Nirnayasindhu 14.2-5
Nirṇayasindhu 14.2-5
- Language
- Sanskrit
14.2-5.1
tathā-“putrasaubhāgyarājyāyurnāśinī sā
prakīrtitā | tasmātsarvaprayatnena tyājyā kanyāgate ravau || viśeṣeṇa parityājyā navamī
dūṣitā yadi” iti || doṣacatuṣṭayaṃ tatraivoktam | “tridine cāvame caiva aṣṭamīṃ nopavāsayet | putrahā navamī viddhā svaghnī hastordhvage ravau” iti || tridināvamādinalakṣaṇaṃ ca
ratnamālāyām-“yatraikaḥ spṛśati tithidvayāvasānaṃ vāraścedavamadinaṃ taduktamāryaiḥ | yaḥ
sparśādbhavati tithitrayasya cāhnāṃ triyuspṛkkathitamidaṃ dvayaṃ ca neṣṭam” || ete ca sarve
niṣedhāḥ prathamāraṃbhaviṣayāḥ madhye tu sati saṃbhave jñeyāḥ | vratasya ṣoḍaśābdasādhyatvena madhye
tyāgāyogāt | iyaṃ candrodayavyāpinī grāhyā | tatraiva pūjādyukteḥ || paradine candrodayādūrdhvaṃ trimuhūrtavyāpitve paraiva kāryā | anyathā pūrvaiva || “pūrvā vā paraviddhā vā grāhyā
candrodaye sadā | trimuhūrttāpi sā pūjyā parataścordhvagāminī” iti || madanaratne nirṇayāmṛte ca saṃgrahaukteḥ | “ardharātramatikramya vartate yottarā tithiḥ | tadā tasyāṃ tithau kāryaṃ
mahālakṣmīvrataṃ sadā” iti vacanācceti saṃkṣepaḥ || iti mahālakṣmīvratanirṇayaḥ
anvaṣṭakāśrāddhanirṇayaḥ
atha navamyāmanvaṣṭakāśrāddham | tatra kātyāyanaḥ-“anvaṣṭakāsu navabhiḥ piṇḍaiḥ śrāddhamudāhṛtam | pitrādimātṛmadhyaṃ ca tato mātāmahāṃtakam ||” pṛthvīcandrodaye brahmāṇḍe“pitṝṇāṃ prathamaṃ dadyānmātṝṇāṃ tadanantaram | tato mātāmahānāṃ ca anvaṣṭakye kramaḥ
smṛtaḥ”
śrāddhahemādrau chāgaleyaḥ “kevalāstu kṣaye kāryā vṛddhāvādau prakīrttitāḥ | anvaṣṭakāsu
madhyasthā nāntyaḥ kāryāstu mātaraḥ ||” dīpikāyāṃ tu mātṛśrāddhamādau kāryamityuktam
14.2-5.2
mātṛyajanaṃ tvanvaṣṭakāsvāditaḥ iti || hemādrau brāhmepi-‘anvaṣṭakāsukramaśo mātṛpūrvaṃ tadiṣyate' iti | atra śākhābhedena vyavastheti pṛthvīcaṃdrodayaḥ | jīvatpitṛkaviṣayamiti nirṇayadīpaḥ | idaṃ ca jīvatpitṛkeṇāpi kāryam | taduktaṃ nirṇayāmṛte maitrāyaṇīyapariśiṣṭe
“ānvaṣṭakyaṃ gayāprāptau satyāṃ yacca mṛtehani | mātuḥ śrāddhaṃ sutaḥ kuryātpitaryapi ca jīvati||” yadyapi jīvatpitṛkasya paścānvaṣṭakā avaśyaṃ karttavyāḥ | tathāpyaśaktasyeyamāvaśyakī || 'prauṣṭhapadyaṣṭakā bhūyaḥ pitṛloke bhaviṣyati ' iti hemādrau pādmokteḥ | “sarvāsāmeva
mātṝṇāṃ śrāddhaṃ kanyāgate ravau | navamyāṃ hi pradātavyaṃ brahmalabdhavarā yataḥ ||” iti sūtenāvaśyakatvokteśca | atra sarvāsāmityukteḥ svamātari jīvantyāmapi sapatnamātṛbhyo dadyāt
tanmaraṇe sati tasyai tābhyaśca dadyādityuktaṃ jīvatpitṛkanirṇaye gurubhiḥ
atra sarvāsāṃ nāmanirdeśenaiko brāhmaṇordhyaḥ piṇḍaśca | nāmaikye tu dvivacanādiprayoge
ityuktaṃ nārāyaṇavṛttau || anvaṣṭakā śrāddhaṃ tayāgaśca gobhilīyānāṃ madhyamāyāmeva, na
sarvāsu | 'anvaṣṭakyaṃ madhyamāyāmiti gobhilagautamau' iti chandogapariśiṣṭāt
atra bhartṛmaraṇottaraṃ pūrvamṛtamātṛśrāddhaṃ na kāryamiti kecidāhuḥ paṭhanti ca| 'śrāddhaṃ navamyāṃ
kuryāttanmṛte bhartari lupyate' iti tadetannirmūlatvānmūrkhapratāraṇamātram | śrāddhadīpakalikāyāṃ brāhme- “pitṛmātṛkulotpannā yāḥ kāścit mṛtāḥ striyaḥ | śrāddhārhā mātaro jñeyāḥ
śrāddhaṃ tatra pradīyate” iti || atra deśācārādvyavasthā | idaṃ cānupanītenāpi kāryam
14.2-5.3
taduktaṃ śrāddhaśūlapāṇau mātsye-'amāvāsyāṣṭakākṛṣṇapakṣapañcadaśīṣu ca' ityabhidhāya
“etaccānupanītopi kuryātsarveṣu parvasu | śrāddhaṃ sādhāraṇaṃ nāma sarvakāmaphalapradam
bhāryāvirahitopyetatpravāsasthopi nityaśaḥ”
“śūdropyamantravatkuryādanena vidhinā budhaḥ ||” iti tena sāgnerevedamiti parāstaṃ anvaṣṭakātaḥ pṛthagevedaṃ mātuḥ śrāddhamityāpi parāstam | lāghavena mūlaikyādaṣṭakāpadāviśeṣācca
tenānyatrānvaṣṭakāśrāddhasyāṃgasyāpyatra pradhānatvaṃ vacanāt | aveṣṭeriva rājasūyāṃtargatāyāḥ
etayānnādyakāmaṃ yājayet iti phalārthatvam | atra aṣṭakānvaṣṭakā pūrvānurodhāt | tathāgnipurāṇe-“anvaṣṭakāsu vṛddhau ca gayāyāṃ ca kṣayehani | atra mātuḥ pṛthak śrāddhamanyatra
patinā saha ||” apastambānāṃ - 'tvaṣṭakāsu ca vṛddhau cet' iti bhāṣyakāraiḥ pāṭhādaṣṭakāyāṃ mātṛkāśrāddham | chāndogaistvatra mātṛmātāmahaśrāddhe na kārye kintu tripuruṣameva
“na yoṣidbhyaḥ pṛthagdadyādavasānādinādṛte | karṣūsamanvitaṃ muktvā tathādyaṃ śrāddhaṣoḍaśam
pratyābdikaṃ ca śeṣeṣu piṇḍāḥ syuḥ ṣaḍiti sthitiḥ ||” iti chandogapariśiṣṭāt | anvaṣṭakāsu teṣāṃ karṣūvidhānāditi śūlapāṇiḥ || yattu-“tamisrapakṣe navamī puṇyā bhādrapade
hi yā | catvāraḥ pārvaṇāḥ kāryāḥ pitṛpakṣe manīṣibhiḥ ” iti taddeśācārato vyavasthitaṃ
jñeyam | idaṃ jīvatpitṛkeṇāpi sapiṇḍaṃ kāryam | hemādrau viṣṇudharmottare- 'anvaṣṭakāsu ca
strīṇāṃ śrāddhaṃ kāryaṃ tathaiva ca' ityupakramya 'piṇḍanirvapaṇaṃ kāryaṃ tasyāmapi nṛsattama' iti
vacanaṃ śrāddhavidhinā piṇḍadāne prāpte punastatkīrtanaṃ yasya jīvatpitṛkagarbhiṇīpatitvādinā
14.2-5.4
piṇḍadānaṃ niṣiddhaṃ tasya tatprāptyarthamiti śrītātacaraṇāḥ
tatra suvāsinībhojananirṇayaḥ
atra suvāsinībhojanamuktaṃ mārkaṇḍeyapurāṇe-“mātuḥ śrāddhe tu samprāpte brāhmaṇaiḥ saha
bhojanam | suvāsinyai pradātavyamiti śātātapo'bravīt ||” “bharturagre mṛtā nārī saha
dāhena vā mṛtā | tasyāḥ sthāne niyuñjīta vipraḥ saha suvāsinīm || tatraiva madālasāvākyam-“strīśrāddhe putra deyāḥ syuralaṅkārāśca yoṣite | mañjīramekhalādāmakarṇikākaṅkaṇādayaḥ” iti
aśaktau śrāddhakaraṇe nirṇayaḥ
atrāśaktāvanukalpamāhāśvalāyanaḥ- 'anaḍuho yavasamāharedagninā vā kakṣamupoṣedeṣāmeṣṭaketi na tvevānaṣṭakaḥ syāt' iti | hemādrau pitāmahaḥ- “amāvāsyāvyatīpātapaurṇamāsyaṣṭakāsu ca | vidvān śrāddhamakurvāṇo narakaṃ pratipadyate ||”
akaraṇe prāyaścittanirṇayaḥ
akaraṇe ca prāyaścittamuktamṛgvidhāne-“ebhirdhubhirjapenmatraṃ śatavāraṃ tu taddina
ānvaṣṭakyaṃ yadā śūnyaṃ sampūrṇa yāti sarvathā” iti || etatpakṣe dvādaśyāṃ viśeṣaḥ pṛthivī
candrodaye vāyavīye-“saṃnyāsinopyābdikādi putraḥ kuryādyathāvidhi | mahālaye tu
yacchrāddhaṃ dvādaśyāṃ pārvaṇaṃ tu tat” iti
maghātrayodaśīśrāddhanirṇayaḥ
atha trayodaśīśrāddham | tatra candrikā-“trayodaśī bhādrapadī kṛṣṇā mukhyā pitṛpriyā
tṛpyaṃti pitarastasyāṃ svayaṃ pañcaśataṃ samāḥ || maghāyutāyāṃ tasyāṃ tu jalādyairapi toṣitāḥ
tṛpyaṃti pitarastadvadvarṣāṇāmayutāyutam”
Linked texts (5)
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Smṛtikaustubha — Anantadeva 1638, Sanskrit
- Saṃvatsaradīdhiti — Anantadeva 1650, Sanskrit
- Abdadīdhiti — Anantadeva 1645, Sanskrit
- Nirṇayakautuka — Viśveśvarabhaṭṭa, Sanskrit