Nirnayasindhu 14.3
Nirṇayasindhu 14.3
- Language
- Sanskrit
14.3.1
tatra pṛthvīcandrodaye vṛddhamanuḥ- " āṣāḍhīmavadhiṃ kṛtvā pañcamaṃ pakṣamāśritāḥ | kāṃkṣanti
pitaraḥ kliṣṭā annamapyanvahaṃ jalam || " kanyāyoge puṇyatamatvamāha śāṭyāyaniḥ- 'kanyāsthākārkanvitaḥ pakṣaḥ sotyantaṃ puṇyamucyate' iti || atra viśeṣamāha vṛddhamanuḥ- "madhye
vā yadi vāpyante yatra kanyāṃ vrajedraviḥ | sa pakṣaḥ sakalaḥ śreṣṭhaḥ śrāddhaṣoḍaśakaṃ prati || "
tathā brahmāṇḍamārkaṇḍeyayoḥ- " kanyāgate savitari dināni daśa pañca ca | pārvaṇeneha vidhinā śrāddhaṃ tatra vidhīyate ||" tathā tatraiva ṣoḍaśadinānyuktāni - "kanyāgate savitari yānyahāni tu ṣoḍaśa | ṛtubhistāni tulyāni devo nārāyaṇo'bravīt || " atra hemādriḥ ṣoḍaśatvaṃ tredhā vyācakhyau | tithivṛddhyā pakṣasya ṣoḍaśadinātmakatvaṃ śrāddhavṛddhyarthamekaḥ
pakṣaḥ | bhādrapadapūrṇimayā saheti dvitīyaḥ | āśvinaśuklapratipadā saheti tṛtīyaḥ || antya
eva tu yuktaḥ | " ahaḥ ṣoḍaśakaṃ yattu śuklapratipadā saha | candrakṣayāviśeṣeṇa sāpi darśātmikā smṛtā" iti devalokteḥ || tatra pañcapakṣāḥ | taduktaṃ hemādrau brāhme- " āśvayukṛṣṇapakṣe tu śrāddhaṃ kāryyaṃ dinedine | tribhāgahīnaṃ pakṣaṃ vā tribhāgaṃ tvardhameva vā ” || dinedine iti pakṣaparyantatvamuktam | tribhāgahīnamiti pañcamyādipakṣaḥ | tribhāgamiti daśamyādipakṣaḥ | tribhāgahīnamiti caturdaśīsahitapratipadādicatuṣṭayavarjanābhiprāyeṇeti kalpataruḥ
atra dinapadaṃ tithiparaṃ vīpsayā tatpakṣīyatithitvaṃ śrāddhavyāpyatāvacchedakam | tena pañcadaśatithivyāpi śrāddhaṃ siddhyati | tena caturdaśīniṣedho'nyakṛṣṇapakṣapara iti gauḍāḥ
14.3.2
tanna || ‘ śrāddhaṃ śastrahatasyaiva caturdaśyāṃ mahālaye || ' ityādivirodhāt
yacca kaścit pūraṇapratyayalopena tṛtīyabhāgahīnaṃ ṣaṣṭhyādipakṣatṛtīyabhāgamekādaśyādi tadardhaṃ
trayodaśyādi uttarottaraṃ laghukālokteriti || tanna | gautamādivacanena mūlakalpanālāghavāt
pakṣamityananyathāpatteśca | ‘ pañcamyūrdhvaṃ ca tatrāpi daśamyūrdhvaṃ tatopyati ’ iti viṣṇudharmokteḥ | ṣaṣṭhyādyekādaśyādipakṣāvapi jñeyāviti tattvam || kālādarśopi-‘‘ pakṣādyādi ca
darśāntaṃ pañcamyādi digādi ca | aṣṭamītyādi yathāśakti kuryādāparapakṣikam || ” pakṣādiḥ
pratipat | digdaśamī | darśāntamiti sarvatra | gautamopi-‘‘athāparapakṣe śrāddhaṃ pitṛbhyo
dadyāt pañcamyādidarśāntamaṣṭamyādidarśamyādisarvvasmiṃśca' iti || tathaikasminnapi dine śrāddhamuktaṃ hemādrau nāgarakhaṃḍe-“ āṣāḍhyāḥ pañcame pakṣe kanyāsaṃsthe divākare | yo vai śrāddhaṃ
naraḥ kuryādekasminnapi vāsare || tasya saṃvatsaraṃ yāvattṛptāḥ pitaro dhruvam” iti || atra
śaktāśaktaparā vyavastheti prāñcaḥ || tanna | tadvācakapadābhāvāt trayodaśyādipakṣa
eva nityaḥ | tatraiva niṃdāśruteḥ | brāhme-evakāreṇa tasyaiva pañcamapakṣāyogavyavacchedeokteriti gauḍāḥ || tanna | 'ekasminnapi' iti virodhāt | tena phalabhūyārthinānyāni kāryāṇīti tattvam || tatra caturdaśīśrāddhābhāve pañcamyādidaśamyādipakṣau tatsattve
ṣaṣṭhyādyekādaśyādikau | evaṃ caturdaśyabhāve dvādaśyādiḥ | tatsattve trayodaśyādiriti
vyavasthā
vidhavākartṛkaśrāddhanirṇayaḥ
vidhavāyāstu viśeṣaḥ smṛtisaṃgrahe-"catvāraḥ pārvaṇāḥ proktā vidhavāyāḥ sadaiva hi
14.3.3
svabhartṛśvaśurādīnāṃ mātāpitrostathaiva ca || tato mātāmahānāṃ ca śrāddhadānamupakramet ||"
tathā-'śvaśrūṇāṃ ca viśeṣeṇa mātāmahyāstathaiva ca' iti || aśaktau tu smṛtiratnāvalyām-"svabhartṛprabhṛtistribhyaḥ svapitṛbhyastathaiva ca | vidhavā kārayecchrāddhaṃ yathākālamatandritā ||" vidhavā svayaṃ saṃkalpaṃ kṛtvānyabrāhmaṇadvārā kārayedityuktaṃ prayogapārijāte || sakṛnmahālaye ca varjyātithyādyuktaṃ pṛthvīcandrodayaprayogapārijātādiṣu
vasiṣṭhaḥ-"nandāyāṃ bhārgavadine caturdaśyāṃ trijanmasu | eṣu śrāddhaṃ na kurvīta gṛhī putradhanakṣayāt ||" janmabhaṃ tatpūrvottare ca trijanmāni || vṛddhagārgyaḥ-"prājāpatye ca pauṣṇe ca
pitrarkṣe bhārgave tathā | yastu śrāddhaṃ prakurvīta tasya putro vinaśyati ||" prājāpatyaṃ rohiṇī
pauṣṇaṃ revatī | pitryaṃ maghā | anyānyapi pratyarādīni tatraiva jñeyāni
kecittu-"nandāśvakāmagvārabhṛgvagniritṛkālabhe || gaṇḍe vaidhṛtipāte ca piṇḍāstyājyāḥ
sutepsubhiḥ" iti saṃgrahāt || nandā pratipatṣaṣṭhyekādaśyaḥ | aśvaḥ saptamī | kāmastrayodaśī | āro bhaumaḥ || bhṛguḥ śukraḥ | agnibhaṃ kṛttikā || kālabhaṃ bharaṇī | tatra piṇḍāstyājyā ityāhuḥ || tatra mūlaṃ mṛgyam | etacca sakṛnmahālayaviṣayam || "sakṛnmahālaya
kāmye punaḥ śrāddhe'khileṣu ca | atītaviṣaye caiva sarvametadvicintayet" iti pṛthvīcandrodaye nāradokteḥ | asyāpavādo hemādrau pṛthvīcandrodaye ca- "amāpāte bharaṇyāṃ ca dvādaśyāṃ pakṣamadhyake | tathā tithiṃ ca nakṣatraṃ vāraṃ ca na vicārayet|" parāśaramādhavīya madanapārijātādiṣu caivam || nirṇayadīpikāyāṃ tu-'pitṛmṛtāhe niṣiddhādinepi sakṛnmahālayaḥ
14.3.4
kāryaḥ' ityuktam || "āṣāḍhayāḥ paścame pakṣe kanyāsaṃsthe divākare | mṛtāhani pituryo
vai śrāddhaṃ dāsyati mānavaḥ | tasya saṃvatsaraṃ yāvatsaṃtṛptāḥ pitaro dhruvam" iti nāgarakhaṇḍokteḥ || "yā tithiyaṃsya māsasya mṛtāhe tu pravartate | sā tithiḥ pitṛpakṣe tu pūjanīyā prayatnataḥ || tithicchedo na kartavyo vinā śaucaṃ yahacchayā | piṇḍaśrāddhaṃ ca
kartavyaṃ vicchittiṃ naiva kārayet || aśaktaḥ pakṣamadhye tu karotyekadine yadā | niṣiddhepi
dine kuryātpiṇḍadānaṃ yathāvidhi
Linked texts (10)
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vīramitrodaya — Mitramiśra 1610, Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Smṛtikaustubha — Anantadeva 1638, Sanskrit
- Saṃvatsaradīdhiti — Anantadeva 1650, Sanskrit
- Abdadīdhiti — Anantadeva 1645, Sanskrit
- Śrāddhadīpa — Divyasiṃha Mahāpātra 1640, Sanskrit
- Dharmapradīpa (Bhairavadatta Dvivedin) — Bhairavadatta Dvivedin, Sanskrit
- Dharmapradīpa — Bhoja, Sanskrit