Nirnayasindhu 68.2
Nirṇayasindhu 68.2
- Language
- Sanskrit
68.2
tatra viprasya nimantraṇottaraṃ sūtake mṛtake cāśaucābhāvaḥ || “nimantriteṣu vipreṣu
prārabdhe śrāddhakarmaṇi | nimantraṇāddhi viprasya svādhyāyādiratasya ca || dehe pitṛṣu
tiṣṭhatsu nāśaucaṃ vidyate kvacit” iti brāhmokteḥ || kartustu viṣṇūrāha-“vratayajñavivāheṣu
śrāddhe home'rcane jape | ārabdhe sūtakaṃ na syādanārabdhe tu sūtakam ||” śrāddhe prārambhastenaivoktaḥ || “prārambho varaṇaṃ yajñe saṃkalpo vratasatrayoḥ | nāndīmukhaṃ vivāhādau śrāddhe
pākaparikriyā ||” iti || mādhavīye brāhmopi-‘śrāddhādau pitṛyajñe ca kanyādāne
ca no bhavet ||'
pṛthvīcandrodayepyevam || mama tu pratibhātīdaṃ vivāhādiviṣayaṃ na tu śrāddhaviṣayaṃ tatpadābhāvāt || 'vivāhotsavayajñeṣu' ityupakramya-“bhuñjāneṣu tu vipreṣu tvantarā mṛtasūtake
anyagehodakācāntāḥ sarve te śucayaḥ smṛtāḥ” iti ṣaṭtriṃśanmataikavākyatvāt
“nimantriteṣu vipreṣu prārabdhe śrāddhakarmaṇi' iti pūrvoktavirodhācca
śrāddhe tu yadyapi viṣṇunā pākottaramāśaucābhāva uktaḥ, tathāpi kartureva saḥ, bhokturdoṣo'styeva “api dātṛgrahītrośca sūtake mṛtake tathā | avijñāne na doṣaḥ syācchrāddhādiṣu
kathaṃcana || vijñāne bhoktureva syāt prāyaścittādikaṃ kramāt” iti mādhavīyabrāhmokteḥ
ādiśabdenāśaucamucyate || taccāha viṣṇuḥ- 'brāhmaṇādīnāmāśāṃce yaḥ sakṛdevānnamaśnāti tasya tāvadāśaucam || yāvatteṣāmāśaucavyapagame prāyaścittaṃ kuryāt' || iti || yattu -
'dehepitṛṣu tiṣṭhatsu nāśaucaṃ vidyate kvacit' iti brāhmaṃ, tat śrāddhākālīnasya niṣedhakam || na taduttarakālīnasya || śuddhidīpastu nimantriteṣvityāmaśrāddhaparam, bhojanārtheṣvityādi tvannaśrāddhaparamityāha
tatra prāyaścittanirṇayaḥ
prāyaścittaṃ tvāha mārkaṇḍeyaḥ-'bhuktvā tu brāhmaṇa śaucaṃ caretsāṃtapanaṃ dvijaḥ ||' etatkāmataḥ || abhyāse śaṃkhaḥ-'brāhmaṇasya tathā bhuktvā māsamekaṃ vratī bhavet' iti || ajñānāttu
yattvatriḥ-“tadahaścetpraduṣyeta kenacitsūtakādinā | sūtakānantaraṃ kuryātpunastadahareva
ca” iti || tat pūrvakālābhāve jñeyam || etadābdiketaśraśrāddhaparam || yacca devalaḥ“ekoddiṣṭe tu saṃprāpte yadi vighnaḥ prajāyate | māsenyasmiṃstithau tasmiñchrāddhaṃ kuryāt
prayatnataḥ” iti || tadapi māsikaparamiti madanaratne hemādrau ca || idamapi pūrvakālāsaṃbhave vyādhyādau vismaraṇe caivaṃ jñeyam
atha bhāryāraja switchodarśane
tatra dāśikamāmena kāryam || “śrāddhavighne dvijātīnāmāmāśrāddhaṃ prakīrtitam | amāvāsyādiniyataṃ māsasaṃvatsarāhate” iti hemādrau hārītokteḥ || vyāghrapādopi-“ārtave deśakālānāṃ viplave samupasthite | āmaśrāddhaṃ dvijaiḥ kāryaṃ śūdraḥ kuryātsadeva hi” iti
dīpikāpi-‘darśaṃ tu bhāryārtavepyāmāśrāddhavidhiṃ pravāsividhurāgyāścācareyurdvijāḥ' vastutastu-‘pākābhāve dvijātīnāmāmāśrāddhaṃ vidhīyate' iti sumantūkteḥ pākakartrantarasattve'nnenānyathāmenetyuktam || “māsikāni sapiṇḍāni amāvāsyā tathābdikam | annenaiva
tu kartavyaṃ yasya bhāryā rajasvalā” iti kalikāyāṃ vacanācca
kālādarśe tu striyā rajodarśane darśaśrāddhaṃ pañcame'hanīti pakṣāntaramuktam || pārijātepyevam || evaṃ mahālayayugādāvapi || ābdikaṃ tu rajodarśanepi taddine eva kāryam
" puṣpavatsvapi dāreṣu videśasthopyanagnikaḥ | annenaivābdikaṃ kuryāddhemnā vāmena na kvacit”
iti mādhavīye laugākṣimṛteḥ
marīcirapi-" anagnikaḥ pravāsī ca yasya bhāryā rajasvalā | āmaśrāddhaṃ prakurvīta na tat
kuryānmṛte'hani || ” kārṣṇājiniḥ-“ āpannopyābdikaṃ naiva kuryādāmena kutracit
annena tadabhāyāṃ vā kṛṣṇe vā harivāsare : || ” prayogapārijāte—“ rajasvalāyāṃ bhāryāyāṃ
kṣayāhaṃ yaḥ parityajet | sa vai narakamāmoti yāvadābhūtasaṃplavam || māsikāni sapiṇḍaṃ
ca amāvāsyā tathābdikam | annenaiva tu kartavyaṃ yasya bhāryā rajasvalā
68.2.p1
'
devayājñikanibandhopi-“ bhartuḥ śrāddhaṃ pañcame'hi kuryādbhāryā rajasvalā | putraḥ pitroḥ prakurvīta
mṛtāhani śuciryataḥ || ” kālādarśopi—“ rajasvalāṅgeno'nagnirvideśasthotha vābdike
darśādāviva nāmena tvannena śrāddhamācaret || ” anyatrāpi - “ videśako vā vigatāgniko
vā rajasvalāyāmapi dharmapatnayām | śrāddhaṃ mṛtāhe vidadhīta pākairnāmena hemnā na tu pañcame'hni || ” evaṃ māsikepi || yattu marīciḥ-“ ābdike samanuprāpte yasya bhāryā rajasvalā | pañcame'hani tacchrāddhaṃ na tat kuryānmṛte'hani || ”
mādhavīye-“ śrāddhaṃ tadā na kartavyaṃ kartavyaṃ pañcame'hani' ityuttarārddhaṃ tadaputrakartṛkaśrāddhaviṣayam || aputrā tu yadā bhāryā saṃprāpte bharturābdike | rajasvalā bhavetsā tu kuryāttatpañcame'hni '' iti ślokagautamokteḥ || ' daive karmaṇi pitrye vā pañcame'hani śuddhyati' iti
prabhāsakhaṇḍācca || nanvaśucitvādeva tatra pañcame'hanyarthāt śrāddhaṃ prāptamiti vacanaṃ vyartham
maivam || “ garbhiṇīsūtikādiśca kumārī vāpyarogiṇī | yadā śuddhā tadānyena kārayet
prayatā svayam ” iti hemādrau bhaviṣyokteḥ
anupanītastrīśūdrāśca śrāddhamṛtvijā vā kārayeyuḥ || ' svayaṃ vā'mantrakaṃ kuryuḥ ' iti
smṛtyarthasārāccānyadvārā karaṇanivṛttyarthatvāttasya tvaduktadiśā āśaucānantaraṃ śrāddhakartavyatā''vedakavākyavaiyarthyācca || ataḥ prāguktamarīcyukteḥ patnī pañcame'hanīti yuktam
yattu-‘saptāhāt pitṛdevānāṃ bhavedyogyā vratārcane ' iti, tadrajonivṛttiparamiti hemādribhinnasarvānabandhisiddhāntaḥ || hemādristu śrāddhādau striyā sahaivādhikārāttasyāṃ rajoduṣṭāyāṃ
tannivṛtterekabhāryeṇa pañcame'hani kāryaṃ prāguktamarīcyukteḥ, bhāryāntarasattve tu puṣpavatsvapītivacanāttaddine evetyāha
dīpikāpi-' bhāryatau sati pañcame ca divase syādvārṣikaṃ māsikaṃ pakvānnairbahubhāryakastvadhikṛte patnyantare tiṣṭhati | kuryāttadvitayaṃ svamukhyadivase' iti taccintyam || sahādhikāraḥ-sahatvaśrutyā vā ekaphalabhāktvena vā pākakartṛtvena vā || nādyaḥ | tadabhāvāt
' pāṇigrahaṇāddhi sahatvaṃ karmasu ' ityasyāgnisādhyakarmāviṣayatvāt || ābdikasya ca niragnerapi pākenaivokteḥ || smārtāgnisādhyatvāniyamāt 'tāmaparudhya' iti pūrvoktavacanāsattvācca
kathaṃ ca bhāryāntarasatve'dhikāraḥ | jyeṣṭhayā na vinetarā, iti niyamāt || jyeṣṭhāparatve ca
tenaiva siddhervacanavaiyarthyāt || na dvitīyaḥ || avibhaktabhrātṛṣvekasyā'śucitve'nyasyādhikārāpatteḥ || na tṛtīyaḥ || pravāsanirdeśasūtikā rogiṇyādiṣvapyakaraṇāpatteḥ || 'ārabheta navaiḥ pātrairannāmbhaṃ ca vāndhavaiḥ' iti devaloktāvātmanepadātsvasya bāndhavānāṃ ca
pākakartṛtvoktyā virodhācca || 'tatastāni papācāśu sītā janakanandinī' iti pādmādiliṅgāt prāśastyaṃ bhāryāpākasyocyate || na tat kasyāpyaniṣṭam
tenaitadvacanaṃ yuktyādyabhāvāt pūrvoktavacovirodhācca yatkiṃcideva || yadapi - "śrāddhīyāhani
saṃprāpte yasya bhāryā rajasvalā | śrāddhaṃ tatra na kartavyaṃ kartavyaṃ pañcame'hani" iti ślokagautamapāṭho'nyathā darśitaḥ || mādhavīye ca tadvaśāt pakṣāntaramuktam || tenāpi nābhipretārthasiddhiḥ || yasya pretasyetyarthāt || tenātra hemādrirbhrāmeti bahu vaktavyepi nocyate
Linked texts (4)
- Devalasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Marīcismṛti (fragments) — Sanskrit
- Kārṣṇājinismṛti (fragments) — Sanskrit
- Caturdaśī — Sanskrit