Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 26.2-6

Nirṇayasindhu 26.2-6

Language
Sanskrit

26.2-6

iti || iyaṃ pradoṣavyāpinī grāhyeti vṛddhāḥ
aṣṭakānirṇayaḥ
mārgaśīrṣapaurṇaimānantarāṣṭamīḥ aṣṭakā || evaṃ pauṣādimāsatrayepi-hemantaśiśirayoścaturṇāmaparapakṣāṇāmaṣṭamīṣvaṣṭakāṃ ekasyāṃvā' ityāśvalāyanokteḥ 'ekasyāmaṣṭamyāṃ vai kāryā'
iti haradattaḥ | kvacit paṃcamyapyuktā-'prauṣṭhapadyaṣṭakā bhūyaḥ pitṛloke bhaviṣyati' iti
pādmavacanāt | tat pūrvasaptamīṣu pūrvedyuḥ | tatparanavamīṣvanvaṣṭakāsu ca śrāddhamuktaṃ kālādarśa"mārgaśīrṣe ca pauṣe ca māghe prauṣṭhe ca phālgune | kṛṣṇapakṣe ca pūrvedyuranvaṣṭakyaṃ tathāṣṭakā"
iti
yattu viṣṇuḥ-“amāvāsyāstisro'ṣṭakāstisro'nvaṣṭakāḥ" iti | yacca kaurme-‘amāvāsyāṣṭakāstisraḥ pauṣamāsādiṣu triṣu' iti | taccaturthyāmanāvaśyakatvārtha-'yā cāpyanyā caturthī
syāttāṃ ca kuryātprayatnataḥ'iti vāyubrahmāṇḍapurāṇāt| 'śrāddhameteṣvakurvāṇo narakaṃ pratipadyate'
iti viṣṇūkteriti śūlapāṇiḥ | śākhābhedādvayavastheti tattvam | vāyubrahmāṇḍayoḥ-“ādyāpūpaiḥ sadā kāryā māṃsairanyā sadā bhavet | śākaiḥ kāryā tṛtīyā syādeṣa dravyagato vidhiḥ ||"
pauṣādiḥ kramaḥ || anvaṣṭakā tu prāgeva nirṇītā | tatrāṣṭamyaparāhnavyāpinī grāhyā
"athācchādanaparyantaṃ śrāddhaṃ pārvaṇavadbhavet' ityāśvalāyanakārikokteraparāhnakālatvācca pārvaṇasya | pūrvedyuraṣṭakāśrāddhayostu aṣṭamyanurodhena nirṇayaḥ| ata eva sūtram-‘pūrvedyuḥ pitṛbhyo
dadyāt | aparedyuranvaṣṭakyam' iti ca | atra kāmakālau viśvedevau | 'iṣṭiśrāddhe ṛtudakṣāvaṣṭamyāṃ kāmakālau' iti sāyaṇīye śaṃkhokteḥ
śrāddhākaraṇeprāyaścittanirṇayaḥ
atra śrāddhākaraṇaprāyaścittamuktamṛgvidhāne-“ebhirdyubhirjapenmantraṃ śatavāraṃ tu taddine | anvaṣṭakyaṃ yadā nyūnaṃ saṃpūrṇaṃ yāti sarvathā” iti || aśaktau tvāśvalāyanaḥ-‘atha śvobhūteṣṭakāḥ | paśunā sthālīpākena cāpyanaḍuho yavasamāharedagninā vā kakṣamupoṣedeṣāmeṣṭaketi
na tvevānaṣṭakaḥ syāt’ iti || mārgaśīrṣādiṣu malamāse sati tatrāṣṭakā na kāryā | caturṇāmiti grahaṇādityuktaṃ nārāyaṇavṛttau | tathā kāṭhakagṛhyepi-“mahālayāṣṭakaśrāddhopākarmādyapi karma yat | spaṣṭamāsaviśeṣākhyāvihitaṃ varjayenmale” iti
mārgaśirasi ravivāravratam
mārgādiravivāreṣu kāmyaṃ vratamuktaṃ hemādrau | tatra bhakṣyāṇyuktāni haṃse sauradharme-“patrātritvaṃ
tulasyāstriphalamatha ghṛtaṃ mārgaśīrṣādibhakṣyaṃ muṣṭīnāṃ tristilānāṃ tripaladadhi tathā dugdhakaṃ
gomayaṃ ca | tritvaṃ toyāñjalīnāṃ trimaricakamatho triḥpalāḥ saktavaḥ syurgomūtraṃ śarkarāsaddhaviritividhinā bhānuvāre krameṇa” iti || iti śrīkamalākarabhaṭṭakṛte nirṇayasindhau
dvitīyaparicchede mārgaśīrṣamāsaḥ samāptaḥ
atha pauṣamāsaḥ (dhanuḥ saṃkrāṃtiḥ)
dhanuḥsaṃkrame parāḥ ṣoḍaśa ghaṭikāḥ puṇyāḥ| anyatprāgvat| atrotsarjananirṇayo vaktavyopākarmaprasaṅgāt prāgevoktaḥ
pauṣāṣṭamī
kalpatarau bhaviṣye-“pauṣe māse yadā devi śuklāṣṭamyāṃ budho bhavet | tasyāṃ snānaṃ japo
homastarpaṇaṃ viprabhojanam | matprītaye kṛtaṃ devi śatasāhasrikaṃ bhavet | " atraiva rohiṇyārdrāyoge puṇyatamatvaṃ tatraiva jñeyam
pauṣaikādaśī
pauṣaśuklaikādaśī manvādiḥ || sā coktā prāk pauṣapūrṇimānantarāḥ saptamyaṣṭamī navamyo'ṣṭakādyāḥ prāguktāḥ
ardhodayanirṇayaḥ
pauṣāmāvāsyāyāmardhodayo yogaviśeṣaḥ | taduktaṃ madanaratne mahābhārate--“amārkapātaśravaṇairyuktā cetpauṣamāghayoḥ | ardhodayaḥ sa vijñeyaḥ koṭisūryagrahaiḥ samaḥ " iti | pauṣamāghayormadhyavartinī paurṇamāsyuttarāmāvāsyetyartha iti bhaṭṭāḥ | madanaratne pauṣasya ca māghasya
vetyartha uktaḥ | tanna | hemādrivirodhāt | tatra hi māgha evoktaḥ | tathā--'divaiva yogaḥ
śasto'yaṃ na tu rātrau kadācana' iti | idamarthamanyanibandheṣvabhāvānnirṇayāmṛtamātrokternirmūlameva | tena hemādyādimate rātrāvardhodayo bhavatyeva | kecittu--'kiṃcidūne mahodayaḥ'
ityāhustannirmūlam | hemādrau madanaratne ca skānde--“māghamāyāṃ vyatīpāte āditye
viṣṇudaivate | ardhodayaṃ tadityāhuḥ sahasrārkagrahaiḥ samam || " tatraiva--“māghamāse kṛṣṇapakṣe
paṃcadaśyāṃ ravairdine | vaiṣṇavena tu ṛkṣeṇa vyatīpāte sudurlabhe || ” vrataṃ kuryādityagre'nvayaḥ
tatraiva-“brahmaviṣṇumaheśānāṃ sauvarṇīḥ palasaṃkhyayā | pratimāstu prakartavyāstadardhena dvijottama || sārdhaṃ śatatrayaṃ śaṃbhordroṇānāṃ tilaparvataḥ | kartavyau parvatau viṣṇurudrayoḥ pūrvasaṃkhyayā