Viramitrodaya 16
Vīramitrodaya 16
- Language
- Sanskrit
16
}
yadyapi yatkiṃcittriṃśattithisamudāyātmako māsaścāndra eva bhavati tithighaṭitatvāt, tathāpi tatra caitrādivyavahārābhāvānnāsau tṛtīyavidhātvena kvacidabhihito dharmaśāstre /
evaṃ saurādāvapi māsaśabdo gauṇaḥ /
anyathānekaśaktikalpanāpatteḥ /
na ca vinigamanāvirahaḥ /
masyante piramīyante svakalā vṛddhihānitaḥ /
māsa ete smṛtā māsāstriṃśattithisamanvitāḥ //
iti siddhāntaśiromaṇinā vṛddhihānibhyāṃ candrakalāparigaṇanasyaiva māsapadapravkattinimittatvapradarśanāt iti /
kecittu sarvamāseṣu sauracāndrayoreva saura eva vā mukhyo māsaśabda ityāhuḥ /
tadasat /
uktasiddhāntaśiromaṇivacanaghirodhāt /
caturṣvapi māsapadaprayogastu chatrinyāyena dvādaśavidhaputreṣu putrapadaprayogavadaviruddhaḥ /
gauṇamāsānāmapi vacanāttatra tatra grahaṇamaviruddham /
nāsti vacanasyātibhāra iti nyāyāt /
asati viśeṣapramāṇe cāndrasyaiva grahaṇam /
evaṃ caitrādiśabdā api cāndrasyaiva vācakāḥ /
anekārthatvasyānyāyyatvāt /
māsaviśeṣavacanatvācca /
"nakṣatreṇa yuktaḥ kālaḥ" "sāsmin paurṇamāsī"iti saṃjñāyāmiti pāṇinipradarśitayogabalācca /
na cāyaṃ yogaḥ sauramāse 'pi sambhavati mīnādisthe savitari kadāciccitrādiyuktapaurṇamāsīyogasambhave 'pi kanyādhanurmakarasthe savitari aśvinīpuṣyamaghāyuktapaurṇamāsīnāṃ kadācidapyasambhavāt /
na ca yadā nakṣatrayogo na syāt tadā kathaṃ caitratvamitivācyam /
kadācidyogasyaiva tathātvāt /
tathā ca cyavanaḥ--
antyopāntyau trirbhau jñeyau phālgunaśca tribho mataḥ /
śeṣā māsā dvibhā jñeyāḥ kṛttikādivyavasthayā //
iti /
antyopāntyau = āśvinabhādrau /
etacca tribhatvādikaṃ dvitrinakṣatrayogena yathā kṛttikārohiṇyanyatarayogaḥ kārtikyāṃ mṛgārdrānyatarayogo mārgaśīrṣyāmityādi /
na ca kārtikīṃ prakṛtya--"yadā yāmyaṃ tu bhavati kvacittasyām"iti pādme bharaṇīyogasyāpyukteḥ kathaṃ dvibhatvamiti vācyam /
paurṇamāsyantimakṣaṇe kṛttikārohiṇyanyatarayogasya vivakṣitatvāt /
caitrādīnāṃ cāndratvaṃ spaṣṭamuktam--
jyotiḥśāstre:
meṣādisthe savitari yo yo māsaḥ prapūryate cāndraḥ /
caitrādiḥ sa tu vijñeyaḥ pūrttidvitve 'dhimāso 'ntyaḥ //
brahmagupto 'pi--
meṣagaravisaṅkrāntiḥ śaśimāse bhavati yatra taccaitram /
{
Linked texts (2)
- Varṣakriyākaumudī — Govindānanda Kavikaṅkaṇa 1510, Sanskrit
- Gadādharapaddhati — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit