Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 34.2-4

Nirṇayasindhu 34.2-4

Language
Sanskrit

34.2-4.1

" bṛhaspatiḥ“garbhiṇyāṃ mātari śiśoḥ kṣaurakarma na kārayet | vratābhiṣeke evaṃ syātkālo vedavrateṣvapi||”
abhiṣekaḥ samāvartanam || 'garbhiṇyāmapi pañcamāsaparyantaṃ na doṣaḥ' ityuktam | muhūrtadīpikāyāṃ gargeṇa-'pañcamamāsādūrdhvaṃ māturgarbhasya jāyate mṛtyuḥ' iti | madanaratne bṛhaspatiḥ-“putracūḍākṛtau mātā garbhiṇī yadi vā bhavet | vipadyate gurustatra dampatī
śiśurabdataḥ || garbhe mātuḥ kumārasya na kuryāccaulakarma tu | pañcamāsādadhaḥ kuryādata
ūrdhvaṃ na kārayet”
gargaḥ-“jvarasyotpādanaṃ yasya lagnaṃ tasya na kārayet || doṣanirgamanātpaścātsvastho dharmaṃ
samācaret” || lagnamiti maṅgalopalakṣaṇam || jyotirnibandhe gargaḥ-“vivāhotsavayajñeṣu
mātā yadi rajasvalā | tadā sa mṛtyumāpnoti pañcamaṃ divasaṃ vinā ||”
vasiṣṭhaḥ-‘yasya māṅgalikaṃ kāryaṃ tasya mātā rajasvalā |' ardhaṃ tadeva
tatraiva bṛhaspatiḥ-“mātamabhyudayaśrāddhaṃ putrasaṃskārakarmaṇi | patnī rajasvalā cetsyānna
kuryāttatpitā tadā ||” piteti kartṛmātropalakṣaṇam || saṃkaṭe tu vākyasāre uktam“alābhe sumuhūrtasya rajodoṣe hyupasthite | śriyaṃ saṃpūjya vidhivattato maṅgalamācaret”
etacca maṇḍanottaraṃ na kāryam 'na maṇḍanāccāpi hi muṇḍanaṃ ca gotraikatāyāṃ yadi nābdabhedaḥ' iti madanaratne vasiṣṭhokteḥ || tatraiva kātyāyanaḥ-“kule ṛtutrayādarvāṅmaṇḍanānna
tu muṇḍanam | praveśānnirgamo neṣṭo na kuryānmaṅgalatrayam |” tathā vṛddhamanuḥ-“ekamātṛjayorekavatsare puruṣastriyoḥ | na samānakriyāṃ kuryānmātṛbhede vidhīyate ”
āśauce tu saṃgrahe-“saṃkaṭe samanuprāpte sūtake samupogate | kūṣmāṇḍābhirghṛtaṃ hutvā gāṃ

34.2-4.2

ca dadyātpayasvinīm || cūḍopanayodvāhapratiṣṭhādikamācaret ” iti || jyotirnibandhe“ṣaṣṭhebde ṣoḍaśe varṣe vivāhābde tathaiva ca | antarvatnyāṃ ca jāyāyāṃ neṣyate muṇḍanaṃ
kvacit || ” anyo'pi viśeṣo vakṣyate || dīpikāyāṃ-“ na cūḍā janmabhāgreyadāruṇeṣu
śanau kuje || pratipadbhadrariktāsu vidyārambhastu pañcame || ”
prayogaratne-“madhye śirasi cūḍā syādvāsiṣṭhānāṃ tu dakṣiṇe | ubhayoḥ pārśvayoratrikaśyapānāṃ śikhā matā ||” mādhavīyepyevam || āpastambastvāha - 'tūṣṇīṃ keśānvinīya
yatharṣi śikhā nidadhāti ||' yatharṣipravarasaṃkhyayā || tāsāṃ madhyaśikhāvarjamupanayane vapanaṃ
kāryam || ‘pratidiśaṃ pravapati’ ityupanayane tenokteḥ || ‘rikto vā eṣo na pihito
yanmuṃḍastasmai tadapidhānaṃ yacchikhā” iti śruteḥ || ‘viśikho vyupavītaśca yatkaroti na
tatkṛtam’ iti niṣedhācca | satre tu-‘vacanātsaśikhaṃ vapanam’ iti sudarśanabhāṣye uktam
yattu-‘kumārā viśikhā iva’ iti liṅgaṃ tacchaṃdogaparam || aparārke madanaratne ca
laugākṣiḥ ‘dakṣiṇataḥ kapuñjā vasiṣṭhānāmubhayato'trikaśyapānāṃ muṇḍā bhṛgavaḥ| pañcacūḍā
aṃgiraso vājimeke | maṃgalārtha śikhino'nye yathākuladharma veti |' (kapuñjām̐-śikhā)
( vājiḥ-keśapaṃktiḥ) | smṛtidarpaṇe- “ekā śikhā dakṣiṇato vasiṣṭhagotrasya paścāṅgiraso
bhṛgostu | naikā śikhā kaśyapagotrajānāṃ śikhobhayatrāpi yathākulaṃ ca |” etacchūdrātiriktaviṣayam | 'śūdrasyāniyatāḥ keśaveśāḥ' iti vāsiṣṭhokteḥ| yattu pādme- 'na śikhī nopavītī
syānnoccaretsaṃskṛtāṃ giram' iti śūdramupakramyoktam | tadasacchūdrasyeti kecit | vikalpa

34.2-4.3

iti tu yuktam || ata eva hārītaḥ-“strīśūdrau tu śikhāṃ chittvā krodhādvairāgyatopi vā
prājāpatyaṃ prakuryātāṃ niṣkṛtirnānyathā bhavet ”|| etat parigrahapakṣe || atra deśabhedādvyavastheti dik
jyotirnibandhe-“ narmadottaradeśe tu siṃhasthe devamantriṇi | śubhakarma na kurvīta niṣedho
nāsti dakṣiṇe || ” atra bhojane prāyaścittamuktaṃ parāśaramādhavīye-“nivṛtte cūḍahome tu
prāṅnāmakakaraṇāttathā | caretsāṃtapanaṃ bhuktvā jātakarmaṇi caiva hi || atontheṣu tu
saṃskāreṣūpavāsena śuddhayati ||” ete saṃskārāḥ strīṇāmamantrakāḥ kāryāḥ | 'homastu samantrakaḥ' iti prayogapārijāte || āśvalāyanopi-'homakṛtyaṃ tu puṃvatsyātstrīṇāṃ cūḍākṛtāvani' iti || manurapi-'amantrakā tu kāryeyaṃ strīṇāmāvṛdaśeṣataḥ ' iti homopyamantraka ityeke saṃskārāḥ strīṇāmahomakāstūṣṇīṃ syuriti smṛtyarthasāre | homo neti
vṛttikṛt
atha vidyārambhaḥ
madanaratne nṛsiṃhaḥ-“akṣarasvakṛtiṃ kuryātprāpte pañcamahāpane | uttarāyaṇe sūrye kumbhamāsaṃ
vivarjayet ||” dīpikāyām-“varṣe parjanyake kāle ṣaṣṭhīṃ riktāṃ śaniṃ kujam | anadhyāyānvinā natvā devaṃ granthakṛtaṃ gurum ||” śrīdharaḥ-“hastādityasamīramitrapurujitpauṣṇāśvicitrācyuteṣvārākaryyaśadinodayādirahite rāśau sthire cobhaye | pakṣe pūrṇaniśākare pratipadaṃ
riktāṃ vihāyāṣṭamīṃ ṣaṣṭhīmaṣṭamaśuddhabhāji bhavane proktākṣarasvīkṛtiḥ ||” viṣṇudharmottare“pūjayitvā hariṃ lakṣmīṃ tathā devīṃ sarasvatīm | svavidyāsūtrakārāṃśca svāṃ vidyāṃ ca viśeṣataḥ || eteṣāmeva devānāṃ nāmnā tu juhuyādghṛtam | dakṣiṇābhirdvijendrāṇāṃ kartavyaṃ cātra
pūjanam” iti
atha dhanurvidyā

34.2-4.4

dīpikāyām-“aditiguruyamārkasvāticitrāgnipitryadhruvaharivasumūleṣvindubhāgāntyabheṣu
śaniśaśibudhavāre viṣṇubodhepi pauṣe susamayatithiyoge cāpavidyāpradānam ”
anupanītavāle nirṇayaḥ
athānupanītasya viśeṣaḥ || gautamaḥ-' prāgupanayanātkāmacāravādabhakṣāḥ ' iti | bhakṣaṇaṃ
lasunāderapi iti | bhakṣaṇaṃ lasunāderapi iti haradattaḥ || aparārke vṛddhaśātātapaḥ-“śiśorabhyukṣaṇaṃ proktaṃ bālasyācamanaṃ smṛtam | rajasvalādisaṃsparśe snānameva kumārake || prāk
cūḍākaraṇādvālaḥ prāgannaprāśanācchiśuḥ | kumārakastu vijñeyo yāvanmauñjīnibandhanam

Linked texts (7)