterityāhuḥ || tanna | “yadi dvitīye
divase tu ṛkṣatithyoryutiḥ syānna tadopavāsaḥ | pūrve prakuryāddivase dvitīye dineśvabhaktotha
tadā vratādyam ” iti mātsyavākyena tatraiva upasaṃhārātsarvārthatvena mānābhāvāt || ṛkṣatithyorhastasaptamyoḥ | anyathā ṛṣipañcamyādau tadāpattiḥ | śiṣṭācārānneti cet | na
tasya nyāyavacovirodhena heyatvāt | idānīṃ kvāpi nimbārkopāsanābhāvācceti saṃkṣepaḥ
janmāṣṭamīpāraṇam
12.2-3.3
pāraṇaṃ tu-“tithiraṣṭaguṇaṃ hanti nakṣatraṃ ca caturguṇam | tasmātprayatnataḥ kuryāttithikṣānte
ca pāraṇam” iti brahmavaivartāt | “tithyarkṣayoryadā chedo nakṣatrāntamathāpi vā | ardharātre'thavā kuryātpāraṇaṃ tvaparehani ” | iti hemādrau vacanāccārdharātre'pyubhayānte'nyatarānte
veti mukhyaḥ pakṣaḥ | 'sarveṣvevopavāseṣu divā pāraṇamiṣyate' iti brahmavaivarta tvanyaviṣayam | dine mukhyakālalābhe'nyatarānte vā jñeyam | gauḍāstu-“na rātrau pāraṇaṃ kuryādṛte vai
rohiṇīvratāt | tatra niśyapi tatkuryādvarjayitvā mahāniśām” iti brahmāṇḍapurāṇādrātrau
sārdhapraharamadhye kāryamityāhuḥ || 'mahāniśā tu vijñeyā madhyamaṃ madhyayāmayoḥ ' || tathā‘madhyamaprahare mātre vijñeyā tu mahāniśā' iti smṛtyantarāt || kalpatarau madanaratne
caivam || kāmadhenau gargastu-‘mahāniśā tu vijñeyā madhyamaṃ praharadvayam' ityāha | vṛddhaśātātapastu-‘mahāniśā dve ghaṭike rātrau madhyamayāmayoḥ' ityāha || vedapāṭhaparametadityanye | 'mahāniśāyāmanyatarānte tṛtīyadine pāraṇam | 'aparehani' iti pāraṇottaradinaparatvāt | ubhayāntāpekṣaṇādityāhuḥ || tattvaṃ tu mahāniśārtorvāganyatarāntalābhe
mahāniśāniṣedhaḥ | mahāniśāyāmeva lābhe tatraiva pāraṇamiti || divodāsastu" rajanīpraharaṃ yāvatpravṛttiḥ karmaṇo matā | pāraṇaṃ tāvadeveṣṭaṃ pramādānna bhavedyadi” iti skāāndādūrdhvaṃ niṣedhamāha || tannirmūlam | aśaktau tu vahnipurāṇe'bhānte kuryāttithervāpi śastaṃ bhārata pāraṇam' iti || gāruḍe viṣṇudharme ca - "jayantyāṃ
pūrvaviddhāyāmupavāsaṃ samācaret | "tithyante votsavānte vā vratī kurvīta pāraṇam ||”
12.2-3.4
aśaktau tu-“tithyante tithibhānte vā pāraṇaṃ yatra coditam | yāmadvayordhvagāminyāṃ
prātareva hi pāraṇā” || sa evotsavānta iti kālādarśokteśceti saṃkṣepaḥ
tatra viśeṣaḥ
aṣṭamyāṃ viśeṣo hemādrau bhaviṣye- "tatoṣṭamyāṃ tilaiḥ snāto nadyādau vimale jale
sudeśe śobhanaṃ kuryāddevakyāḥ sūtikāgṛham || tanmadhye pratimā sthāpyā sā cāpyaṣṭavidhā smṛtā | kāñcanī rājatī tāmrī paittalī mṛnmayī tathā || vārkṣī maṇimayī caiva
varṇakairlikhitātha vā | sarvalakṣaṇasaṃṃpūrṇā paryaṅke ca paṭāvṛte || devakīṃ tatra caikasmin pradeśe
sūtikāgṛhe | prasuptāṃ ca prasūtāṃ ca sthāpayenmañcakopari || māṃ tatra bālakaṃ suptaṃ paryaṅke
stanapāyinam | yaśodāṃ tatra caikasmin pradeśe sūtikāgṛhe || tadvacca kalpayetpārtha prasūtavarakanyakām | kaśyapo vasudevoyamaditiścaiva devakī || śeṣo vai balabhadro'yaṃ yaśodā
kṣitiranvabhūt | nandaḥ prajāpatirdakṣo gargaścāpi caturmukhaḥ || gaurdhenuḥ kuñjaraścaiva dānavāḥ
śastrapāṇayaḥ | lekhanīyāśca tatraiva kāliyo yamunāhade || ityevamādi yatkiṃcicchakyate
caritaṃ mama | lekhayitvā prayatnena pūjayedbhaktitatparaḥ || mantreṇānena kaunteya devakīṃ pūjayennaraḥ | gāyadbhiḥ kinnarādyaiḥ satataparivṛtā veṇuvīṇāninādaiḥ | śṛṅgārādarśakumbhapravarakṛtakaraiḥ kiṅkaraiḥ sevyamānā | paryaṅke svāstṛte yā muditataramukhī putriṇī samyagāste sā
12.2-3.5
devī devamātā jayati sutanayā devakī kāntarūpā || pādau saṃvāhayantī śrīrdevakyāścaraṇāntike | niṣaṇṇā paṅkaje pūjyā namo devyai śriyai iti || ardharātre vasordhārāṃ pātayedguḍasarpiṣā | nāḍīvardhāpanaṃ ṣaṣṭhī nāmādeḥ karaṇaṃ mama || tato mantreṇa vai dadyāccandrāyārghyaṃ
samāhitaḥ | śaṃkhe toyaṃ samādāya sapuṣpakuśacandanam || jānubhyāṃ dharaṇīṃ gatvā candrāyārghyaṃ nivedayet | kṣīrodārṇavasaṃbhūta atrigotrasamudbhava || gṛhāṇārghyaṃ śaśāṅkedaṃ rohiṇyā
sahito mama | jyotsnāpate namastubhyaṃ namaste jyotiṣāṃ pate || namaste rohiṇīkānta
arghyaṃ naḥ pratigṛhyatām | yathā putraṃ hariṃ labdhvā prāptā te nirvṛtiḥ parā || tāmeva nirvṛtiṃ
dehi suputraṃ darśayasva me" || iti devakyarghaḥ || "tataḥ puṣpāñjaliṃ datvā yāme yāme prapūjayet | prabhāte brāhmaṇān śaktyā bhojayedbhaktimānnaraḥ || oṃ namo vāsudevāya gobrāhmaṇahitāya ca | śāntirastu śivaṃ cāstu ityuktvā māṃ visarjayet"
Linked texts (2)
- Dharmapradīpa (Bhairavadatta Dvivedin) — Bhairavadatta Dvivedin, Sanskrit
- Dharmapradīpa — Bhoja, Sanskrit