Nirnayasindhu 34.4
Nirṇayasindhu 34.4
- Language
- Sanskrit
34.4.1
"
iti || smṛtyarthasārepyevam || kuṇḍagolakayoḥ saṃskāryatvaṃ śrāddhe niṣedhaśca kṣetrajaputraviṣayaḥ | anyasya - ' vinnāṣveṣa vidhiḥ smṛtaḥ ' iti vacanāt | abrāhmaṇyenopanayanādyaprāpterityaparārkaḥ | upanayanaṃ ca kumāraṃ bhojayitvā kāryam | 'prāgevainaṃ tadaharbhojayanti '
iti madanapārijāte gobhilokteḥ
gāyatryupadeśaścottaratogneḥ kāryaḥ | 'uttareṇāgnimupaviśataḥ | prāṅmukha ācāryaḥ pratyaṅmukha itaro'dhīhi bhoḥ' iti śāṃkhāyanasūtrokteḥ || yadyapi kātyāyanena-'tathāsmai sāvitrīmanvāhottaratogneḥ pratyaṅmukhāya' ityuktvā 'dakṣiṇatastiṣṭhata āsīnāya vaike' iti
vikalpa uktaḥ || tathāpi kātīyānāmeva saḥ bahūcānāṃ tūttara eva vaidaikyāt
bhikṣāyāṃ viśeṣanirṇayaḥ
bhikṣāyāṃ viśeṣamāha kātyāyanaḥ- 'mātaramevāgre bhikṣeta ||' parāśaramādhavīye- "mātaraṃ vā
svasāraṃ vā mātṛrvā bhaginīṃ nijām | bhikṣeta bhikṣāṃ prathamaṃ yā cainaṃ na vimānayet
saṃskāralope nirṇayaḥ
atha saṃskāralope śaunakaḥ-" ārabhyādhānamācaulātkāle'tīte tu karmaṇām | vyāhṛtyāgniṃ tu saṃskṛtya hutvā karma yathākramam || eteṣvekekalope tu pādakṛcchraṃ samācaret
cūr̤āyāmardhakṛcchraṃ syādāpadi tvevamīritam || anāpadi tuḥ sarvatra dviguṇaṃ dviguṇaṃ caret||2||"
pārijāte kātyāyanaḥ- “lupte karmaṇi sarvatra prāyaścittaṃ vidhīyate | prāyaścitte kṛte paścālluptaṃ karma samācaret ||” smṛtyarthasāre caivam || kārikāyāṃ tu-‘prāyaścitte kṛte'tīte luptaṃ
karma kṛtākṛtam’ ityuktam | “prāyaścitte kṛte paścādatītamapi karma vai | kāryamityeka
ācāryā netyanye tu vipaścitaḥ” iti || trikāṇḍamaṇḍane tu-“kālātīteṣu kāryeṣu
34.4.2
prāptavatsvapareṣu ca | kālātītāni kṛtvaiva vidadhyāduttarāṇi tu”
tatra sarveṣāṃ tantreṇa nāndīśrāddhaṃ kuryāt | deśakālakartraikyāt | “gaṇaśaḥ kriyamāṇānāṃ
mātṝṇāṃ pūjanaṃ sakṛt | sakṛdeva bhavecchrāddhamādau na pṛthagādiṣu” iti chandogapariśiṣṭāt || etadbahūnāmapatyānāṃ yugapatsaṃskārakaraṇaviṣayamiti vopadevaḥ | atītasaṃskārāṇāṃ yugapatkaraṇa ityanye | tatrāpi caulasyopanītyā saheti pakṣe upanītidina evānuṣṭhānaṃ na pūrvadine | sahatvasya divasaikye sannikṛṣṭataratvāt vṛddhācāropyevam
upanītidine madhyāhnasaṃdhyāmāha pārijāte jaiminiḥ-“yāvadbrahmopadeśastutāvatsaṃdhyādikaṃ ca
na | tato madhyāhnasaṃdhyādi sarvaṃ karma samācaret” iti || brahma gāyatrī || yattu vacanam“upānaye tu kartavyaṃ sāyaṃsandhye upāsanam | ārabhetūdbrahmayajñaṃ tu madhyāhne tu parehani”
iti || tacchākhāntaraviṣayamiti pārijātaḥ | vikalpa iti yuktaṃ paśyāmaḥ | upanayanāgnikhirātraṃ dhāryaḥ-‘tryahametamagniṃ dhārayanti’ ityāpastambokteḥ | baudhāyanasūtre tu sadā
dhāraṇamapyuktam-‘upanayanādiragniṣṭomopāsanamityācakṣate | pāṇigrahaṇādityeke | nityo
dhāryo'nugato nirmandhyaḥ’ iti || idaṃ jātāraṇipakṣe | anyathā manthanāsambhavāt
brahmayajñe viśeṣaḥ
brahmayajñe viśeṣamāha tatraiva jaiminiḥ- “ anūpākṛtavedasya kartavyo brahmayajñakaḥ | vedasthāne tu sāvitrī gṛhyate tatsamāsataḥ ” iti | yeṣāṃ taddina eva vedārambhasteṣāṃ
nedamiti dik
atha brahmacāridharmāḥ
34.4.3
yājñavalkyaḥ-“ madhumāṃsāñjanocchiṣṭaśuktastrīprāṇihiṃsanam | bhāskarālokanāślīlaparivādādi varjayet || ” manuḥ- ' abhyaṅgamañjanaṃ cākṣṇorupānacchatradhāraṇam ' varjayediti prakṛtam
pārijāte kaurme-“nādarśa caiva vīkṣeta nācareddantadhāvanam || gurūrucchiṣṭaṃ bheṣajārthaṃ prayuñjīta na kāmataḥ ||” etanniṣiddhamadhvādidviṣayam | anyasya gururucchiṣṭasya sarvadā prāpteḥ
'sa cedvyādhīyīta kāmaṃ gurorucchiṣṭaṃ bheṣajārthaṃ sarvaṃ prāśnīyāt' iti vasiṣṭhokteḥ | jyeṣṭhabhrāturityapi jñeyam | 'pituryeṣṭhasya ca bhrāturucchiṣṭaṃ bhojyam' ityāpastambokteḥ | guruputre tu smṛtyantare uktaṃ-'guruvadguruputraḥ syādanyatrocchiṣṭabhojanāt' || pracetāḥ-“tāmbūlābhyañjanaṃ caiva kāṃsyapātre ca bhojanam | yatiśca brahmacārī ca vidhavā ca vivarjayet || ” yamaḥ-“mekhalāmajinaṃ daṇḍamupavītaṃ ca nityaśaḥ | kaupīnaṃ kaṭisūtraṃ ca
brahmacārī tu dhārayet || agnīndhanaṃ bhaikṣacaryāmadhaḥśayyāṃ gurorhitam | ” kuryāditi śeṣaḥ
mekhalānirṇayaḥ
mekhalāmāhāśvalāyanaḥ-'teṣāṃ mekhalā mauñjī brāhmaṇasya dhanurjyā kṣatriyasyāvī vaiśyasya'
iti || ācāryaḥ-“trivṛtā mekhalā kāryā trivāraṃ syātsabhādṛtā | tadgranthayastrayaḥ kāryāḥ
pañca vā sapta vā punaḥ ||' manuḥ- "mauñjī trivṛtsamā ślakṣṇā kāryā viprasya mekhalā
trivṛtā granthinaikena tribhiḥ pañcabhireva vā | mauñjyabhāve tu kartavyā kuśāśmantakabalvajaiḥ"
atra pravarasaṃkhyāniyama iti vṛddhāḥ
atha daṇḍāḥ
manuḥ-“ brāhmaṇo vailvapālāśau kṣatriyo vāṭakhādirau | paippalodumbarau vaiśyo
34.4.4
daṇḍānarhanti dharmataḥ ||” eṣāmabhāve gautamaḥ - 'yajñiyo vā sarveṣāṃ mūrddhalalāṭanāsāpramāṇaḥ' iti
ajinanirṇayaḥ
ajinamāhāśvalāyanaḥ- 'ahatena vāsasā saṃvītamaiṇeyena vājinena brāhmaṇaṃ rauraveṇa kṣatriyamājena vaiśyam' iti || yadyapyaiṇeya śabdena mṛgīcarmaivocyate 'eṇyā ḍhañ' iti pāṇinismṛteḥ | 'aiṇeyameṇyāścarmādyameṇasyaiṇamubhe triṣu' iti amarakośācca | tathāpi 'kṛṣṇarurubastānyajināni' iti śaṃkhokteḥ | ' sarveṣāṃ vā rauravam' iti yamokteśca mṛgacarmaṇā saha vikalpo jñeyaḥ | vastrājinayostu vikalpaḥ | 'kārpāsaṃ vā vikṛtam' iti
gautamokteḥ
atha yajñopavītam
manuḥ-'kārpāsamupavītaṃ syādviprasyordhvavṛtaṃ trivṛt ||' pārijāte devalaḥ-“kārpāsakṣaumagovālaśaṇabalva tṛṇādikam | yathāsaṃbhavato dhāryamupavītaṃ dvijātibhiḥ || śucau deśe śuciḥ
sūtraṃ saṃhatāṃgulimūlake | āvartya ṣaṇṇavatyā tantriguṇīkṛtya yatnataḥ || abbillaiṅgaiścaintribhiḥ
samyak prakṣālyordhvavṛtaṃ trivṛt | āpradakṣiṇāmāvṛtya sāvitryā triguṇīkṛtam || tataḥ
pradakṣiṇāvarttaṃ samaṃ syānnavasūtrakam | trirāveṣṭya dṛḍhaṃ baddhā brahmaviṣṇvīśvarānnamet
Linked texts (21)
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Baudhāyanagṛhyasūtra — Baudhāyana, Sanskrit
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- Nāradasaṃhitā — Nārada, Sanskrit
- Āśvalāyanagṛhyasūtra — Āśvalāyana, Sanskrit
- Pracetassmṛti (fragments) — Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Bārhaspatyasaṃhitā (Aṅgiras) — Aṅgiras, Sanskrit
- Jyotirnibandha (ed. Raṅganātha Śāstrī Vaidya) — Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Śaunakakārikā — Śaunaka 1566, Sanskrit
- Kālaprakāśikā — Nṛsiṃha, Sanskrit
- Saṃskāraratnamālā (Gopīnātha Dīkṣita Oka) — Gopīnātha Dīkṣita Oka, Sanskrit
- Bṛhajjyotiṣasāra — Bhavānī Śaṃkara, Sanskrit
- Śūdrakamalākara — Kamalākarabhaṭṭa, Sanskrit
- Kṛtyasārasamuccaya (Amṛtanātha Jhā Śarman) — Amṛtanātha Jhā Śarman 1800, Sanskrit
- Śūdradharmatattva — Kamalākarabhaṭṭa 1591, Sanskrit
- Saṃskārabhāskara (Ṛṣibudha) — Ṛṣibudha, Sanskrit
- Saṃskārabhāskara (Khaṇḍabhaṭṭa) — Khaṇḍabhaṭṭa, Sanskrit
- Saṃskārabhāskara (Siddheśvara) — Siddheśvara 1630, Sanskrit