Pramāṇa · Search · About · API

Baudhayanaprayogamala 47

Baudhāyanaprayogamālā 47

Language
Sanskrit

Contents

47.1

atha samāvartanam || ‘vidyānte arthadānena guruṃ santoṣya samāvartanaṃ kuryāt’ ityāśvalāyanaprayogaratne || viṣṇubhaṭṭo'pi
‘evaṃ gurukule vasan vedaṃ vā vrataṃ vā ubhayaṃ vā pāraṃ nītvā, dhanaṃ dattvā, tadanujñayā snāyāt || pūrvoktasvānukūladine pūrvapakṣe sūryodayātpūrvameva gṛhaṃ
praviśya, antarlomnā carmaṇā dvāraṃ pidhāya, yathā naitadaharenamādityo'bhitapet madhyaṃdine bhikṣāṃ dadyāt’ iti || atha madhyaṃdina āgate samāvartanaṃ
kuryāt || yadi vratānte'gnisamāropaṇaṃ na kṛtaṃ cettatraiva samāvartanaṃ kuryāt || samāropaṇe kṛte sthaṇḍilollekhanādikaṃ kṛtvā, pūrvavadātmasamāropitamagniṃ pratiṣṭhāpya, āsanaprāṇāyāmau kṛtvā, deśakālau saṅkīrtya, ‘mama snātakatvasiddhyarthaṃ samāvartanahomaṃ kariṣye, samāvartanahomaḥ
karma āghāravattantraṃ pañcadaśadāruridhmaḥ agnīṣomāvājyabhāgau parivarto nāmāgniḥ śrīrdevatā carurhaviḥ agnikhiṣṭakṛt’ ityādi saṅkalpya,
anvādhānaṃ kṛtvā, prākṛtapātrāṇyāsādya, erakāñcopabarhaṇaṃ nāpitaṃ kṣuraṃ vaitasaṃ dantadhāvanaṃ uṣṇāścāpaḥ sitāśca sarvasurabhipiṣṭamañjanaṃ puṣpamālāṃ darpaṇaṃ
ahataṃ vāsaḥ prāvarṇaṃ vasanāntaraṃ suvarṇopadhānaṃ bādaramaṇiṃ sūtraṃ ca pravṛttau ca daṇḍaṃ upānahau chatramityetāni sakṛdevāsādya || (asyārthaḥ— erakā
śayyāviśeṣaḥ, upabarhaṇaṃ nāma tasyopari śiraḥpradeśayogyavastrabandhaviśeṣaḥ, ahataṃ vāsaḥ tallakṣaṇaṃ pūrvamevoktaṃ, prāvarṇaṃ nāma śītādinivāraṇācchādanavastraṃ, bādaramaṇiṃ pravālamaṇiṃ, pravṛttau kuṇḍale) || ityetāni sakṛdevāsādya, āpraṇītābhyaḥ kṛtvā, ‘śriyai juṣṭaṃ nirvapāmi’ iti caruṃ
nirūpya, ājyaṃ saṃskṛtya, agnimukhāntaṃ kṛtvā, pālāśī1samidhaṃ ājyenāktvā, abhyādhāpayan vācayati || oṃ ima1stoma̱marha̍te jāta̱veda̍se
ra̱tha̍miva̱ samma̍he mā̱ manī̱ṣayā̍

47.1-2

bha̱drā hi na̍ḥ prama̍tira̱sya sa̱sadyagne̍ sa̱khye mā ri̍ṣāmā va̱yaṃ tava̱ svāhā̍ || jātavedase'gnaya idam || atha
śayyāyāṃ udīcīnaśirā nipadyate (upaviśatītyarthaḥ) 'oṃ tryāyuṣaṃ jamadagneḥ kaśyapa̍sya tryāyuṣama̱gastya̍sya tryāyuṣamṛṣī̍ṇāṃ ca tryāyuṣaṃ yadde̱vānā̍ṃ
tryāyuṣaṃ tanme̍ astu tryāyuṣam̐śa̱tāyu̍ṣam' iti || śira udyamānamanumantrayate (udyamānamadbhidrārdrīkriyamāṇamityarthaḥ) 'oṃ śi̱vā me̍ bhavatha̱
sam̐spṛ̍śe' iti || kṣuramabhimantrayate 'oṃ kṣuro nāmā̍si svadhi̍tiste pi̱tā nama̍ste astu̱ mā māṃ him̐sīḥ' iti || atha kṣureṇa upyamānaṃ
anumantrayate 'oṃ yatkṣureṇaṃ varca̍yasi vṛ̱ptrā vapa̍si ke̱śaśmaśru varca̍ya me̱ mukha̱ṃ mā ma̱ āyu̱ḥ pramo̍ṣīḥ' iti || śmaśrūṇyevāgre vapate, athopakakṣau
(taduparitanaromāṇītyarthaḥ), atha keśān, iti krameṇa vāpayitvā, atha kāmamitarāṇyaṅgāni ca vāpayitvā, nakhānnikṛtya, darbhastambe
nidadhāti, athāgneḥ paścātprāṅmukha upaviśya mekhalāṃ visraṃsayati || 'oṃ i̱maṃ vi̱ṣyā̍mi̱ varu̍ṇasya̱ pāśa̍ṃ yamaba̍dhnī̱ta sa̱vitā su̱keta̍ḥ || dhātu̍śca̱
yonau̍ sukṛ̱tasya̍ lo̱ke syo̱naṃ me̍ sa̱ha patyā̍ karomi' iti mekhalāṃ visrasya brahmacāriṇe prayacchannāha 'imāṃ hṛtvā nyagrodhe vā udumbaramūle vā
nyasyatām' iti || tato brahmacārī tāṃ gṛhītvā tatra nidadhāti 'oṃ i̱dama̱haṃ keśavaśarmaṇaḥ śucā pā̱pmāna̱mava̍gūha̱myutta̍rebhya dvi̱ṣadbhya̍ḥ' iti
atraiva daṇḍamajinaṃ visṛjya, apa upaspṛśya, brahmacāridharmān parityajya, śakalairdantān vidhāvayate || 'oṃ a̱nnādyā̍ya̱ vyapo̍hadhva̱ṃ bhago̍
rājā̱yamāga̍mat || sa me̱ mukha̱ṃ prasa̍rpatu̱ varca̍se ca̱ bhagā̍ya ca' iti ācamya, uṣṇāsu śītā apaḥ ānayati 'oṃ de̱vama̱nuṣya̍sya̱ vyāvṛ̍tyai'
iti || apāmañjalinopahatya mūrddhāṃsiñcati āpohiṣṭheti tisṛbhirhiraṇyavarṇā iti catasṛbhiḥ pavamānassuvarjana ityetenānuvākena mārjayitvā,
tato vimalajalairmaṅgalasnānaṃ kṛtvā, sarvasurabhigandhaṃ trirāloḍyotkṣipati (trirūrdhvamutkṣipatītyarthaḥ) • oṃ nama̱: śāka̍ñjambhābhyā̱nnama̍stābhyo̍
deva̱tābhyo̱ yā a̍bhigrā̱haṇī̍: • iti || tena sarvāṅgamanulimpati • oṃ a̱psarāsu̍ ca̱ yo ga̱ndho ga̍ndha̱rveṣu̍ ca̱ yadyaśa̍: || di̱vyo yo mānu̍ṣo
ga̱ndhaḥ samā̍viśa̱tviha̍ • iti || ahataṃ vāsaḥ paridhatte • oṃ sā māṃ tanūrāvi̍śa śi̱vā māṃ tanūrāvi̍śa • iti || evamevottarīyam
atraiva dvitīyayajñopavītadhāraṇam || atha prāgāsāditabādaramaṇiṃ suvarṇopadhānaṃ sūtre protya, darvyāmādāya, tatsūtreṇa darvīdaṇḍaṃ paryasya juhoti
(suvarṇayutabādaramaṇiṃ sūtre saṃyojya taṃ maṇiṃ darvyāṃ vidhāya tatsūtreṇa darvīdaṇḍaṃ baddhvetyarthaḥ) ‘oṃ i̱yamoṣa̍dhe trāya̍māṇā̱ saha̍mānā̱ saha̍svatī
sā māṃ karotu somavarca̱sa1sūrya̍varcasa̱ṃ brahma̍varca̱sinamannā̱daṃ ka̍ṃrotu̱ svāhā̍ || oṣadhe sahasvatyā idam’ iti || athainamudapātreṇa pariplāvayati
‘oṃ viśvā̍ u̱ta tvayā̍ va̱yaṃ dhārā̍ uda̱nyā̍ iva || ati̍gāhemahi̱ dviṣa̍:’ iti || ‘apāśo'si’ ityuktvā kaṇṭhe badhnāti yathā kaṇṭhasyārdhe
bhavati || athaitau pravṛttau sūtre protya darvyāmādāya darvīdaṇḍaṃ sūtreṇa paryasya juhoti ‘oṃ āyu̍ṣya̱ṃ varca̍syaṃ1rāyaspoṣa̱mauddhi̍dyam || i̱da1hira̍ṇyaṃ
varca̍se̱ jaitrā̱yāvi̍śatādi̱ma1śyi̍1svāhā̍ || hiraṇyāyedam

47.2

oṃ śu̱rnimi̍vāha1hira̍ṇyasya pi̱turi̍va nāmāgra̱ṃbhaiṣa̱jam || taṃ māṃ karotu
somavarca̱sa1sūrya̍varcasa̱ṃ brahma̍varca̱sinamannā̱daṃ ka̍rotu̱ svāhā̍ || hiraṇyāyedam

47.3

oṃ uccai̍rvā̱jipṛ̍tanā̱jisa̍ṃtrā̱sāha̱ṃ dhana̍ñjayam || sarvā̍:
samṛ̍ddhirū̱ddhva̍yo hira̍ṇye yā: samā̍hi̱tā: svāhā̍ || hiraṇyāyedam

47.4

oṃ vi̱rāja̍ṃ ca sva̱rāja̍ṃ cābhi̱ṣṭīryāṃ ca̍ no gṛ̱he || la̱kṣmī rā̱ṣṭrasya̍
yā mukha̱ṃ tayā̍ mā̱ sa1sṛ̍jāmasi̱ svāhā̍ || lakṣmyā idam

47.1-3

oṃ yaśo̱ mā kuru brāhma̍ṇeṣu̱ yaśo rāja̍su mā kuru || yaśo̱ vaiśye̍ṣu śū̱drebrāhma̍masmi̱ yaśa̍stva̱ svāhā̍ || lakṣmyā idam ||5||' iti || athainamudapātreṇa pariplāvayati 'oṃ viśvā̍ u̱ta tvayā̍ va̱yaṃ dhārā̍ u̱duntyā̍ iva '
iti || etayormaṇikuṇḍalayoranyataramādāya dakṣiṇakarṇe badhnāti 'oṃ āyuṣya̍ṃ varca̱sya̍m' ityetaiḥ pañcabhirmantraiḥ || athainaṃ paribhrāmayati
'oṃ ṛ̱tubhi̍stvārtta̱vaiḥ sa̍ṃvatsa̱rasya̍ dhāya̍sā || taistvāṃ sahā̍nu̱karo̍mi' iti || evamevānyamaṇikuṇḍalaṃ vāmakarṇe badhvā, atha mālyādikaṃ
pratimuñcati 'oṃ śu̱bhi̱ke̱ śira̱ āro̍ha̱ śobhaya̍ntī̱ mukha̱ṃ mama̍ || mukha̱rgṅi̱ mama̍ śobhaya̱ bhūyā̍saṃ ca̱ bharga̍ṃ kuru || yāṃ tvā̍ jahāra jamadagniḥ śraddhāyai
kāmāyānyai || tāṃ tve̱māṃ prati̍muñce̱'haṃ varca̍se ca̱ bhagā̍ya ca' iti || atha traikakudamañjanaṃ cakṣuṣoḥ dhārayet (trikakunnāma parvataḥ tatra bhavaṃ
traikakudaṃ tenāñjanenetyarthaḥ) 'oṃ yadāñja̍naṃ traikaku̱daṃ jāta̱rgṅi̱mava̍ta upari̍ || tenaṃ vāmā̱ṅge mayi̱ parva̍taṃ varca̍samastu' iti || ādarśe paripaśyate
'oṃ yanme̱ mana̍ḥ parā̍gata̱māda̍rśe pari̍paśyata || idaṃ te̱ pari̍paśyā̱myāyu̍ṣyaṃ varca̱sya̍ṃ me astu' iti || athopānahau upamuñcate 'oṃ dyaura̍si'
iti dakṣiṇapāde, 'oṃ pṛ̱thi̱vya̍si' ityuttarapāde || atha daṇḍamādatte 'oṃ su̱khāmā̍gopā̱ya' iti || atha chatram 'oṃ di̱vyo'si
supa̱rṇo'ntari̍kṣānmā pāhi' iti || 'oṃ varu̍ṇo'si dhṛtavra̍to vāru̱ṇama̍si' iti kamaṇḍalum (jalapātramityarthaḥ) || atha 'tīrthayātrāṃ
gacchāmi' iti gurvanujñāṃ labdhvā, uttarābhimukhaḥ saptapadāni gatvā, atha kanyādātrā tribhirnivārite chatropānahau visṛjediti śiṣṭācāraḥ
anyatsarvaṃ nityaṃ dhārayet || atha pakvam || sruveṇa dargyāmupastīrya, pūrvārdhāccaroravadāya, aparārdhādavadyati, abhighārayati, pratyanakti,
purastātsruvahutiṃ hutvā || 'oṃ dvipadā̍ puronuvā̱kyā̍ bhavati || dvi̱pada̍ e̱vāva̍rundhe || catu̍ṣpadā yā̱jyā̍ || catu̍ṣpada e̱va pa̱śūnava̍rundhe'
iti brāhmaṇam || oṃ āvaha̍ntī vitanvā̱nā || ku̱rvāṇā cīra̍mā̱tmanò'vāsā̍m̐si mama̱ gāva̍śca || anna̍pā̱ne ca̍ sarva̱dā || tato̍ me̱
śriya̱māva̍ha || lo̱ma̱śāṃ pa̱śubhi̍: sa̱ha svāhā̍ || śriyā idam || atha sviṣṭakṛtamavadāya antaḥparidhau nidhāya āmāyantviti daśasruvāhutīḥ
juhoti, sūtre kārikādau ca 'unmāyantu brahmacāriṇaḥ svāheti ṣaṣṭho mantraḥ' ityuktatvāt || yathā 'oṃ āmā̍yantu brahmacā̱riṇa̱: svāhā̍
brahmacāribhya idam

47.2-2

oṃ vimā̍yantu brahmacā̱riṇa̱: svāhā̍ || brahmacāribhya idam

47.3-2

oṃ pramā̍yantu brahmacā̱riṇa̱: svāhā̍
brahmacāribhya idam

47.4-2

oṃ damā̍yantu brahmacā̱riṇa̱: svāhā̍ || brahmacāribhya idam

47.5

oṃ śamā̍yantu brahmacā̱riṇa̱: svāhā̍
brahmacāribhya idam

47.6

oṃ unmā̍yantu brahmacā̱riṇa̱: svāhā̍ || brahmacāribhya idam

47.7

oṃ yaśo̱ jane̍sā̱ni svāhā̍ || yaśasa
idam

47.8

oṃ śreyā̱n vasya̍sosā̱ni svāhā̍ || śreyasa idam

47.9

oṃ taṃ tvā̍ bhaga̱ pravi̍śā̱ni svāhā̍ || bhagāyedam

47.64

oṃ sa mā̍ bhaga̱ pravi̍śa̱ svāhā̍ || bhagāyedam ||10||' iti || atha mindāhutī hutvā sviṣṭakṛtaprabhṛtisiddhamādhenuvarapradānāt, athāgreṇāgniṃ
bilvaśākhāyāṃ hutaśeṣaṃ nidadhāti 'oṃ tasmi̍ntsa̱hasra̍śākhe || nibhaṃgā̱haṃ tvayi̍ mṛ̱je svāhā̍' iti || atha pakkādupādāya prāśnāti
kumārasya hastamabhighārya carumavadāya abhighārya prāśnāti ‘oṃ yathāpa̱ḥ prarva̍tāya̱nti || yathā̱ māsā̍ aha̱rjara̍m || evaṃ māṃ bra̍hmacāriṇa̍ḥḥ
dhātu̱rāya̍ntu sa̱rvata̱ḥ svāhā̍’ iti prāśya, apa ācamya, jaṭharamabhimṛśati ‘oṃ pra̱ti̱veśo̍'si̱ pra mā̍ bhāhi̱ pra mā̍ padyasva’ iti || apa
upaspṛśya, atha nakṣatrodayaparyantaṃ tatraiva sthitvā, uditeṣu nakṣatreṣu upaniṣkramya diśa upatiṣṭhate ‘oṃ de̱vīḥ ṣaḍurvī̍ ru̱ruṇaṃḥ kṛṇotu̱ viśve̍devāsa
i̱ha vī̍rayadhvam’ iti || atha nakṣatrāṇi ‘oṃ māhā̍sa hi pra̱jayā̱ mā ta̱nūbhi̍ḥ’ iti || atha candramasam ‘oṃ māra̍ṃdhāma dviṣa̱te
so̍marājan’ iti || asambhave digupasthānādikaṃ divaiva kṛtvā, uttarapariṣekādikaṃ kṛtvā, yasya smṛtyetyuktvā, anena samāvartanakarmaṇā
śrīparameśvaraḥ prīyatāmityuktvā, yāteagna ityātmanyagniṃ samāropya, vivāhaparyantaṃ sāyamprātaragnikāryaṃ ājyena kuryāt || atra samāvartane vapanaṃ
vikalpitaṃ kutaḥ sa yadi lomāni vāpayiṣyamāṇaḥ syādityatra yadi śabdaprayogāt || kārikāyāmapi ‘yadi śabdāttu vapanaṃ vibhāṣitamiti
sthitiḥ’ iti || tatraiva āyuṣyaṃ varcasyamityādihomapañcakānantaraṃ ‘mantrairetaiḥ kuṇḍale ca ghaṭayetkarṇayordvayoḥ’ iti || ‘varuṇo'sīti
mantreṇa jalapūrṇakamaṇḍalum’ iti ca || ‘āvahantyādikenaiva svāhāntena tu kṛtsnaśaḥ || upahutya tadante syādāmāyāntu dvipañcabhiḥ’ iti
‘brahmacārivadagneśca paricaryā ghṛtena ca’ || vivāhaparyantamiti śeṣaḥ || prayogaratne ‘divyo'sīti tataśchatraṃ varuṇo'si kamaṇḍalum
tatastīrthānyudaggacchetsuhṛdbhirabhicāritaḥ || juhuyādāvahantīti parkaṃ dvābhyāmataḥ kramāt || ā vi pra da śa utpūrvamāyāntu brahmacāriṇaḥ
yaśaḥ śreyān tatastantvā samā iti daśāhutīḥ’ iti || iti veṅkaṭeśīyaprayogaratne samāvartanaprayogaḥ samāptaḥ || cha
atha vivāhaḥ || gṛhyapariśiṣṭe 'atha sulakṣaṇo varo lakṣaṇavatīṃ kanyāṃ yavīyasīṃ asapiṇḍāṃ asagotrajāṃ aviruddhasambandhāṃ
upayacchet pitṛtaḥ saptapuruṣaṃ sāpiṇḍyaṃ mātṛtaḥ pañcapuruṣam' iti || matsyapurāṇe 'lepabhājaścaturthādyāḥ pitrādyāḥ piṇḍabhāginaḥ || piṇḍadaḥ
saptamasteṣāṃ sāpiṇḍyaṃ saptapūruṣam' iti || yājñavalkyaḥ 'pañcamātsaptamādūrdhvaṃ mātṛtaḥ pitṛtastathā' iti || asyārthaḥ - mātṛpakṣe
pañcamāt pitṛpakṣe saptamāt pūruṣādūrdhvaṃ sāpiṇḍyaṃ nivarttata iti || marīciḥ 'pañcame saptame caiva eṣāṃ vaivāhikī kriyā || kriyāparā api
hi te patitāḥ śūdrasāṅgatāḥ' iti || viṣṇuḥ 'saptamātpañcamādvā yaḥ kanyakāmudvahedvijaḥ || gurutalpī sa vijñeyaḥ sagotrāṃ caivamudvahan'
iti || etaduktaṃ bhavati - pitṛpakṣe kūṭasthamārabhya tatputrādiparigaṇanāyāṃ saptamādūrdhvaṃ varavadhvorvivāho na duṣyati; mātṛpakṣe kūṭasthamārabhya
tatputrādigaṇanāyāṃ varavadhvormātā cetpañcamī bhavati tadā tayoḥ sāpiṇḍyanivṛttervivāho na doṣāyeti

47.64-2

atha mātulakanyāviṣaye 'mātulasya sutāmūḍhvā mātṛgotrāṃ tathaiva ca || samānapravarāṃ caiva dvijaścāndrāyaṇaṃ caret' ityādīni śatātapādīnāṃ vacanāni
gāndharbādivivāhoḍhaja viṣayāṇi tatra sāpiṇḍyanivṛtterabhāvāt || mātulasutāgrāhakaśrutismṛtisadācārāḥ brāhmādivivāhoḍhajāviṣayāḥ tatra
sāpiṇḍyanivṛtteḥ || śrutistu 'āyāhīndra' iti ṛgvede prasiddhā || 'atastṛtīye saṅgacchāvahai caturthe saṅgacchāvahai' iti vājasaneyaśruteśca || jyotiḥsaṅgrahe 'na rāśikūṭaṃ na gaṇaṃ na yoniḥ' iti vakṣyamāṇaśloko'pyatra yojyaḥ || 'mātulaṃ paiśācaṃ ca' iti ca
'kūṭasthamārabhya tṛtīye caturthe vā saṅgacchāvahai vivahāvahai' iti || ṣaṭtriṃśanmate'pi 'tṛtīyāṃ mātṛtaḥ kanyāṃ tṛtīyāṃ pitṛtaḥ tathā
vivāhayenmanuḥ prāha pārāśaryo'ṅgirā yamaḥ' iti || caturviṃśatimate'pi 'tṛtīyāṃ vā caturthīṃ vā pakṣayorubhayorapi || vivāhayenmanuḥ
prāha pārāśaryo'ṅgirā yamaḥ' || pārāśaraḥ 'caturthīmudvahetkanyāṃ caturthaḥ pañcamo'pi vā || pārāśaramate ṣaṣṭhīṃ pañcamo na tu pañcamīm'
iti

47.64-3

atha mātrādisambandhaviṣaye || bodhāyanaḥ 'mātuḥ sapatnībhaginīṃ tatsutāṃ ca vivarjayet || pitṛvyapatnībhaginīṃ
tatsutāṃ ca vivarjayet' || saṅgrahe 'yadā kūṭasthamārabhya yā mātā yā svasā bhavet | saiva tyājyā pariṇaye nānyathāha parāśaraḥ
pañcamaḥ pañcamīṃ kanyāṃ nodvahediti yadvacaḥ || mātṛṣvasrādisambandhānyanyatra tu na doṣabhāk || snuṣāmukhī tathā putrī śastodvāhe tu pañcamī
sambandhaṃ kurute yatra na doṣa iti gobhilaḥ || syātsaptame vā'pyatha pañcame vā yadbhobhayatrāpi ca pañcame vā || tadgatasvarūpe vihitā ca samyakkanyā
caturthī varapañcamo vā || āprādhimūrddhnaḥ pitṛmātṛgotroktasutāṃ ca kanyāṃ bhaginīṃ tathaiva || tyajetprasūṃ ṣaṭpuruṣāntarāle prasūṃ ca tasmānna nirīkṣitavyam || sāpiṇḍyātparataḥ sutāṃ ca bhaginīṃ mātṛṣvasāraṃ snuṣāṃ jyeṣṭhabhrātṛpitṛvyapatnibhaginīṃ dhātrīsutāṃ nodvahet || ajñānādikṛtodvāho yadi
tadā tyājyā vadhūḥ sarvadā prāyaścittavidhānataśca sadṛśaṃ sāpiṇḍyarūtpālayet || yathoktasāpiṇḍyanivṛtyanantaraṃ tatratyakanyā yadi mātṛsaṃjñitā
putrī yadi syādbhaginī yadi syāttayorvivāho na kadācideva || pañcamaḥ pañcamīṃ caiva sāpiṇḍyāntarapauruṣam || yadi cedicchayedyastu kaniṣṭhabhaginīsamam || pañcamaḥ pañcamīṃ kanyāṃ nodvahediti yadvacaḥ || mātṛṣvasrānubandhitvātpañcamo na tu pañcamīm || snuṣāmukhīṃ tathā putrīṃ
pañcamāya vivāhayet || svasāraṃ mātaraṃ hanti udvahetpatito dvijaḥ || jananī bhaginī pitroḥ pakṣe svasrasnuṣāsutāḥ || sambandhinyo na voḍhavyāḥ
kanyā bhinnānvayā api || asapiṇḍā ca yā māturasagotrā ca yā pituḥ || sā praśastā dvijātīnāṃ dārakarmaṇi maithune || snuṣāmukhī
tathā putrī śastodvāhe tu pañcamī || caturthī vā varodvāhe svasā mātā ca nodvahet || asapiṇḍāṃ sapiṇḍāṃ vā mātaraṃ bhaginīṃ binā
pitṛvyabhāryābhaginīṃ tatputrīmapi varjayet || yadā na gaṇanātpūrvaṃ sambandhaḥ prāpyate yadi || svasāraṃ mātaraṃ vā'pi vivahediti gautamaḥ
vivāhasāpiṇḍyamataḥ pravakṣye kūṭasthamārabhya pituśca mātuḥ || trigrāhasāpiṇḍyamataḥ parastātṣaṣṭhe'ṣṭame vā'pi bhavedvivāhaḥ || trigrāhasāpiṇḍyamataḥ
praśastaṃ syātsaptame vā'pyatha pañcame vā || yadgobhayatrāpi ca pañcame'pi tadviśvarūpe'bhihitaṃ hi samyak || kanyāṃ caturthīmapi pañcamo vā
varaścaturthī na tu pañcamīṃ vahet || pitrorbhavetpañcamaṣaṣṭhayorvā smṛtyarthave samyagudīritaṃ ca yat || mithastṛtīye'pi tathā caturthe vivāha uktaḥ
smṛticandrikāyām || caturthaṣaṣṭhe tu parāśarīye tathā tṛtīyastu caturthikāṃ ca || caturthikāṃ caiva tathā tṛtīyo vigrāhayenmātṛmukhīṃ ca hitvā
tathaiva hitvā bhaginīṃ caturthastṛtīyakanyāṃ vidadhīta śaṅkhaḥ || pitṛvyapatnībhaginīṃ ca tatsutāṃ sāpatnamātṛbhaginīṃ ca tatsutām || vivāhayeccaiva
yadi pramādāccāṇḍālayoneridameva kāraṇam || yena kenāpi samprāptāṃ svasāraṃ mātaraṃ tyajet || pramādādudvahettāṃ vai sa cāṇḍālo na saṃśayaḥ
bhinnānvaye yadi parāṃ ca yadā'pi dūraṃ sambandhatastu jananīṃ bhaginīṃ ca kanyām || śvaśrūṃ tathā śvaśrusutāṃ vibāhyā bandhutrayobhayabhavāstu sadaiva
varjyāḥ' || bandhutrayabhavā varjyā ityuktaṃ, te tu 'pituḥ pitṛṣvasuḥ putrāḥ piturmātṛṣvasuḥ sutāḥ || piturmātulaputrāśca vijñeyāḥ pitṛbāndhavāḥ || mātṛmātṛṣvasuḥ putrā mātṛmātṛṣvasuḥ sutāḥ || mātṛmātulaputrāśca ityete mātṛbāndhavāḥ || ātmatātasvasuḥ putrā ātmamātuḥ
svasuḥ sutāḥ || ātmamātulaputrāśca ityete hyātmabāndhavāḥ ||26||' iti sambandhavicāraḥ

47.65

atha kanyāvikrayaḥ || 'kanyāmābharaṇaṃ maulyaṃ samarthāśrayasevakau || parasparavivāhaśca vikrayaścaiva pañcadhā || mātā bhakṣayate
gātraṃ pitā bhakṣayate śiraḥ || bandhubhirbhakṣyate bāhuḥ śeṣāṃścaivetare janāḥ'

47.66

smṛtyantare 'sāvitrīṃ yasya yo dadyāttatkanyāṃ
na vivāhayet || tadgotre tatkule vā'pi vivāho naiva doṣakṛt' iti

47.64-4

atha puṃstvaparīkṣā || nāradaḥ 'yasyāpsu plavate
bījaṃ hrādi mūtraṃ ca phenilam || pumān syāllakṣaṇairetairviparītastu ṣaṇḍakaḥ' iti bījaṃ vīryaṃ hrādi dhvanimat

47.65-2

vāsiṣṭhe
'atyāsanne'tidūre ca atyāḍhye cātidurbale || vṛttihīne ca mūrkhe ca ṣaṭsu kanyā na dīyate' iti varjyavaraḥ

47.64-5

atha
parivittalakṣaṇam 'dārāgnihotrasaṃyogaṃ kurute yo'graje sthite || parivettā sa vijñeyaḥ parivittistu pūrvajaḥ' || śātātapaḥ 'pitṛvyaputrāḥ
sāpalyāḥ paranārīsutāstathā || dārāgnihotrasaṃyoge na doṣaḥ parivedane' || sāpatnyā anyamātṛjāḥ || gautamaḥ 'bhinnodare dattake ca
pitṛvyatanaye'graje || dārāgnihotrasaṃyoge na doṣaḥ parivedane' iti

47.65-3

atha vivāhakālamāha nāradaḥ 'yugme'bde janmataḥ
strīṇāṃ prītidaṃ pāṇipīḍanam || tadvatpuṃsāmayugme'bde vyatyaye nāśanaṃ tayoḥ' iti || 'aṣṭavarṣā bhavedgaurī navavarṣā tu rohiṇī || daśavarṣā
bhavetkanyā dvādaśī vṛṣalī matā' || 'navame nagnikā bhavet' iti saṃvartaḥ || marīciḥ 'gaurīṃ dadannākapṛṣṭhaṃ vaikuṇṭhaṃ rohiṇīṃ dadan || kanyāṃ
dadan brahmalokaṃ rauravaṃ tu rajasvalām' || śaunakaḥ 'kulaśīlabayovṛttarūpāḍhyāṃ nagnikāṃ śubhām || vidhinā codvahetkanyāṃ sarvakāmārthasiddhaye’ || nagnikālakṣaṇaṃ smṛtibhāskare ‘yāvallajjāṃ na jānāti kanyā puruṣasannidhau || yonyādīnnāvagūhaita tāvadbhavati nagnikā’
iti

47.66-2

atha kanyāparivettṛtvaviṣaye gargaḥ ‘ekamātṛprasūtānāṃ putrīṇāṃ parivedane || doṣaḥ syātsarvavarṇeṣu na doṣo bhinnamātṛṣu’
vṛddhamanuḥ ‘vivāhānadhikārasthe jyeṣṭhakanyā sthitā yadā || tadanujñāṃ vinā vā'pi kaniṣṭhāmudvahettadā’

47.67

pārijāte saṃhitāsārātalyāṃ ekamātṛjavivāhaviṣaye ‘ekamātṛprasūtānāṃ ekasminvatsare yadi || vivāhaṃ naiva kurvīta kurvanti munayo'nyathā || vivāhastvekajanyānāmekasminnudaye kule || nāśaṃ karotyekavarṣe syādekā vidhavā tayoḥ’ iti || udayo lagnam || atra deśavyavasthā ‘ekodarīkaratalagrahaṇaṃ
yadi syādekodarasthavarayoḥ kulanāśahetuḥ || ekāndike tu vidhavā bhavatīti kanyā nadyantare tu śubhadaṃ pṛthuśailarodhe’ || gargaḥ ‘bhrātṛyuksrasuyugme
ca bhrātṛkhasruyuge tathā || na jātu maṇḍanaṃ kuryādekasminmaṇḍape'hani’ || ‘putrīpariṇayādūrdhvaṃ yāvaddinacatuṣṭayam || putryantarasya kurvīta
nodvāhamiti sūrayaḥ’ || ityetadvacanadvayaṃ bhinnamātṛkaviṣayam

47.68

atha pratyudvāhādiniṣedhaḥ || ‘pratyudvāho naiva kāryoṃ
naikasmai duhitṛdvayam || naivaikajanyayoḥ puṃsorekajanye tu kanyake || naivaṃ kadācidudvāho naikadā maṇḍanadvayam’ || anyacca ‘ekajanye tu
kanye dve putrayornaikajanyayoḥ || na putrīdvayamekasmai pradadyāttu kadācana’ iti

47.64-6

athaikodarāṇāṃ upanayanavivāhakālanirṇayaḥ
saṃhitāsārātalyām ‘na maṇḍanānmuṇḍanamūrdhvamiṣṭaṃ na putrayormaṇḍanamekavarṣe || na puṃvivāhordhvamṛtutraye'pi vivāhakāryaṃ duhituśca kuryāt’
vāsiṣṭhe ‘na puṃvivāhordhvamṛtutraye'pi vivāhakāryaṃ duhituśca kuryāt || na maṇḍanāccāpi hi muṇḍanaṃ ca gotraikatāyāṃ yadi nābdabhedaḥ’
gotraikatāyāmiti vijñātasāpiṇḍye jñeyam || tathā cārthata uktaṃ smṛtyantare 'kule ṛtutrayādarvāṅ maṇḍanānna tu muṇḍanam || praveśānnirgamo
neṣṭo na kuryānmaṇḍanatrayam || putrodvāhāttathaiva putrīvivāho'pi ṛtutraye || abdāntarānnamuṇḍanaṃ ca naikadā maṇḍanadvayam' || sāyaṇīye
'ekasmiñśobhane vṛtte dviśubhaṃ naiva kārayet || yadi kuryātpramādena tatra syādaśubhaṃ dhruvam' || abdabhede na doṣa iti saṃhitāsārāvalyām
'phālgune caitramāse tu putrodvāhopanāyane || bhedādabdasya kurvīta nartutrayavilambanam' || bṛhanmanuḥ 'ekamātṛjayorekavatsare puruṣastriyoḥ
na samānakriyāṃ kuryānmātṛbhede vidhīyate' || nāradaḥ 'putrodvāhātparaṃ putrīvivāho na ṛtutraye || na tayorvratamudvāhānmaṇḍanādapi muṇḍanam'
iti || varāhaḥ 'vivāhastvekajātānāṃ ṣaṇmāsābhyantare yadi || asaṃśayaṃ tribhirvarṣaistatraikā vidhavā bhavet' || 'ekodarabhrātṛvivāhakṛtyaṃ
svasurna pāṇigrahaṇaṃ vidheyam || ṣaṇmāsamadhye munayaḥ samūcurna muṇḍanaṃ maṇḍanato'pi kāryam' || asyāpavādastatraiva 'ṛtutrayasya madhye cednyābdasya praveśakam || tadā hyekodarasyāpi vivāhastu praśasyate' || saṃhitāpradīpe 'ūrdhvaṃ vivāhāttanayasya naiva kāryo vivāho duhituḥ
samārdham || aprāpya kanyāṃ śvaśurālayaṃ ca vadhūḥpraveśyā svagṛhaṃ na cādau' || madanaratne vasiṣṭhaḥ 'dviśobhanaṃ naikagṛhe'pi neṣṭaṃ śubhaṃ tu
paścānnavabhirdinaistu || avaśya kaṃ śobhanamṛtsavo vā dvāre'thavā''cāryavibhedato vā || ekodaraprasūtānāṃ puṃsāṃ nāmninnayaṃ bhavet || bhinnodaraprasūtānāṃ neti śātātapo'bravīt || kurvantu munayaḥ kecidanyasminvatsare laghu || laghu vā guru vā kāryaṃ prāptaṃ naimittikaṃ tu yat || putrodvāhaḥ
praveśākhyaḥ kanyodvāhastu nirgamaḥ || muṇḍanaṃ caulamityuktaṃ vratodvāhau tu maṅgalam || caulaṃ muṇḍanamevoktaṃ varjayenmaṇḍanātparam || mauñjīcobhayataḥ kāryā yato mauñjī na muṇḍanam || abhinne vatsare'pi syāttadahastatra bhedayet || abhede tu vināśaḥ syānnakuryādekamaṇḍape
kapardikārikāyāṃ varāhamihiraśca udvāhya putrīṃ na pitā vidadhyātputryantarasyodvahanaṃ kadācit || yāvaccaturthaṃ dinamatrapūrvaṃ samāpya vā'nyodvahanaṃ
vidadhyāt || kāśyapaḥ mauñjībandhastathodvāhaḥ ṣaṇmāsābhyantare'pi vā || putryudvāhaṃ na kurvīta vibhaktānāṃ na doṣakṛt || jyotirvivaraṇe ekodarayordvayorekadinodvāhane bhavennāśaḥ || yadyantare caikadine'pyāhuḥ saṅkaṭe ca śubham || ūrdhvaṃ vivāhācchubhado narasya
nārīvivāho na ṛtutraye syāt || nārīvivāhāttadahe'pi śastaṃ narasya pāṇigrahamāhurāryāḥ || medhātithiḥ pṛthagbhrātṛjayoḥ kāryo
vivāhastvekavāsare || ekasminmaṇḍape kāryaḥ pṛthagvedikayostathā || puṣpapaṅkikayoḥ kāryaṃ darśanaṃ na śirasthayoḥ || bhaginībhyāmubhābhyāṃ ca
yāvatsaptapadī bhavet iti

47.65-4

nirṇayasindhau yamalaviṣaye bhaṭṭakārikāyām ekasminvatsare caiva vāsare maṇḍape tathā || kartavyaṃ
maṅgalaṃ svasrorbhrātroryamalajātayoḥ || vṛddhavāsiṣṭhaḥ putrīvivāhātparataḥ sadaiva śubhapradaṃ putravivāhakarma || putradvaye naiva ṛtutraye'pi putrīdvayaṃ vā'pi
kadācideva

47.64-7

atha prātikūlyaviṣaye || jyotirnibandhe gargaḥ kṛte tu niścaye paścānmṛtyurbhavati kasyacit || tadā na
maṅgalaṃ kuryātkṛte vaidhavyamāpnuyāt || medhātithiḥ vadhūvarārthe ghaṭite suniścitè varasya gehe'pyatha kanyakāyāḥ || mṛtyuryadā syānmanujasya
kasyacittadā na kāryaṃ khalu maṅgalaṃ budhaiḥ || maṅgalaṃ = vivāhaḥ || smṛticandrikāyām kṛte vāṅniścaye paścānmṛtyurmartyasya gotriṇaḥ
tadā na maṅgalaṃ kāryaṃ nārī vaidhavyadaṃ dhruvam || bhṛguḥ vāgdānāntaraṃ yatra kulyoḥ kasyacinmṛtiḥ || tadodvāho naiva kāryaḥ svavaṃśakṣayado
yataḥ || śaunakaḥ varavadhvoḥ pitā mātā pitṛvyaśca sahodaraḥ || eteṣāṃ pratikūlaṃ ca mahāvighnapradaṃ bhavet || pitā pitāmahaścaiva mātā
caiva pitāmahī || pitṛvyaḥ strī suto bhrātā bhaginī cāvivāhitā || ebhireva vipannaistu pratikūlaṃ budhaiḥ smṛtam || anyairapi vipannaistu
kecidūcurna tadbhavet iti || māṇḍavyaḥ vāgdānānāntaraṃ mātā pitā bhrātā vipadyate || vivāho naiva kartavyaḥ svavaṃśahitamicchatā
saṅkaṭe tu medhātithiḥ vāgdānānāntaraṃ yatra kulyoḥ kasyacinmṛtiḥ || tadā saṃvatsarādūrdhvaṃ vivāhaḥ śubhado bhavet || āśaucatāratamyamāha
sa eva piturabdamaśaucaṃ syāttadardhaṃ mātureva ca || māsatrayaṃ tu bhāryāyāstadardhaṃ bhrātṛputrayoḥ || anyeṣāṃ tu sapiṇḍānāmāśaucaṃ māsamīritam
tadante śāntikaṃ kṛtvā vāgdānādi caretpunaḥ iti || jyotiḥprakāśe pratikūle'pi kartavyo vivāho māsataḥ param || śāntiṃ vidhāya
gāṃ datvā vāgdānādi caretpunaḥ iti || śāntiṃ = vināyakaśāntim || tathā ca medhātithiḥ saṅkaṭe samanuprāpte yājñavalkena yoginā
śāntiruktā gaṇeśasya tāṃ kṛtvā śubhamācaret || anyatra pratikūle na kartavyo gacchedyāvattutrayam || pratikūle'pi kartavyamityāhurvibhave
sati || pratikūle sapiṇḍasya māsamekaṃ vivarjayet || medhātithiḥ puruṣatrayaparyantaṃ pratikūlaṃ sagotriṇām || praveśābhirgamastadvattathā
maṇḍanamuṇḍane

47.65-5

athāśaucaviṣaye nirṇayāmṛte viṣṇuḥ vivāhādikarmasvanārabdheṣu sūtake prāpte sannihitalagnāntarābhāve
kūṣmāṇḍairhutvā vivāhaḥ kāryaḥ || anārabdhaviśuddhyarthaṃ kūṣmāṇḍairjuhuyāddhṛtam || gāṃ dadyātpañcagavyāśī tataḥ śuddhyati sūtakī iti
avaśyakaṃ vivāhādikaṃ kuryāt iti śeṣaḥ

47.64-8

atha rajodoṣanirṇayaḥ || mādhavīye prārambhātprāgvivāhasya mātā yadi
rajasvalā || nivṛttistasya kartavyā sahatvaśruticodanāt • || prārambhāānnāndīśrāddhāt, nāndīśrāddhaṃ vivāhādāvityuktatvāt || medhātithiḥ
•caule ca vratabandhe ca vivāhe yajñakarmaṇi || bhāryā rajasvalā yasya prāyastasya na śobhanam || vadhūvarānyatamayorjananī cedrajasvalā
tasyāḥ śuddheḥ paraṃ kāryaṃ māṅgalyaṃ manurabravīt • || atha yadi nāndīmukhānantaraṃ rajodoṣe kapardikārikāyām • sūtikodakyayoḥ śuddhau gāṃ
dadyāddhomapūrvakam || prāpte karmaṇi śuddhiḥ syāditarasminna śudhyati• || 'alābhe sumuhūrtasya rajodoṣe ca saṅgate || śriyaṃ sampūjya
tatkuryātpāṇigrahaṇamaṅgale || haimīṃ māṣamitāṃ padmā śrīsūktavidhinā'rcayet || pratyṛcaṃ pāyasaṃ hutvā abhiṣekaṃ samācaret' || iti
rajodoṣanirṇayaḥ

47.64-9

atha caturthomadhye śrāddhe darśe ca prāpte jyotirnibandhe 'vivāhamārabhya caturthimadhye śrāddhaṃ dinaṃ darśadinaṃ
yadi syāt || vaidhavyamāpnoti tadāśu kanyā jīvetpatiścedanapatyatā ca || vivāhamadhye yadi cet kṣayāhastatra svamukhyāḥ pitaro nayanti
vrate vivāhe paratastu kuryācchrāddhaṃ svadhābhirna tu dūṣayettam' || taṃ vivāhaṃ na tyajet, kintu kuryādevetyarthaḥ || 'ye vā bhadraṃ dūṣayanti
svadhābhiḥ' iti śruteśca || āśvalāyanadharme 'alābhe sumuhūrtasya vighnaṃ yaḥ kurute yadi || svadhayā tu vivāhasya na sa paśyecchubhaṃ kvacit
vighnamācarate yastu yajñasyodvāhakasya ca || yātrāyāścaiva dharmasya sa yāti narakaṃ dhruvam' || etadāpadviṣayam || ata eva prayogadarpaṇe
kṣayāhe prāpte vṛddhiśrāddhaniṣedhaḥ kṛtaḥ ‘pitroḥ pratyābdikai caiva nāndīśrāddhaṃ na kārayet || yadi mohādvijaḥ kuryānmāṅgalyamaśubhaṃ bhavet’
punaśca tatraiva ‘nāndīśrāddhe kṛte yāvaddevakotthāpanaṃ bhavet || brahmayajñaṃ ca vai śrāddhaṃ vedānuṣṭhānameva ca || śavekṣaṇaṃ svadhākāraṃ śmaśrukeśanikuntanam
sīmātikramaṇaṃ caiva śrāddhabhojanameva ca || na kuryācchubhakartā ca sapiṇḍā api caiva hi || yastu vai kurute mohādaśubhaṃ sa ca vai labhet’
punastatraiva nāndī śrāddhe kṛte ityupakramya ‘apasavyaṃ svadhāśrāddhaṃ nadīsnānaṃ śavekṣaṇam || varjayettarpaṇaṃ caiva devakotthāpanāvadhi || vivāhe copa开放ne
kṛte caule sutasya ca || tyajetpiṇḍāṃstilānūcchrāddhe narakaṃ cāndamadhyataḥ’ || nāndyantare niṣiddhānyāha gārgyaḥ ‘nāndīśrāddhe kṛte paścādyāvan
mātṛvisarjanam || darśaśrāddhaṃ kṣayaśrāddhaṃ snānaṃ śītodakena ca || apasavyaṃ svadhākāraṃ nityaśrāddhaṃ tathaiva ca || brahmayajñaṃ cādhyayanaṃ nadīsīmātilaṅghanam || upavāsaṃ vrataṃ caiva śrāddhabhojanameva ca || naiva kuryātsapiṇḍāśca maṇḍapodvāsanāvadhi’ || jyotiṣe ‘snānaṃ sacailaṃ tilamiśrakarma
pretānuyānaṃ balavatpradānam || apūrvatīrthāmaradarśanaṃ ca visarjayenmaṅgalato'bdamekam || māsaṣaṭkaṃ vivāhādau vrataprārambhaṇaṃ na ca || jīrṇabhāṇḍādi
na tyājyaṃ gṛhasammārjanaṃ tathā || ūrdhvaṃ vivāhātputrasya tathaiva vratabandhanāt || ātmano muṇḍanaṃ naiva varṣaṃ varṣārdhameva ca’ || hemādrau
‘vivāhavratacūḍāsu varṣamardhaṃ tadardhakam || piṇḍadānaṃ mṛdāsnānaṃ na kuryāttilatarpaṇam || tīrthe saṃvatsare prete pitṛyajñe mahālaye || kṛtodvāho'pi kurvīta piṇḍanirvopaṇaṃ sadā || mātāpitromṛtāhe ca gayāśrāddhe mahālaye || dadyātpiṇḍānkṛtodvāhaḥ śrāddheṣvanyeṣu varjayet’
iti

47.64-10

atha māsikaviṣaye śākhyāyaniḥ ‘pretaśrāddhāni sarvāṇi sapiṇḍīkaraṇaṃ tathā || apakṛṣyāpi kurvīta karturnāndīmukhe
dvijaḥ' || vṛddhiṃ vinā'pakarṣe doṣamāha uśanāḥ 'vṛddhiśrāddhavihīnastu pretaśrāddhāni yaścaret || sa śrāddhī narake ghore pitṛbhiḥ saha
majjati' || medhātithiḥ 'pretakarmāpyanirvartya carennābhyudayakriyām || ācaturthaṃ tataḥ puṃsi pañcame śubhadaṃ bhavet' || smṛtyantare
'sapiṇḍīkaraṇādarvāgapakṛṣyakṛtānyapi || punarapyapakṛṣyante vṛddhyuttaraniṣedhanāt'

47.65-6

athāśaucaviṣaye yājñavalkyaḥ 'dāne
vivāhe yajñe ca saṅgrāme deśaviplave || āpadyapi ca kaṣṭāyāṃ sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate' || brahmapurāṇe 'dātuḥ pratigrahītuśca kanyādāne tu no
bhavet || vivāhe viṣṇoḥ kanyāyā lājahomādi karmaṇi' iti || 'vratayajñavivāheṣu śrāddhe home vrate jape || prārabdhe sūtakaṃ na syādanārabdhe tu sūtakam' iti viṣṇuvacanācca || prārambhastenaivoktaḥ 'prārambho varaṇaṃ yajñe saṅkalpo vratasatrayoḥ || nāndīmukhaṃ vivāhādau śrāddhe
pākaparikriyā' iti

47.64-11

atha kanyādātāraḥ || nāradaḥ 'pitā dadyātsvayaṃ kanyāṃ bhrātā vā'numataḥ pituḥ || mātāmaho
mātulaśca sakulyo bāndhavastathā || mātā labhāve sarveṣāṃ prakṛtau yadi vartate || tasyāmaprakṛtisthāyāṃ kanyāṃ dadyuḥ svajātayaḥ' || (aprakṛtisthā unmādādidoṣayuktā) || yājñavalkyaḥ 'pitā pitāmaho bhrātā sakulyo jananī tathā || kanyāpradaḥ pūrvenāśe prakṛtisthaḥ paraḥ paraḥ'
iti || anyakanyāṃ dhanena gṛhītvā vāgdānaṃ kuryādityuktaṃ skānde 'ātmīkṛtya suvarṇena parakīyāṃ tu kanyakām || dharmeṇa vidhinā
dātuma sagotro'pi yujyate' || viṣṇudharmottare 'anāthāṃ kanyakāṃ datvā sadṛśe vādhike vare || dviguṇaṃ phalamāpnoti kanyādāne yadīritam'
iti

47.65-7

atha vivāhabhedāḥ || manuḥ ‘brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyastathā'suraḥ || gāndharvo rākṣasaścaiva
paiśācastvaṣṭamo'dhamaḥ || cattāro brāhmaṇasyādyāḥ śastā gāndharvarākṣasau || rājñastathā'suro vaiśye śūdre cāntyastu garhitaḥ’ || antyaḥ =
paiśācaḥ

47.66-3

atha nāndīpitṛdeśakaśramaḥ || smṛtyarthasāre ‘nāndīmukhe vivāhe ca prapitāmahapūrvakam || nāmasaṅkīrtayedvidvānanyatra pitṛpūrvakam’ iti || nāndīmukha ityetacchākhāntaraviṣayam

47.67-2

mātulakanyāviṣaye jyotiḥsaṅgrahe ‘na rāśikūṭaṃ
na gaṇaṃ na yoniḥ strīdīrghavarṇau guṇarajjuvedhāḥ || sarvāṇi kūṭāni vivarjayanti tasmai hitā mātulakanyakā yā || mātula-paiśāca-rākṣasa-gāndharvavivāhasaṃjñāśca || prema-chala-bala-cauryānmāśritalabhaṃ na ca grahāḥ kūṭam’

47.65-8

atha vadhūvarayorekanakṣatrarāśinirṇayaḥ || saṅgrahe ‘eka bhaikarāśau ca vivāhaḥ prāṇahānidaḥ || ekarte bhinnarāśau vā dampatyoḥ
śubhadaṃ bhavet || ekarāśau dvinakṣatre puntārā prathamā bhavet || atīvaśobhanā proktā strī tārā cedvinaśyati || dampatyorekanakṣatre dvipadarte
mṛtirbhavet || tripadarte mṛtā patnī catuṣpāde śubhāvaham’ || anyatra ‘toya - bharaṇī-sarpā hastaindra-varuṇāni ca || rohiṇyārdrā dhaniṣṭhā ca
tiṣya-mūla-maghā dviṣaṭ || dampatyorekanakṣatre vivāho maraṇapradaḥ || śeṣāstārāḥ pañcadaśa vivāhe ca śubhapradāḥ || bhavanadvayayukta pā pūrvaṃ puṃsaḥ
śubhāvahaḥ || paścādbhāgaṃ tathā strīṇāṃ vyatyayastu vināśakṛt || ekarāśau dvinakṣatre kṛttikā yāmyatārake || dhaniṣṭhā śatatārā ca puṣyā''śleṣā
ca varjayet || turage pauṣṇa āgneye haste puṣyottarāsu ca || ārdrāyāṃ tu viśeṣeṇa ekapāde śubhāvaham || rohiṇyārdrā mṛgendrā'gnī tiṣyaśravaṇapauṣṇabham || uttarā proṣṭhapāde ca nakṣatraikye'pi śobhanam || pūrvāṣāḍhastathā''śleṣā jyeṣṭhā vāsavavāruṇāḥ || svātī mūla bharaṇyaśca ekatārā mṛtipradāḥ || brahmaviṣṇuśivendrāmīpūṣāhirbudhnyapaitrabham || uttarāṣāḍhakaṃ caiva nakṣatraikye śubhāvaham || maitrāśvinī ca puṣyendū aryamāditivāruṇāḥ
hastāpastvaṣṭradaivatyā nakṣatraikye'pi madhyamāḥ || ajaikapānmitravasurdvideva prabhañjanātparyakamṛjaṅgabhāni || mukundajīvāntakabhāni nūnaṃ śubhāni
yoṣidvarajanmabhaikye' || mādhavīye 'ekarce'pi varasyapūrvamaparaṃ vadhvāstu bhaṃ pūjitaṃ tyājyaṃ netarathāpi tatpariharennakṣatramekaṃ dvayoḥ || taccānye
śubhamāmananti munayaḥ śakrapracetomaghāmūlādrārvisurohiṇīyamapayo hastāhipuṣyairvinā'

47.64-12

atha strīnakṣatrapūrvaviṣaye 'vāruṇārumarudasrā
agnitoye vidhiḥ pitā || ekarāśau tu kartavyaṃ strīpūrvamapi śobhanam || pūrvāṣāḍhe vāruṇe raudrabhāgye hastasvātīmaitradasrāmaghāsu || viśvedevāḥ
saumyavahnarviriñciḥ strīpūrvā syādatra mukhyaṃ praśastam || viśvākhikādviśravaṇaprajeśāstiṣyāntatatpūrvamaghāḥ praśastāḥ || strīpuṃsatāraikyakaragrahe tu
śeṣā vivarjyā iti saṅgirante' || prayogadarpaṇe 'dampatyorekarāśiḥ syātsampatputraśubhāvahaḥ || ubhayorekanakṣatre śubhaṃ syādbhinnapādayoḥ
yadaikarāśau śubhadaṃ pṛthagbhe rāśidvayaṃ madhyamamekamṛkṣe || ekakṣaṃrāśau varayorjugupsā cecchanti kecitpadayoḥ pṛthaktve || āṣāḍhe yamabhe sarpe
hastenduvaruṇāni ṣaṭ || dampatyorekanakṣatraṃ āyuḥśrīputranāśanam' iti

47.64-13

atraivaṃ vyavasthā || aśvinī-kṛttikā-mṛgaśiraḥpunarvasu-pūrvāphalguni-uttarātraya-citra-viśākhā-anurādhā-śravaṇa-pūrvābhādra-revatya iti caturdaśanakṣatrāṇi dampatyorekanakṣatre śreṣṭhāni || rohiṇīārdrā-puṣya-maghā-svātī-dhaniṣṭhāśceti ṣaṇmadhyamāḥ || bharaṇi-āśleṣā-hasta-jyeṣṭhā-mūla-pūrvāṣāḍha-śatatārā iti sapta varjyāḥ || athaikarāśau
dvinakṣatre pūrvanakṣatraṃ puruṣasya aparanakṣatraṃ striyāścet sarvāṇyapi śubhānyeva, yadi snrīnakṣatraṃ pūrvamaparaṃ puruṣasya tadā kānicidbrāhyāṇi, yathā pūrvāṣāḍhaśatatārā-ārdrā-uttarā-hasta-svātī-anurādhā-aśvinī-maghā-uttarāṣāḍha-mṛgaśiraḥ-kṛttikā-rohiṇya iti trayodaśanakṣatrāṇi, strīpūrvāṇyapi grāhyāṇi,
anyāni varjyāni iti

47.65-9

'mūlajā śvaśuraṃ hanti vyālajā ca tadaṅganām|| aindre dhavāgrajaṃ hanti viśākhāsu dhavānujam
sutaḥ sutā vā niyataṃ śvaśuraṃ hanti mūlajaḥ || tadantyapādajo vā'pi naitrāśleṣāntyapādajā' || anyatra 'mūlādyapāde śvaśuraṃ nihanti
vyālāntyapāde ca tadaṅganāṃ ca || aindre dvidaivāntimapādajātā tadagrajaṃ hanti tathaiva devaram || viśākhā ca tulāyuktā devarasya sukhapradā
sā kanyā devaraṃ hanti pucche vṛścikasaṃyutā || mūlāśleṣaviśākhāsu jyeṣṭhājātaśca yaḥ pumān || na duṣyati vivāhe ca strīṇāṃ sarvatra
varjayet'

47.64-14

atha jyeṣṭhaviṣaye 'jyeṣṭhasya jyeṣṭhakanyāyā vivāho na praśasyate || tayoranyatare jyeṣṭhe jyeṣṭhamāsaḥ praśasyate' || muhūrttacintāmaṇau
'na jyeṣṭhāñjyeṣṭhayoḥ kāryaṃ nṛnāryoḥ pāṇipīḍanam || tayorekatare jyeṣṭhe jyeṣṭhamāse'pi kārayet || dvau jyeṣṭhau madhyamau proktāvekajyeṣṭhaḥ
sukhāvahaḥ || jyeṣṭhatrayaṃ na kurvīta vivāhaṃ sarvasammatam' || parāśaraḥ 'ajyeṣṭhakanyakā yatra jyeṣṭhaputro varo yadi || vyatyayo vā tayostatra
jyeṣṭhamāsaḥ śubhāvahaḥ'

47.4-3

atha janmamāsāditirṇayaḥ 'janmamāsi na ca janmabhe'thavā naiva janmadivase'pi kārayet
ādyagarbhaduhituḥ sutasya vā jyeṣṭhamāsi na tu jātumaṅgalam' || ratnakośe 'janmarkṣe janmadivase janmamāse śubhaṃ tyajet || jyeṣṭhe māsyādyagarbhasya
śubhaṃ varjya striyā api || na janmabhe janmagṛhe dine vā kuryādvivāhaṃ na ca janmamāse || jyeṣṭharkṣaje jyeṣṭhasutāṅganānāṃ mitho vivāho na tu
śukramāse || annaprāśanamudvāhacaulakarmopanāyanam || janmamāse tu varjyaṃ syātkaliṅgamagadheṣu ca || narmadādakṣiṇe deśe janmamāsaḥ śubhapradaḥ
anyadeśe na śubhadaṃ bahūnāṃ sammataṃ tvidam || strīṇāṃ janmatrayaṃ śreṣṭhaṃ vivāhe tu praśasyate' || anyatrāpi 'vivāhe kanyakānāṃ tu janmarkṣantritayaṃ
śubham || puṃsaḥ prathamajanmarkṣaṃ tyājyamanyadvayaṃ śubham' || mādhavīye 'muktvaikaṃ janmarkṣe dvetāre janmasaṃjñake śubhade || upanayane ca vivāhe
bhuktau yātrāyame kramaśaḥ || janmavipatpratyaravadhajanmāṣṭamarāśitārakāstyājyāḥ || sāṣṭamagrahāḥ śubheṣu tyajanti ṣaṣṭhavyayau cānye'
tripadādīnāṃ dānamuktaṃ nirṇayasindhau 'vipadarkṣe guḍaṃ dadyānnidhane tilakāñcanam || pratyare lavaṇaṃ dadyācchākaṃ dadyātrijanmasu || candre ca śaṅkhaṃ
lavaṇaṃ ca tārāṃ tithau viruddhe'llatha taṇḍulāṃśca || dhānyaṃ ca dadyātkaraṇe ca vāre yoge viruddhe kanakaṃ pradeyam' || saṅgrahe 'śākaṃ guḍaṃ ca tailaṃ
ca dadhi sarpiḥ payo madhu || phalaṃ suvarṇaṃ dattaṃ cettārādoṣo na vidyate'

47.66-4.1

nāradaḥ 'pauṣe'pi makarasthe'rke caitre meṣaṃ gate ravau || āṣāḍhe mithunāditye ke'pyāhuḥ karapīḍanam
māghaphālgunavaiśākhajyeṣṭhamāsāḥ śubhāvahāḥ || madhyamaḥ kārttiko mārgaśīrṣo vai ninditāḥ pare' || mārgaśīrṣamāsaniṣedho jyeṣṭhāpatyaparaḥ
tadāha caṇḍeśvaraḥ 'mārge māsi tathā jyeṣṭhe kṣauraṃ pariṇayaṃ vratam || jyeṣṭhaputraduhitrostu yatnena parivarjayet' || āpadi tatraiva 'kṛttikāsthaṃ raviṃ
tyaktvā jyeṣṭhaputrasya kārayet' iti || śrīdharīye 'arke karkaṭakanyakāghaṭadhanurmukte bhṛgau mantriṇi sphītajyotiṣi śītarauciṣi balodrikte virikte
tithau || rohiṇyuttararevatīpitṛmarunmitrenduhastāsureṣvārārkārkajavāsarādirahiteṣūdvāhakarmārabhet’ || asuraṃ = mūlam || vidhiratne ‘kanyākumbhakulīrage dinakare kuryānna pāṇigrahaṃ śeṣāṇi pravarāṇi yāni nitarāṃ māsāni pāṇigrahe’ iti || nāradaḥ ‘na kadāciddaśarkṣeṣu bhānorādrāṃpraveśanāt || vivāho devatānāṃ ca pratiṣṭhā copanāyane || aprabuddhe hṛṣīkeśe yāvattāvanna maṅgalam || utsave vāsudevasya divase nānyamaṅgalam’
iti || atra viśeṣastu vasiṣṭhaḥ ‘āṣāḍhastu śubho jñeyo yāvatsūryo na karkiṇi || viṣṇuḥ śete sadā''ṣāḍhe śuklapakṣe harerdine || kārttikyāṃ
pratibudhyeta śuklapakṣe harerdine || aprabuddho hṛṣīkeśo yāvattāvanna maṅgalam || prabuddhe caiva kurvīta sudine nirmalāmbare || na kadāciddaśarkṣeṣu
bhānorādrāṃ praveśanāt || māṅgalyādīni kurvīta vivāhādīni kānicit’ || caitreṇa sahāṣāḍhādimāsacatuṣṭayaṃ varjayet || tathā ca guruḥ

47.66-4.2

‘caitre cāṣāḍhapūrveṣu caturṣvapi ca varjayet || anye tu śubhadā māsāḥ saureṇaite'tiśobhanāḥ’ iti || vasiṣṭhaḥ ‘aṣṭau māsāḥ praśastāḥ
syuścatvāraḥ parivarjitāḥ || praśasteṣveva māseṣu vivāhaṃ yojayedbudhaḥ || catvāro ninditā māsāḥ śrāvaṇāśvayujau tathā || caitre proṣṭhapade caiva
vidvānnaiva prayojayet’ iti || pauṣastu śūnyatvānninditaḥ || nāradaḥ ‘māghaphālgunavaiśākhajyeṣṭhamāsāḥ śubhapradāḥ || madhyamaḥ kārttiko
mārgaśīrṣo'nye ninditāḥ paraiḥ’ iti || saṅgrahe ‘vivāhe copanayane janmamāsaṃ vivarjayet || viśeṣā janmapakṣaṃ tu vasiṣṭhādyairudāhṛtam’
iti || gṛhyasūtre ‘udagayana āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre iti sarve māsā vivāhasya śucitapastapasyavarjyamityeke rohiṇīmṛgaśīrṣottarāphalgunīsvātīti vivāhasya nakṣatrāṇīti ca’ || ato bodhāyanānāṃ sarve māsāḥ śubhāvahā ityuktam || kecidāṣāḍhamāghaphālgunamāsā varjyā
ityāhuḥ || iti māsanirṇayaḥ ||cha|| atha nakṣatrāṇi || saumya-paitṛka-hastāśca maitra mūlāruya vāyavaḥ || trīṇyuttarāṇi
pauṣṇaśca rohiṇī śobhanapradā || anyāśca sarvā varjyāḥ syustārāḥ pāṇigrahe sadā || praśastanakṣatrāṇi • khātī-śaśāṅka-pitṛtāraka-maitrabhāni
puñjanmaṛkṣamathavā vanitarkṣakaṃ vā || rāśyādikūṭagaṇanāvaśakaṃ na cetsyādatyantamiṣṭamiti śāstravido vadanti • iti || vāsiṣṭhaḥ • śukladvitīyādiṣu ye ca kṛṣṇapakṣe daśamyantagatāḥ praśastāḥ || tāsvaṣṭamī skandagaṇeśadurgāścaturdaśī pāpatithīrvivarjyāḥ || vārāḥ praśastāḥ śubhakhecarāṇāṃ

47.66-4.3

sūryārkivārau khalu madhyamau tau || tyājyaḥ sadā bhūmisutasya vāraḥ kāmārkatithyorapi tau pradoṣau || tisrottarāmūlamaghāntyamitraprajeśacandrārkasamīrabheṣu || tadā praśastā khalu kāminīnāṃ pāṇigrahe vedhavivarjiteṣu • iti ||cha|| atha saṅkrāntinirṇayaḥ || nāradīye
• tyājyāḥ sūryasya saṅkrānteḥ pūrvataḥ parataḥ sadā || vivāhādiṣu kāryeṣu nāḍyaḥ ṣoḍaśa ṣoḍaśa • || vāsiṣṭhe • viṣuvattorayanayordinatrayaṃ
haripade ṣaḍaśītimukhe'pi ca || pūrvato'pi parato'pi saṅgramānnāḍikāśca khalu ṣoḍaśa ṣoḍaśa • || viṣuvādilakṣaṇamuktaṃ mādhavīye • arke
sthirānviñcati viṣṇupadābhidhānāstebhyaḥ parāśca ṣaḍaśītimukhāścatasraḥ || saṅkrāntaya svalajamṛgāsyatulākulīrā jñeyāḥ kramādudagavāgviṣuvāyanākhyāḥ •
iti || meṣatulāsaṅkramau viṣuvau, makarakarkaṭasaṅgramāvayane, vṛṣasiṃhavṛścikakumbhasaṅgramā viṣṇupadāni, mithunakanyādhanumīnasaṅgramāḥ ṣaḍaśītayaḥ
iti ||cha|| athāṣṭamarāśiḥ || vārhaspatye • janmeśāṣṭamalagreśau mithau mitre vyavasthitau || janmarāśyaṣṭameśotthadoṣo naśyati
bhāvataḥ • iti ||cha|| atha grahaṇam • grahaṇotpātabhaṃ tyājyaṃ maṅgaleṣu ṛtutrayam || yāvacca rāhuṇābhuktavā muktaṃ taddagdhakāṣṭhavat
atha
mahāpātaḥ nāradīye 0 yasmindine mahāpātastaddinaṃ parivarjayet || api sarvaguṇopetaṃ dampatyormṛtyudaṃ yataḥ0 || saṅgrahe 0 mahāpātasya vaidhṛtyā
yāvatkālaṃ sthitirbhavet || tāvatkālaṃ tyajetpūrvaṃ tāvatkālaṃ tyajetparam || ātmopalabdhāviva yāmavatyāmupāgatāyāṃ grahavāsareṣu || varṇeṣu

47.66-4.4

parṇeṣvivabuddhimanto hīnottamatvaṃ na khalu smaranti0 || anyatra 0 na vāradoṣāḥ prabhavanti rātrau0 iti

47.6-2

puṣyayorvā śukladvitīyādikṛṣṇadaśamīparyanteṣu tithiṣu āditya-soma-budha-guru-śukravāreṣu maṅgala-śanivārayośca rātrau rohiṇī-maghā-uttarātraya-hastasvātī-anūrādha-mūla-revatīṣu saptame sarvagrahavarjite aṣṭame śani-rāhu-ketūnvinā anyagrahavarjite śubhagraharāśiṣu śubhayogadṛṣṭiyuktapāparāśiṣu vivāhaṃ
kuryāt || dampatyorjanmamāsaṃ janmapakṣaṃ vā varjayet || janmadina-janmalagrāni ca varjanīyāni puruṣasyādyajanma varjya anujanmatijanmamakṣatre
madhyame, striyāstu janmarkṣaṃ śreṣṭhamanye madhyame, pakṣadvaye'pi navamīṃ caturdaśīṃ ca kṛṣṇapakṣe caturthīṃ ca varjayitvā śuklacaturthī ṣaṣṭhyaṣṭamī dvādaśī ca
madhyamāḥ, anye śubhāḥ, evaṃ lagnādikaṃ vicārya vivāhaṃ kuryāt || rāśīnāhaṃ nāradaḥ • śubhekṣitā yutāḥ śastā udvāhe'khilarāśayaḥ •
iti

47.65-10

atha rāśikūṭādinirṇayaḥ kathyate || nāradīye • puṇyehni lakṣaṇopetaṃ sukhāsīnaṃ sucetasam || praṇamya daivavitpṛccheddaivajñaṃ
bhaktipūrvakam || tāmbūlaphalapuṣpādyaiḥ pūrṇāñjalirupāgataḥ || kartā nivedya dampatyorjanmarāśiṃ sajanmabham • iti || • aṣṭadhā rāśikūṭāśca
strīdūra-gaṇa-rāśayaḥ || rāśīśa-yoni-varṇākhyā nāḍī-rajjuritikramāt • || prayogadarpaṇe tu • aṣṭādaśakūṭāni • ityuktaṃ, teṣāṃ nāmāni
• māhendraṃ gaṇakūṭaṃ ca dinakūṭaṃ ca yonijam || strīdīrghaṃ rajjukūṭaṃ ca vaśyaṃ varṇākhyakūṭakam || rāśiṃ rāśyadhipākhye ca veśā nāḍyākhyakūṭake
bhūta liṅgākhyakūṭe ca jātyākhyaṃ pakṣikūṭakam || yoginī gotrakūṭe ca kūṭānyaṣṭādaśaiva hi • iti || • dampatyorvṛddhikārīṇi yatāccintyāni
tattvataḥ • iti ca || saṅgrahe tu • dinaṃ gaṇendramāhendraṃ strīdīrghaṃ yonireva ca || rāśiṃ rāśyadhipo rajjurvedhā vaśyāḥ tathā daśa || varṇo nāḍī
bhūta liṅga jāti gotrāṇi pakṣiṇaḥ || yoginīṛkṣadevākhyaḥ tathāṣṭādaśavarttakāḥ • iti || etānyavaśyakāni kānicitkūṭāni likhyante

Linked texts (18)