Nirnayasindhu 4.12
Nirṇayasindhu 4.12
- Language
- Sanskrit
4.12.1
śrīgaṇeśāya namaḥ || atha sāṃvatsarapratipadmārabhya | “tithikṛtye ca kṛṣṇādiṃ vrate śuklādimeva ca || vivāhādau ca saurādiṃ māsaṃ kṛtya vinirdeśet” iti brāhmaṃ prāyaśonusṛtya
tithinirṇayastatkṛtyaṃ ca nirūpyate | tatra mīnasaṃkrāntau paścāt ṣoḍaśa ghaṭikāḥ puṇyakālaḥ
rātrau tu niśīthātprāk parataśca saṃkrame pūrvottaradinārdhaṃ puṇyam | niśīthe tu dinadvayaṃ puṇyamiti
sāmānyanirṇayādavaseyam
tithinirṇaye caitraśuklapratipannirṇayaḥ
atha tithinirṇayaḥ || tatra caitraśuklapratipadi vatsarāmbhaḥ tatraudayikī grāhyā | “caitre māsi
jagadbrahmā sasarja prathame'hani || śuklapakṣe samagraṃ tu tadā sūryodaye sati” iti hemādrau brāhmokteḥ || dinadvaye tadvyāptāvavyāptau vā pūrvaiva | taduktaṃ jyotirnibandhe-“caitrasitapratipadi yo
vāro'rkodaye sa varṣeśaḥ || udayadvitaye pūrvī nodayayugalepi pūrvaḥ syāt || yasmāccaitrasitāderudayādbhānoḥ pravṛttirabdādeḥ” iti “vatsarādau vasantādau balirājye tathaiva ca || pūrvaviddhaiva
kartavyā pratipatsarvadā budhaiḥ” iti || vṛddhavasiṣṭhokteḥ || “caitramāsasya yā śuklaprathamā pratipadbhavet || tadahni brāhmaṇaḥ kṛtvā sopavāsastu pūjanam || saṃvatsaramavāpnoti saukhyāni bhṛgunandana” iti hemādrau viṣṇudharmokteḥ || yadā tu caitro malamāso bhavati tadā daivakāryasya
tatra niṣiddhatvācchuddhe māsi saṃvatsarārambhaḥ kārya iti kecidāhuḥ || niṣkarṣastu-‘śuklādermalamāsasya so'ntarbhavati cottare’ ityādibacanādagrimavarṣāntaḥpātānmalamāsamārabhyaiva varṣapravṛtteḥ
4.12.2
śukrāstādāviva malamāsa eva kārya iti vayaṃ pratīmaḥ || nanu śukrāstādau caitraśuklapratipadaṃtarasyābhāvādyuktaṃ tanmadhya evānuṣṭhānam | malamāse tu śuddhapratipadantarasya sambhavāt śuddha
eva vatsarārambho yukta iti cet. bhrāntosi na hi pratipadantarasatvaṃ prayojakaṃ dviḥkaraṇāpatteḥ
varṣadvayāpatteśca | api tu vatsarāraṃbhaḥ sa tu malamāsepītyuktam prāk
na hi ‘caitraśuklādirmalamāsaḥ pūrvavarṣentarbhavati’ iti brahmaṇāpi suvacam || tatra tailābhyaṅgo
nityaḥ | “vatsarādau vasantādau balirājye tathaiva ca | tailābhyaṅgamakurvāṇo narakaṃ pratipadyate”
iti vasiṣṭhokteḥ || asyāmeva navarātrārambhaḥ || taduktaṃ mārkaṇḍeyapurāṇe-‘śaratkāle mahāpūṃjā kriyate yā ca vārṣikī ’ iti tatra parayutaiva grāhyā-“ amāyuktā na karttavyā pratipaccaṇḍikārcane | muhūrttamātrā kartavyā dvitīyādiguṇānvitā ” iti devīpurāṇāt || “tisro
hyetāḥ parāḥ proktāstithayaḥ kurunaṃdana | kārttikāśvayujormāsoścaitre māsi ca bhārata” iti
hemādrau brāhmokteḥ parāḥ parayutāḥ | atra viśeṣaḥ | pāraṇānirṇayaśca śāradanavarātre vakṣyate
atra prapādānamuktamaparā bhūviṣye-“atīte phālgune māsi prāpte caitramahotsave | puṇyehni viprakathite prapādānaṃ samārabhet” ityupakramya | “tataścotsarjayedvidvānmaṃtreṇānena mānavaḥ | prapeyaṃ
sarvasāmānyā bhūtebhyaḥ pratipāditā || asyāḥ pradānātpitarastṛpyantu hi pitāmahāḥ | anivāya tato deyaṃ jalaṃ māsacatuṣṭayam” iti || tathā-“prapāṃ dātumaśaktena viśeṣāddharmamīpsunā
pratyahaṃ dharmaghaṭako vastrasaṃveṣṭitānanaḥ || brāhmaṇasya gṛhe deyaḥ śītāmalajalaḥ śuciḥ |” tatra
4.12.3
maṃtraḥ-“eṣa dharmaghaṭo datto brahmaviṣṇuśivātmakaḥ | asya pradānātsakalā mama santu manorathāḥ ||” “anena vidhinā yastu dharmakumbhaṃ prayacchati | prapādānaphalaṃ sopi prāpnotīha
na saṃśayaḥ” iti
caitraśuklatṛtīyānirṇayaḥ
caitraśuklatṛtīyāyāṃ gaurīmīśvarasaṃyutāṃ saṃpūjya dolotsavaṃ kuryāt | taduktaṃ nirṇayāmṛte
devīpurāṇe-“tṛtīyāyāṃ yajeddevīṃ śaṃkareṇa samanvitām | kuṃkumāgurukarpūramaṇivastrasugandhakaiḥ
sraggandhadhūpadīpaiśca damanena viśeṣataḥ | āndolayettato vatsaṃ śivomātuṣṭaye sadā” iti
atra caturthīyutā grāhyā ‘muhūrtamātrasattvepi dine gaurīvrataṃ pare’ iti mādhavokteḥ || atraiva
saubhāgyaśayanavratamuktaṃ mātsye-“ vasantamāsamāsādya tṛtīyāyāṃ janapriye | saubhāgyanātha sadā
strībhiḥ kāryaṃ putrasukhepsubhiḥ” iti | tatrāpi parayutaiva || iyaṃ camanvādirapi
manvādi nirṇayaḥ
atraiva prasaṅgātsarvamanvādinirṇaya ucyate | tāścoktā dīpikāyām"tithyagnau na tithistithyāśe kṛṣṇebho'nalo grahaḥ | tithyarkau na śivo'śvo mā tithī
manvādayo madhoḥ ” iti || tithiḥ pūrṇimā| agnisṛtīyā neti vaiśākhe nāstītyarthaḥ ”
āśā daśamī || kṛṣṇebhaḥ kṛṣṇāṣṭamī || analastṛtīyā || graho navamī || arko
dvādaśī || neti mārgaśīrṣe nāstītyarthaḥ | śiva ekādaśī | aśvaḥ saptamī | madhoścaitrādārabhyaitā manvādaya ityarthaḥ || atra mūlavacanāni hemādryādāvujñeyāni || etāśca manvādayo
hemādrimate śuklapakṣasthāḥ paurvāhnikāḥ kṛṣṇapakṣasthā āparāhnikā grāhyāḥ | “pūrvāhne tu
sadā grāhyāḥ śuklā manuyugādayaḥ | daive karmaṇi pitrye ca kṛṣṇe caivāparāhnikāḥ || ”
4.12.4
iti gāruḍavacanāt ' || 'atho manvādi yugādikarmatithayaḥ pūrvāhnikāḥ syuḥ site vijñeyā
āparāhnikāśca bahule ' iti dīpikokteśca || kālādarśe tvaparāhṇavyāpitvaṃ manvādiṣūktaṃ
tantvayuktamiti yugādinirṇaye vakṣyāmaḥ || atra ca śrāddhamuktaṃ mātsye-"kṛtaṃ śrāddhaṃ vidhānena manvādiṣu yugādiṣu | hāyanāni dvisāhasraṃ pitṛṇāṃ tṛptidaṃ bhavet || ” iti | manvādiśrāddhaṃ ca malamāse sati māsadvayepi kāryam | 'manvādikaṃ tairthikaṃ ca kuryānmāsadvayepi
ca' iti smṛticandrikokteḥ || atra piṇḍarahitaṃ śrāddhaṃ kuryāt | taduktaṃ kālādarśe-"viṣuvāyanasaṃkrāntimanvādiṣu yugādiṣu | vihāya piṇḍanirvāpaṃ sarva śrāddhaṃ samācaret || ”
iti || manvādiśrāddhaṃ nityam | akaraṇe prāyaścittadarśanāt | taduktamṛgvidhāne-"ravaṃ
bhuvaḥ pratimantraṃ ca śatavāraṃ jale japet | manvādayo yadā nyūnāḥ kurute naiva cāpi yaḥ||"
iti || evaṃ yatra prāyaścittavīpsādidarśanaṃ tāni ṣaṇṇavatiśrāddhāni nityāni || tāni tu
“amāyugamansukrāntidhṛtipātamahālayāḥ | anvaṣṭakyaṃ ca pūrvedyuḥ ṣaṇṇavatyaḥ prakīrtitāḥ || ” ityuktāni || cakārādaṣṭakāgrahaṇam | dvāsaptatiḥ putrakāmyāni śrāddhāni"pitroḥ kṣaye tvamāvasyā ṛtusaṃkrāntyanantakāḥ | aparapakṣe navānne dve manvādiṣu yugādiṣu || āṣāḍhī kārtikī māghī vaiśākhyatyetyanantakāḥ || ” 2
Linked texts (1)
- Abdadīdhiti — Anantadeva 1645, Sanskrit