Nirnayasindhu 14.2-2

14.2-2

iti || itareṣāṃ pitrādīnāṃ
pārvaṇamarthāsiddham || atra kramānyatvenyācārādvyavasthā
tatrāśaktau nirṇayaḥ
aśaktau tu pṛthivīcaṃdrodaye caturviṃśatimate- "ekasmin brāhmaṇe sarvānācāryādīn prapūjayet | daśa dvādaśa vā piṇḍān dadyādakaraṇaṃ na tu ||" ekoddiṣṭasvarūpaṃ cāha yājñavalkyaḥ
"ekoddiṣṭaṃ devahīnamekārthyakapavitrakam | āvāhanāgnaukaraṇarahitaṃ tvapasavyavatū " iti
atraikapāko vaiśvadevataṃtrapiṇḍaṃ barhiścaikamiti smṛtyarthasāre uktam
pāṇihomaḥ
atra pāṇihomaḥ piṇḍāśca dvijāntika ityāha prayogapārijāte ācāryaḥ-"kāmyamabhyudayeṣṭamyāmekoddiṣṭamathāṣṭamam | caturṣvepu kare homaḥ piṃḍāścātra dvijāntike" iti || pārvaṇaikoddiṣṭayoḥ samānatantratve tu agnisamīpa eva atra dhūrilocanau vaiśvadevau | 'api kanyāgate
sūrye kāmyeca dhūrilocanau |' iti hemādrāvādityapurāṇāt | atra pratidinaṃ bhinnaprayogatvāddakṣiṇābhedo vā prayogaikyādante eva vā dakṣiṇeti hemādrau uktam || etacca saṃnyastapitṛkādinā jīvatpitṛkeṇāpi kāryam || "vṛddhau tīrthe ca saṃnyaste tāte ca patite
sati | yebhya eva pitā dadyāttebhyo dadyātsvayaṃ sutaḥ ||” iti kātyāyanokteḥ | yattu
kauṇḍinyaḥ- “darśaśrāddhaṃ gayāśrāddhaṃ śrāddhaṃ cāparapakṣikam | na jīvatpitṛkaḥ kuryāttilaistarpaṇameva ca ||” iti tatsaṃnyastapitrādyatiriktaviṣayam | kāmyaśrāddhaparaṃ vā || atra
bahu vaktavyaṃ śrīpitṛkṛtajīvatpitṛkanirṇaye jñeyam || etacca jīvatpitṛkeṇa piṇḍarahitaṃ
kāryam | 'muṇḍanaṃ piṇḍadānaṃ ca pretakarma ca sarvaśaḥ | na jīvatpitṛkaḥ kuryādgurviṇīpatireva
ca ” iti dakṣoṇa tasya piṇḍaniṣedhāt || anvaṣṭakyamātṛvārṣikādau tu vacanādbhavatīti
vakṣyāmaḥ || tathā chāgaleyaḥ | “piṇḍo yatra nivarteta maghādiṣu kathañcana | sāṅkalpaṃ tu
tadā kārya niyamādbrahmavādibhiḥ ||”
sāṃkalpasvarūpaṃ ca vakṣyate || atra śrāddhāṅgatarpaṇaṃ pakṣaśrāddhe pratidinaṃ śrāddhottaram | sakṛnmahālaye tu parehni kāryam | taduktaṃ nāradīye-“pakṣaśrāddhaṃ yadā kuryāttarpaṇaṃ tu dinedine
sakṛnmahālaye caiva parehani tilodakam ||” gargopi-'pakṣaśrāddhe hiraṇye ca anuvrajya
tilodakam' iti || tathā prayogapārijāte gargaḥ- "kṛṣṇe bhādrapade māsi śrāddhaṃ pratidinaṃ
bhavet | pitṝṇāṃ pratyahaṃ kāryaṃ niṣiddhāhnepi tarpaṇam | sakṛnmahālaye śvaḥ syādaṣṭakāsvanta
eva hi ||” idaṃ niṣiddhadinopi kāryam | 'tithitārthaviśeṣeṣu kārya prete ca sarvadā
iti smṛtyarthasaSelectārokteḥ | "tīrthe tithiviśeṣe ca gayāyāṃ pretapakṣake | niṣiddhe'pi dine
kuryāttarpaṇaṃ tilamiśritam” iti smṛtiratnāvalyāṃ vacanācca
malamāse śrāddhaniṣedhanirṇayaḥ
etacca śrāddhaṃ malamāse na kāryam | tadāha bhṛguḥ-“vṛddhiśrāddhaṃ tathā somamagnyādheyaṃ mahālayam | rājābhiṣekaṃ kāmyaṃ ca na kuryādbhānusaṃplave"|| iti hemādrau nāgarakhaṇḍe-"nabho
vātha nabhasyo vā malamāso yadā bhavet | saptamaḥ pitṛpakṣaḥ syādanyatraiva tu
pañcamaḥ || etacca pitrormaraṇe prathamābde kṛtākṛtam” iti tristhalīsetau bhaṭṭāḥ
idaṃ ca nityaṃ kāmyam | "putrānāyustathārogyamaiśvaryamatulaṃ tathā | prāpnoti pañcame
dattvā śrāddhaṃ kāmān supuṣkalān” iti jābālyukteḥ ||| “vṛścike samatikrānte pitaro
daivataiḥ saha | niśvasya pratigacchaṃti śāpaṃ dattvā sudāruṇam ||" iti kārṣṇājinivacanāt
mahālayaśrāddhātikrame prāyaścittam
tadatikrame prāyaścittamuktamṛgvidhāne-"duro aśvasya mantraṃ ca daśamāsaṃ dvimāsayoḥ | mahālayaṃ yadā nyūnaṃ tadā sampūrṇameti tat ||” iti dvimāsayoḥ kanyātulayormahālayaśrāddhaṃ
yadā hīnamityarthaḥ
bharaṇīśrāddhanirṇayaḥ
vratopavāsaniyamairbhāskaraṃ tatra pūjayet | kapilāṃ ca dvijāgryāya dattvā kratuphalaṃ labhet”