Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 54.2

Nirṇayasindhu 54.2

Language
Sanskrit

54.2.1

”
kriyānibandhe kātyāyanaḥ-“na ca mātā na ca pitā kuryātputrasya paitṛkam | nāgrajaśca
tathā bhrātā bhrātṛṇāṃ tu kanīyasām ||” pṛthvīcandrodaye baudhāyanaḥ--“pitrā śrāddhaṃ na
kartavyaṃ putrāṇāṃ tu kathaṃcana | bhrātrā caiva na kartavyaṃ bhrātṛṇāṃ ca kanīyasām || yadi
snehena kuryāttāṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā | gayāyāṃ tu viśeṣeṇa jyāyānapi samācaret ||2||”
anyābhāve pitrādirapi kuryāt || “ utsannavāndhavaṃ pretaṃ pitā bhrātāthavāgrajaḥ | jananī
cāpi saṃskuryānmahadeno'nyathā bhavet” iti sumantūkteḥ
brahmacāriṇāṃ tu śuddhiviveke pṛthvīcandrodaye ca brāhme-“asamāptavratasyāpi kartavyaṃ brahmacāriṇaḥ | śrāddhaṃ tu mātāpitṛbhirna tu teṣāṃ karoti saḥ ||” śrāddhaṃ māsikābdikādi
sarvaṃ kāryamityarthaḥ || na tviti niṣedho'nyasattve || yattu chandogapariśiṣṭe-“na tyajetsūtakaṃ
karma brahmacārī svayaṃ kvacit | na dīkṣaṇātparaṃ yajñe na kṛcchrādi tapaścaran || pitaryāpi mṛte
naiṣāṃ doṣo bhavati karhicit | āśaucaṃ karmaṇonte syāt tryahaṃ vā brahmacāriṇām ||2||”
yacca yājñavalkyaḥ-‘na brahmacāriṇaḥ kuryu rudakaṃ patitāstathā’ iti | tadapyanyasattve
anyābhāve tu brahmacāriṇāpi kārya pūrvoktavṛddhamanuvacanāt || “ācāryānpitṛnupādhyāyānnirhṛtyāpi vratī vratī | saṃkaṭātnaṃ ca nāśrīyānna ca taiḥ saha saṃvaset” iti tenaivokteḥ
‘brahmacāriṇaḥ śavakarmmiṇo vratānivṛttiranyatra mātāpitroḥ iti vasiṣṭhokteḥ || atrāśaucamekāhaṃ vakṣyāmaḥ || prāgupanayanānmṛtasya tu pañcavarṣottaraṃsapiṇḍīkaraṇavarjyaṃ ṣoḍaśaśrāddhādi

54.2.2

avibhaktānāṃ viśeṣamāha pṛthvīcandrodaye marīciḥ- “bahavaḥ syuryadā putrāḥ pitureṛtra vāsinaḥ | sarveṣāṃ tu mataṃ kṛtvā jyeṣṭhenaiva tu yatkṛtam || dravyeṇa cāvibhaktena sarvaireva kṛtaṃ
bhavet ||”
vibhaktānāṃ viśeṣamāhośanāḥ- “navaśrāddhaṃ sapiṇḍatvaṃ śrāddhānyapi ca ṣoḍaśa | ekenaiva tu
kāryāṇi saṃvibhaktadhaneṣvapi ||”
laghuhārītaḥ-“sapiṇḍīkaraṇāntāni yāni śrāddhāni ṣoḍaśa | pṛthaṅ naiva sutāḥ kuryuḥ
pṛthagdravyā api kvacit || ūrdhvaṃ sapiṇḍīkaraṇātsarve kuryuḥ pṛthakpṛthak ||”
“gotrarikthe janayiturna bhajeddatrimaḥ sutaḥ | gotrarikthānugaḥ piṇḍo vyapaiti dadataḥ svadhā”
etacca pravaramañjaryāṃ kātyāyanalaugākṣibhyāṃ spaṣṭamuktam- 'atha ye dattakakrītakṛtrimaputrikāputrāḥ paraparigraheṇānārṣeyā jātāste dvyāmuṣyāyaṇā bhavanti || yathā śauṅgeaiśiśirīṇāṃ
yāni cānyānyevaṃ samutpattīni kulāni bhavanti' ityādinā dvayoḥ pitroḥ pravarānuktvoktam | 'atha yadyeṣāṃ svāsu bhāryāsvapatyaṃ na syādṛkthaṃ hareyuḥ piṇḍaṃ caibhyastripuruṣaṃ dadyurddadyubhayorna syādubhābhyāmeva dadyure kasmin śrāddhe pṛthaguddiśyaikapiṇḍe dvāvanukīrtayetparigrahītāraṃ cotpādayitāraṃ cātṛtīyāt puruṣāt' iti
hemādrau kārṣṇājiniḥ-“yāvantaḥ pitṛvarjyāḥ syustāvadbhirdattakādayaḥ | pretānāṃ yojanaṃ
kuryuḥ svakīyaiḥ pitṛbhiḥ saha || dvābhyāṃ sahātha tatputrāḥ pautrāstvekena tatsamam | caturthapuruṣe chandastasmādeṣā tripuruṣī || sādhāraṇepu kāleṣu viśeṣo nāsti vargiṇām || mṛtāhe
tvekamuddiśya kuryuḥ śrāddhaṃ yathāvidhi” iti
asyārthamāha hemādriḥ-dattakādayaḥ janakapālakayoḥ kule pretānāṃ svavargīyaiḥ sapiṇḍanaṃ

54.2.3

kuryuḥ | dattakānāṃ putrāstu piturdattakasya pitṛbhyāṃ janakapālakābhyāṃ svapitāmahābhyāṃ
sapiṇḍanaṃ kuryuḥ || teṣāṃ pautrāḥ svapitaraṃ dattakena pitāmahena tajjanakena ca sapiṇḍayeyuḥ
caturthopi tatkulastha eva | teṣāṃ prapautrastu dattakasya prapitāmahasya pālakakulasthaṃ caturtha
yojayenna vā || chanda icchā darśamahāḷayādau tu dvayoḥ pitroḥ pitāmahayoḥ prapitāmahayorvā
śrāddhaṃ deyam | tatra dvayoḥ pitrādyoḥ pṛthak piṇḍadānaṃ dvayoruddeśenaiko veti | atra kecit‘āvayorayamiti paribhāṣya yo dattastasyedaṃ dvayoḥ pitroḥ śrāddham | yastvaparibhāṣya dattaḥ
sa grahīttureva | sa pālakāyaiva dadyādityāhuḥ || atra mūlaṃ ta eva praṣṭavyāḥ
vastutastu-janakasya putrapatnyādyabhāve dvayordadyādanyathā pālakāyaiva prāguktakātyāyanavacanāt | mānavīyamapyetādvattayameva | gotraṃ tu śrāddhe pālakasyaiva | vivāhādau tūbhayorityādi
matkṛtapravaradarpaṇe jñeyam | yastu mūlyakrītāyāṃ parabhāryāyāṃ dāsyāṃ cotpannaḥ sa bījina
eva dadyāt | mūlyaṃ vinā svayamupanatāyāṃ tu kṣetriṇa eva || taduktaṃ pṛthvīcandrodaye kaurme"aniyogātsuto yastu śulkato jāyate tviha | pradadyādvījine piṇḍaṃ kṣetriṇe tu tatonyathā" iti || kṣetrajādorviśeṣastu kalau tadabhāvānnocyata iti dik
jārajānāṃ viśeṣamāhāparārke nāradaḥ-"jāyaṃte tvaniyuktāyāmekena bahubhistathā | arikthabhājaste sarve bījināmeva te sutāḥ || dadyuste bījine piṇḍaṃ mātā cecchulkato hṛtā
aśulkopahatāyāṃ tu piṇḍadā voḍhureva te

Linked texts (4)