Nirnayasindhu 41.2-2

41.2-2

” baudhāyanasūtram- "atha yadi
kanyopasāyamānā cohyamānā vā rajasvalā syāttāmanumantrayet | pumāṃsau mitrāvaruṇau
pumāṃsāvaśvinā vubhau| pumānindraśca sūryyaśca pumāṃsaṃ ca dadhātviyam” iti || atha dvādaśarātramalaṃkṛtya prāśayetpañcagavyamatha śuddhāṃ kṛtvā vivahet
vivāhabhedāḥ
atra gāndharvādyaṣṭau vivāhāstadvyavasthā cākare jñeyā | manuḥ-“ṣaḍānupūrvyā viprasya
kṣatrasya caturo varān | viṭśūdrayostu tāneva vidyāddharmyānarākṣasān ||” caturaḥ-āsuragāndharvarākṣasapaiśācān | tān-rākṣasavarjyān | vaiśyaśūdrayoḥ sa eva-‘āsuraṃ vaiśyaśūdrayoḥ' || hemādrau paiṭhīnasiḥ-‘rākṣaso vaiśyasya paiśācaḥ śūdrasya |' pracetāḥ-paiśāco
saṃskṛtaprasūtānāṃ pratilomajānāṃ ca |' manuḥ-‘rākṣasatvāsuro vaiśye śūdre cānyastu garhitaḥ
kṣatriyādeḥ saṃkaṭe paiśācamāha mādhavīye vatsaḥ-“sarvopāyairasādhyā syātsukanyā puruṣasya
yā | cauryeṇāpi vivāhena sā vigrāhyā rahaḥ sthitā || gāndharvāṃdivivāheṣvapyudakapūrvakaṃ
dānamāha || tatraiva yamaḥ-“nodakena na vā vācā kanyāyāḥ patirucyate| pāṇigrahaṇasaṃskārātpatitvaṃ saptame pade ||”
parāśaramādhavīye devalopi-“gāndharvādivivāheṣu punarvaivāhiko vidhiḥ | kartavyaśca tribhirvarṇaiḥ samarthenāgnisākṣikaḥ ||” traivarṇikergāndharvādau vipravarjamadhikāra uktaḥ | tatraiva pariśiṣṭe-“gāndharvāsurapaiśācā vivāhā rākṣasaca yaḥ| pūrvaṃ parigrayasteṣu paścāddhomo vidhīyate
ato homādāvakṛte bhāryātvābhāvāddharāntarāya deyā || tathāca tatraiva vasiṣṭhabaudhāyanau“balādapahatā kanyā mantrairyadi na saṃskṛtā | anyasmai vidhivaddeyā tathā kanyā tathaiva
madanapārijāte nāradaḥ- "pāṇigrahaṇikā mantrā niyataṃ dāralakṣaṇam | teṣāṃ ca niṣṭhā
vijñeyā vidvadbhiḥ saptame pade ||" smṛticandrikāyāmaparārke caivam || aśauce tu yājñavalkyaḥ-"dāne vivāhe yajñe ca saṃgrāme deśaviplave || āpadyapi ca kaṣṭāyāṃ sadyaḥ śaucaṃ
vidhīyate ||" keṣāmityapekṣite brahmapurāṇe uktaṃ- "dātuḥ pratigrahītṛśca kanyādāne ca no
bhavet | vivāhaviṣṇoḥ kanyāyā lājahomādikarmaṇi" iti || "vratayajñavivāheṣu śrāddhe
home'rcane jape | ārabdhe sūtakaṃ na syādanārabdhe tu sūtakam" iti viṣṇuvacanācca
prārambhastenaivoktaḥ- "prārambho varaṇaṃ yajñe saṃkalpo vratasatrayoḥ | nāndīmukhaṃ vivāhādau
śrāddhe pākaparikriyā" iti || varaṇamiti madhuparkaparam || "gṛhītamadhuparkasya yajamānācca
ṛtvijaḥ | paścādaśauce patite na bhavediti niścayaḥ" iti brāhmokteḥ || madhuparkātpūrvaṃ tu
bhavatyevāśaucamiti śuddhivivekaḥ rāmāṇḍārabhāṣyepyevam
nāndīmukhadināvadhiḥ
nāndīmukhāvadhiśca smṛtyantare - "ekaviṃśatyaharyajñe vivāhe daśa vāsarāḥ|| triṣaṭcaulopanayane nāndīśrāddhaṃ vidhīyate ||" ārambhābhāve'pi lagnāntarābhāve gadyaviṣṇuḥ - 'na devapratiṣṭhāvivāhayoḥ pūrvasambhṛtayorapi' iti
antarāsūtake nirṇayaḥ
atra prāyaścittamāha madanapārijāte viṣṇuḥ- "anārabdhaviśuddhyarthaṃ kūṣmāṇḍairjuhuyāddhṛtam | gāṃ dadyātpañcagavyāśī tataḥ śudhyati sūtakī ||" saṃgrahepi - "saṃkaṭe samanuprāpte
sūtake samupāgate| kūṣmāṇḍībhirghṛtaṃ hutvā gāṃ ca dadyāt payasvinīm || cūḍopanayanodvāhapratiṣṭhādikamācaret || yadaiva sūtakaprāptistadaivābhyudayakriyā