Pramāṇa · Search · About · API

Shraddhamanjari (Bapubhatta Kelakara) 4.1

Śrāddhamañjarī (Bāpūbhaṭṭa Kelakāra) 4.1

Language
Sanskrit

Contents

4.1.1

sūktastotrajapaṃ tyaktvā piṇḍāghrāṇaṃ ca dakṣiṇām
āhvānaṃ svāgataṃ cārghyaṃ vinā ca pariveṣaṇam
visarjanaṃ saumanasyamāśiṣāṃ prārthanāṃ tathā
viprapradakṣiṇāṃ caiva svastivācanakaṃ vinā
pitṝnuddiśya kartavyaṃ prācīnāvītinā sadā | iti
bahvṛcānāmapasavyenaivā''vāhanam | pariśiṣṭe tathaivoktatvāt
atra śrāddhamayūkhoktaṃ kiṃciducyate—caturvidhaṃ karma kiṃcitpitryaikasaṃbandhitvādvipyaṃ svadhāninayanādi | kiṃciddaiveka saṃbandhitvādvaiyam | yathā
viśve devāḥ prīyantāmiti vācanam | kiṃcidubhayasaṃbandhādubhayātmakam
yathā pākaprokṣaṇādi | kiṃcinna devapitṛsaṃbandharāhitvāllaukikameva
yathā svāgatapraśnādi | tatra pitryamubhayātmakaṃ ca prācīnāvītinā kāryam
daivaṃ laukikaṃ ca yajñopavītinaiva kāryamiti | saṃkalpavākyaṃ nīvībandho
gāyatrīmadhuvātā ityādirūpaḥ śeṣānnaviniyogo'nnavajanamevamādīni
karmāṇyubhayātmakāni | annaparivepaṇamatithibhojanamāpośanāthamudakadānādyābhiśravaṇāntaṃ brāhmaṇapradakṣiṇīkaraṇaṃ dātāro no'bhivardhantāmityādyāśīḥ svastivācanaṃ visarjanamadya me saphalaṃ janmetyādi ucchiṣṭodvāsanamevamādīni laukikānīti saṃkṣepaḥ
sarvatra daivakarma yajñopavītinā dakṣiṇajānunipātena pradakṣiṇaṃ prāgapavargamudagapavargaṃ vā kāryam | akṣatāstu yavāḥ | udakakāryaṃ yavodhakena

4.1.2

pūjopacārāṇāṃ devatīrthena dvirdvirdānam | gandhadānaṃ tvanāmikayā madhyamāṅgulyā vā | pitryaṃ karmā''gneyīdigabhimukham | āśvalāyanena dakṣiṇāprācīṃ prastutya sarvakarmāṇi tāṃ diśamityuktatvāt | tacca savyajānunipātenāmapradakṣiṇamāgneyyapavargaṃ kāryam | akṣatasthāne tilāḥ | udakakāryaṃ tilodakena | upacārāṇāṃ tristrirdānaṃ gandhadānaṃ tarjanyā vinā vacanaṃ prācīnāvītinā | śrāddhe mantrādau praṇavamṛṣidevatacchandasāṃ smaraṇaṃ ca naiva
kāryamiti prayogapārijāte | atra kiṃciducyate | daive upacārāṇāṃ dvirdvirdānaṃ pitrye tristrirityatra pādyādīnāṃ sarveṣāmupacārāṇāmayaṃ niyama iti
kecidāhustaccintyam | pramāṇābhāvāt | vastutastu gandhamālyadhūpadīpānāmevāyaṃ niyamaḥ | pariśiṣṭe devārcanaprakaraṇe gandhapuṣpadhūpadīpānāmubhayordvirdvirdvastvetyuktvā'nantaramācchādanaṃ dadyādityuktam | tena gandhamālyadhūpadīpātiriktānāmupacārāṇāṃ sakṛddānamiti siddham | anenaivābhiprāyeṇa vṛttikāro'pi gandhamālyādi sakṛddeyaṃ triḥ pañcakṛtvo vetyuktavān
anyathā''sanādyādītyevamavakṣyat | atra yadyuktaṃ tatkartavyam | saṃkalpānantaraṃ mahānibandhepvanuktamapi yavodakaṃ tilodakaṃ prāyaścittamantrajapaṃ
samastasaṃpadityādimantrairbrāhmaṇānāṃ pradakṣiṇīkaraṇaṃ ca śiṣṭāḥ kurvanti
dharmapuṣpākṣatādipadārthānśuddhodakena saṃprokṣya gṛhṇīyāt | taduktaṃ kalikāyāṃnāprokṣitaṃ spṛśetkiṃcinna vadenmānuṣīṃ giram || iti
tathā-prāyaścittaviśuddhātmā tebhyo'nujñāṃ pragṛhya ca
dadyādvai brahmadaṇḍārthaṃ hiraṇyaṃ kuśameva ca
mārkaṇḍeyaḥ-snātaiḥ snātānsamāhūtānsvāgatenārcayetpṛthak

4.1.3

pṛthvīcandrodaye nāradaḥśrāddhārthaṃ samanuprāptānaviprānbhūyo nimantrayet
idaṃ dvitīyaṃ nimantraṇaṃ vidhistu kṣaṇaḥ karaṇīyaḥ | oṃ tatheti pūrvavat | tataḥ kartā prāpnotu bhavān | vipraḥ prāptavānīti vadediti viśeṣa
iti śaunakaḥ | tataḥ pādyavidhiḥ | tatra maṇḍalalakṣaṇamāha hemādrau śaṃbhuḥsaṃmārjitopalipte tu dvāre kurvīta maṇḍale
udakplavamudīcyaṃ syāddakṣiṇe dakṣiṇāplavam
dvāri dvārasamīpe gṛhāṅgaṇa iti yāvat | tatpramāṇaṃ kalikāyāmprādeśamātraṃ devānāṃ caturasraṃ tu maṇḍalam
tyaktvā ṣaḍaṅgulaṃ tasmāddakṣiṇe vartulaṃ tathā
tacca maṇḍaladvayaṃ gomayodakābhyāṃ kāryam | gomūtreṇeti candrikāyām
atyantajīrṇadehāyā vandhyāyāśca viśeṣataḥ
ārtāyā navasūtāyā na gorgomayamāharet || iti
bhṛguḥ-maṇḍalayorathaṭo vā sanediti kārikābhāṣye
vyāghraḥ-uttare'kṣatasaṃyuktānpūrvāgrānvinyasetkuśān
dakṣiṇe dakṣiṇāgrāṃstu satilānvinyasetkuśān
mātsye-akṣatābhiḥ sapuṣpābhistadbhyarcyyāpitṛvadyavat
viprāṇāṃ kṣālayetpādānabhivandya punaḥ punaḥ
bhaviṣye-prakṣālayedviprapādāñśaṃ no devīritiṛcā
etaccā''sīnānāṃ svayamapyāsīnena pratyaṅmukhena kāryamiti candikāyāṃ
vṛddhavasiṣṭhaḥ-na kuśagranthihastastu pādyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ
ghṛtādinā'bhyaktapādayoḥ pādyaṃ dadyāditi candrikāyām
kalikāyām-tataḥ 'prakṣālayetpādau bhāryāsrāvitavāriṇā
śrāddhakāle yadā patnī vāme nīrapradā bhavet
āsuraṃ tadbhavecchrāddhaṃ pitṝṇāṃ nopatiṣṭhate
nādhaḥ prakṣālayetpādau kartā pitrādikarmasu
sindhau laugākṣiḥ-maṇḍalāduttare deśe dadyādācamanīyakam
tathā-vidhāya kṣālanaṃ teṣāṃ dvirācamanamiṣyate
svayamapi dvirācāmediti hemādrau

4.1.4

nāradaḥ-yaṃnnā''camanavārīṇi pādaprakṣālanodakaiḥ
saṃgacchanti budhaiḥ śrāddhamāsuraṃ tatpracakṣate
candrikāyām-āsaneṣu sadarbheṣu vivikteṣūpaveśayet
vivikteṣu parasparamasaṃlagneṣu | kārikāyāmapidvau daive prāṅmukhau pitrye trīnviprānuṅgānanān
dhyāyansarvaite pitara iti tānupaveśayet
vyāsaḥ-savyenaivā''sanaṃ dhṛtvā dakṣiṇe dakṣiṇaṃ karam
vyāhṛtībhiḥ samastābhirāsaneṣūpaveśayet
samādhvamiti caivokteveti
prativipraṃ śvetasūtravartiyuktamavicchinnaṃ tailadīpaṃ sthāpayediti kārikābhāṣye | prayogapārijāte smṛtyantaramtatrā''sanāni deyāni tilāścaiva kuśaiḥ saha
pṛthakpṛthagāsaneṣu tilatailena dīpikā || iti
tatraiva-aprasūtāḥ smṛtā darbhāḥ prasūtāstu kuśāḥ smṛtāḥ || iti
mādhavīye yamaḥ-bhikṣuko brahmacārī vā bhojanārthamupasthitaḥ
upaviṣṭeṣvanuprāptaḥ kāmaṃ tamapi bhojayet
bhikṣukānāha candrikāyāmaṃtriḥbrahmacārī yatiścaiva vidyārthī gurupoṣakaḥ
adhvagaḥ kṣīṇavṛttiśca ṣaḍete bhikṣukāḥ smṛtāḥ || iti
kūrmapurāṇe-atithairyasya nāśnāti na tacchrāddhaṃ pracakṣate
atithilakṣaṇaṃ viṣṇupurāṇeajñātakulanāmānamanyataḥ samupāgatam
pūjayedatithiṃ samyaṅnaikagrāmanivāsinam || iti
nīvībandhaprakāramāhā''śvalāyanaḥnīvīvāso daśāntena svarakṣārthaṃ prabandhayet
kātyāyano'pi-nīvī kāryā daśāgupti vāmakukṣau kuśaiḥ saha || iti
pṛcchayājñavalkyaḥ-dakṣiṇe kaṭideśe tu tilaiḥ saha kuśatrayam
smṛtyarthasāre tu - pitṝṇāṃ dakṣiṇe pārśve viparītā tu daivike
daivike vṛddhiśrāddha iti kamalākaraḥ | tataḥ prakrāntaṃ śrāddhaṃ kariṣya

4.1.5

iti saṃkalpaḥ | tato'pahatā iti mantreṇa prasavyaṃ sarvatastilānavakīryodīratāmityūcaṃ japediti pariśiṣṭe | tilā rakṣantvasurānitimantreṇa dvāradeśe
kuṃśatilānprakṣipediti skānde | parāśaraḥtadviṣṇoritimantreṇa gāyatryā ca prayatnataḥ
prokṣayedannajātaṃ tu śūdradṛṣṭyādiśuddhaye
hemādrau brahmāṇḍe-śrāddhabhūmau gayāṃ dhyātvā dhyātvā devaṃ gadādharam
yasyādīṃśca pitṝndhyātvā tataḥ śrāddhaṃ pravartayet
devatābhyaḥ pitṛbhyaśca mahāyogibhya eva ca
namaḥ svāhāyai svadhāyai nityameva namo namo nityameva namo namaḥ
ādimadhyāvasāne tu trirāvṛttyā japedbudhaḥ
pitaraḥ kṣipramāyānti rākṣasāḥ pradravanti ca || iti
atha devārcanam | tatra pratyupacāramādyantayo raṇo vṛdyādviti pitrarcāmaprakaraṇe nārāyaṇavṛttau | pracetāḥāsaneṣvāsanaṃ dadyāddaive dadyāttu dakṣiṇe
nāgarakhaṇḍe-ṛjubhiḥ sākṣatairdarbhaiḥ sopavedakṣiṇādiśi
devānāmāsanaṃ dadyādvāmabhāge tu paitṛke
yugmāndarbhāniti candrikāyām | caturbhiriti granthāntare | āśvalāyanerdaivikāviprādvitve'pi purūravārdrava0nāmidamāsanamityekasmai dattvā puna
revameva dvitīyāya deyam | sarvatraivaṃ prayogaḥ | nirṇayasindhauāsane svāsanaṃ dadyādarghya svāyam̐ dvijottamaḥ
sugandhaśca supuṣpāṇi sumālyāni sudhūpakaḥ
sujyotiścaiva dīpe tu svācchādanamiti kramaḥ
candrikāyāṃ tu-sugandho'stu sudīpo'stu cetyādi samudāharediti
āsanapradānāntaramatrā''syatāmiti kartā vadet| dharmo'sīti vipra iti
ca tatraiva | tatastṛtīyaṃ nimantraṇam | tadvidhimāha gālavaḥdaive kṣaṇaḥ kriyatāṃ tu niraṅguṣṭhaṃ karaṃ tataḥ | dhṛtveti śeṣaḥ

4.1.6

oṃ tatheti dvijā brūyustaṃ prāpnotu bhavāniti
kartā brūyāttato vipraḥ prāpnavānīti vai vadet || iti
athārvyavidhiḥ | tatra vaiśvadevasthāne viprasyaikatve dvitve bahutve caikamevārvyapātramāsādya svāhā'rdhyā iti sarvebhyaḥ sakṛnniṣedya taccheṣārghyaṃ
vigṛhya sarvebhyo dadyāditi gṛhyapariśiṣṭe prayogapārijāte nirṇayasindhau
ca | śrāddhacandrikāyāṃ pātradvayamapyuktam | asminnarghyapātre darbhadvayātmakaṃ
pavitram | śaunakajayantābhyāmarvyarahitasya devārcanasyokterāśvalāyanānāṃ daive na cā'rghyadānamiti kecit | arghyapūraṇottaramāvāhanam
tatkramaḥ smṛtyantaredevārcāṃ dakṣiṇāṅge syādādyantyaṃ mūrdhani
śiroṃsajānupādeṣu vāmāṅgādiṣu paitṛke
arcā pūjā''vāhanarūpeti candrikāyām| viśve devāsa āgatetyāvāhanamantraḥ | atra vaiśvadevikotpattidhyānaṃ kecitkurvanti | tadyathāviśvāyāṃ dakṣakanyāyāṃ jātā dharmānmahātmanaḥ
viśve devā iti khyātā devavaryā mahābalāḥ
śaktreṇa saha yoddhṛṇāṃ vijetārastu rakṣasām
yannāmasmaraṇādeva pradravantyasurā bhayāt
bāṇacāpāsanadharā dvibhujāḥ śvetavāsasaḥ
keyūriṇaḥ kuṇḍalinaḥ kirīṭakaṭakā nvitāḥ
dhairyasaundaryasaṃyuktā divyasraganulepanāḥ
indrasyānucarāḥ sarve goptāraścidivaspateḥ || iti
tato viśve devāḥ śṛṇutemaṃ havaṃ ma ityādiprayogaḥ | nirṇayasindhau
gabhastiḥarghyaṃ piṇḍapradānaṃ ca svastyakṣayye tathaiva ca
gandhapuṣpādiruṃ sarvaṃ hasteṣveva tu dāpayet
kārikābhāṣye pātreṇa tu na dāpayediti caturthacaraṇe pāṭhaḥ | vyāsaḥapavitrakaro gandhairgandhadvāreti pūjayet
viprāṇāṃ gandhena varttulaṃ puṇḍramardhacandrākāraṃ ca na kāryam | tiryaglepo

4.1.7

bhavatyevetiṃ nirṇayasindhau | kalikāyāṃ smṛtiḥgandhadvāreti vai gandhamāyanete ca puṣpakam
dhūrasītyamunā dhūpamuddīpyasveti dīpakam
yuvaṃ vastrāṇi mantreṇa vastraṃ dadyātprayatnataḥ || iti
pādadeśe dhūpanivedanaṃ mukhadeśe dīpanivedanamiti prayogapārijāte
gandhadānādau ca padārthāṃnusamayaḥ kāṇḍānusamayo vā | keciddeve pitrye
ca padārthāṃnusamayenārcanamityāhustacchākhāntaraviṣayam | bahvṛcānāṃ tu
sūtre devānukteḥ kāṇḍānusamaya eveti kamalākaraḥ | parāśaraḥvācayetparipūrṇatvaṃ vāso dadyādvidhānataḥ
nāradīye-devaiśca samanujñāto yajetpitṛgaṇaṃ tathā
atha pitrarcā-tatrā''sane dharmāḥ pañca sapta veti kārikābhāṣye
arghyapātrāṇi tu pitṛsaṃkhyayaiva na tu viprasaṃkhyayā | sarveṣāṃ sthāna ekabrāhmaṇapakṣe'pi pratidaivatamakakamarghyapātramāsādya svadhārdhyā iti sakṛnmantreṇa yugapatsarvāṇi tasmai nivedya punaḥ punarabhyā apo dattvā kasmā eva
pitaridaṃ te'rghyamityādimantraiḥ sarvāṇyarghyāṇi dadyāt | ekaikasya sthāna
ekaikabrāhmaṇapakṣa ekaikasmā ekaikaṃ nivedyaikaikasmā ekaikamarghyaṃ dadyāt
pituḥ sthāne'nekabrāhmaṇapakṣe tadekavārghyapātraṃ sakṛnmantreṇa sarvebhyo nivedya
pitaridaṃ te'rghyamiti mantrāvṛttyā sarvebhyo vigṛhya dadyāt | evaṃ paitāma
hādāvapi | hemādrautisrastisraḥ śalākāstu pitṛpātreṣu pārvaṇe
ekoddiṣṭe śalākaikāṃ nidhāyodakamāharet || iti
yā divyā ityanumantraṇaṃ prativipraṃ sakṛdeva | prayogapārijāta ścāryaḥpituḥ paitāmahaṃ cārghyaṃ śiṣṭaṃ paitāmahe tataḥ
saṃstrāvya tacca pitrye tu sakūrce srāvayedatha || iti

4.1.8

arghyadānānte pitṛbhyaḥ sthānamasīti prathamamarghyapātraṃ śucau deśe
sthāpayet | sarvaviprottarato vā nyaset | pitryavipravāmabhāge vā | karturvāmato yeti sindhau | piṇḍaniparaṇasthala iti kārikābhāṣye
nirvartya brāhmaṇādeśātkriyāmevaṃ yathāvidhi
punarbhūmiṃ ca saṃśodhya paṅkterantaramācaret
bhājanāni tato dadyāddhastaśaucaṃ punaḥ kramāt | iti
nairṛtīṃ diśamārabhya īśānyāntaṃ samāpayet
tāmeva diśamārabhya daivikasya tadantikam
īśānīṃ diśamārabhya nairṛtyāmapradakṣiṇam
tāmeva diśamārabhya paitṛkasya tadantikam || iti
maṇḍalāni ca kāryāṇi naivāraiścūrṇakaiḥ śubhaiḥ
gauramṛttikayā vā'pi bhasmanā gomayena vā
akṛtvā bhasmamaryādāṃ yaḥ kuryātpāṇiśodhanam
āsuraṃ tadbhavecchrāddhaṃ pitṝṇāṃ nopatiṣṭhate || iti
prakṣālya hastapātrādi paścādadbhirvidhānavat
prakṣālanajalaṃ darbhaistilairmiśraṃ kṣipecchucau
visargaśculakaścaiva akṣavyaṃ paṅktivāraṇam
karaśuddhira(rā)pośā(śa)naṃ pitṛpūrvāṇi kārayet || iti
anvaṣṭakyaṃ ca pūrvedyurmāṃsi māsyatha pārvaṇam
kāmyamābhyudaye'ṣṭamyāmekoddiṣṭamathāṣṭamam
caturṣvādyeṣu sāgnīnāṃ vahnau homo vidhīyate
pitryabrāhmaṇahaste syāduttareṣu caturṣvapi
agnyabhāve tu viprasya pāṇau dadyāttu dakṣiṇe
agnyabhāvaḥ smṛtastāvadyāvadbhāryāṃ na vindati || iti
vidhurasya viśeṣo madanaratne yamenoktaḥ—
apatnīko yadā vipraḥ śrāddhaṃ kuryāt pārvaṇam
pitryaviprairanujñāto viśvedeveṣu hūyate
atropavītī svāhākāreṇāgnipūrvakaṃ daivikadharmeṇa juhuyāditi
hemādriḥ | vāyavīye—
vidhuro daivike kuryāccheṣaṃ pitrye nivedayet || iti

4.1.9

vaiśvadaivaviprabahutve'pi prathamaviprapāṇāveva homa iti kamalākaraḥ
yadvā sarvatra daivapitryaviprakarayorvikalpa iti hemādryādayaḥ | upavītitve
daive homaḥ prācīnāvītitve pitrya iti kamalākaraḥ

4.1.p1.1

pāṇihome'pyagnaukaraṇavidhiṃ kecitkurvanti | taduktaṃ hemādrau yamena—
agnaukaraṇavattantraṃ homo viprakare bhavet
paryukṣya darbhānāstīrya yato hyagnisamo dvijaḥ
aparārke śaunakaḥ—bhavatsvevāgnaukaraṇaṃ kariṣya iti vai vadet
kriyatāmiti prativacanam | mekṣaṇena kareṇa vā homa iti kamalākaraḥ
pāṇihome mekṣaṇapraharaṇaṃ neti vṛttikṛt | apūrvatvānnāyaṃ vidhiriti
kecit | taduktaṃ smṛtiratnāvalyām—
nānujñā pāṇihome syānna staḥ paryūkṣaṇokṣaṇe
nāgne tamadyāditi ca na syātāmidhmamekṣaṇe || iti
atra kecididaṃ somāya pitṛmata idamagnaye kavyavāhanāyeti samantrakavibhāgakaraṇaṃ kurvanti | tannocyate—yatra nānādaivate sthālīpākatantre
samantrakanirvāpastantreṇa śrapaṇaṃ tatraiva samantrakavibhāgakaraṇaṃ piṇḍapitṛyajñe tadabhāvānnibandhakārairanuktatvācca tadupekṣyam | tūṣṇīṃvibhāgakaraṇaṃ
bhavatyeveti | hutāvaśiṣṭapratipattimāha yamaḥ—
pitṛpāṇihutāccheṣaṃ pitṛpātreṣu nikṣipet
agnaukaraṇaśeṣaṃ tu na dadyādvaiśvadaivike
etadagnihome'pi samamiti kamalākaraḥ | vṛddhavasiṣṭhaḥ—
pitryaviprakare hutvā śeṣaṃ pātreṣu nikṣipet
piṇḍebhyaḥ śeṣayetkiñcinna dadyādvaiśvadaivike || iti
kamalākarastvāha-pāṇau hutaṃ pātre nidhāya viprānnācamayya(cāmya)
hutaśeṣaṃ pātreṣu dadyāt | anaimittikaṃ cedamācamanaṃ na hutabhakṣaṇanimittam
tenāgnaukaraṇābhāve'pyācamanaṃ bhavatīti siddham | viprāḥ pāṇau hutamannaṃ
bhojanārthadattānnena saha bhojanakāle bhuñjīyuḥ | na tu bhojanātpūrvamiti
baudhāyanamate havanānantarameva bhakṣaṇaṃ tattacchākhīyānāmeva

4.1.p1.2

atha pariveṣaṇam | tacca devapūrvamāmāsu pakvamiti pātrāṇyājyenopastīrya pavitrapāṇiḥ svayameva kuryādbhāryā vā | pātrāṇi darbhaiḥ paristīryaiti raghunāthīyapaddhatau | annādi sarvaṃ darvyā pātreṇa ca pariveṣayenna tu
hastena | apakvaṃ tailapakvaṃ ca hastenaiva deyam | bhojane tilā na deyāḥ
ghṛtādipātrāṇi bhūmau sthāpayenna bhojanapātre | pariveṣaṇakrama uktaḥ
saṃgrahelavaṇaṃ sākṣāddhastenaṃ ca na pariveṣaṇīyam | ghṛtaṃ bhojanapātrādvahiḥ
pariveṣaṇīyam | devapūrvakapariveṣaṇaniyamastu prathama eva pariveṣaṇe na
dvitīyādiṣu | ghṛtaṃ pitṛpūrvakameva pariveṣaṇīyamiti kecit | pariveṣaṇakāle yathā śabdo na bhavettathā pariveṣaṇīyam | gauḍanibandhepaṅktyāṃ viṣamadānaṃ naiva kāryam | evamannāni pariviṣyānnanivedanaṃ
kāryam | tatprayoge vakṣyate | tatrānne'ṅguṣṭhaniveśana idaṃ viṣṇuriti mantra
uktaḥ pariśiṣṭe | ṛgvidhāne tuye ceha pitara ityupasthānānantaraṃ
iti mantradvayaṃ kecitpaṭhanti | tato'cchidraṃ vācayediti kamalākaraḥ
pāraskaraḥsaṃkalpaḥ pitṛdevebhyaḥ sāvitrīmadhumajapaḥ
śrāddhaṃ nivedyā''pośā(śa)naṃ juṣadhvaipo'tha bhojanam
saṃkalpo'nnanivedanam | nivedyeti brahmārpaṇaṃ kṛtvetyarthaḥ | bṛhannāradīye-hutaṃ haviśca tatkarma viṣṇave vai samarpayediti | etadbrahmārpaṇaṃ savyenaiva kāryamiti kamalākaraḥ | atra brahmārpaṇaṃ0 harirdātā0 caturbhiśca0
iti ślokatrayaṃ paṭheediti sindhau | atha vipraniyamāḥ | mādhavīyepavitrapāṇayaḥ sarve te ca maunavratānvitāḥ
ucchiṣṭocchiṣṭasaṃsparśaṃ varjayantaḥ parasparam
manuḥ-yāvadūṣmā bhavatyanne yāvadaśnanti vāgyatāḥ

4.1.p1.3

tāvadaśnanti pitaro yāvannoktā havirguṇāḥ
yājñavalkyo'pi-bhuñjīraṃste'pi vāgyatā iti | atrā''ha śrāddhacandrikākāraḥ-vāgyatā vāṅniyatā adhikaṃ na vadeyurityarthaḥ | na tu mauninaḥ
apekṣitaṃ yācitavyamiti vakṣyamāṇavacanavirodhāditi | ato'jñādviyācanaṃ vinā vāṅniyamalope viṣṇusmaraṇaṃ kṛtvā punarvāṅniyamaṃ kṛtvā
bhuñjīyāditi siddham | prayogapārijātakārastu annapānādyapekṣāyāṃ hastasaṃjñayā yācitavyamityāha | asminpakṣe sarvatra vāṅniyamalope prāyaścittam | atriḥasaṃkalpitamannādyaṃ pāṇibhyāṃ yadupaspṛśet
abhojyaṃ tadbhavedvannaṃ pitṝṇāṃ nopatiṣṭhate
annaṃ dattaṃ na gṛhṇīyādyāvattoyaṃ na saṃpibet
āpośanaṃ vāmabhāge surāpānasamaṃ bhavet
tathā-punarāpūryā''pośanaṃ surāpānasamaṃ bhavet
datte vā'pyathavā'datte bhūmau yo nikṣipeddhalim
tadannaṃ niṣphalaṃ yāti nirāśaḥ pitṛbhirgataiḥ
śaṅkhaḥ-śrāddhe niyuktānbhuñjānānna pṛcchellavaṇādiṣu
ucchiṣṭāḥ pitaro yānti pṛcchato nātra saṃśayaḥ
hemādrāvatriḥ-huṃkāreṇāpi yo brūyāddhastenāpi guṇānvadet
bhūtalādyoddharetpātraṃ muñceddhastena vā pibet
keḷakaropāvhabāpūbhaṭṭaviracitāprauḍhapādo bahiḥkakṣo bahirjānukaro'pi vā
aṅguṣṭhena vinā'śnāti mukhaśabdena vā punaḥ
pītāvaśiṣṭatoyāni punaruddhṛtya vā pibet
khāditārthānpunaḥ khādenmodakādi phalāni vā
mukhena vā dhamedānnaṃ niṣṭhīvedbhājane'pi vā
itthamaśnandvijaḥ śrāndhaṃ hatvā gacchatyadhogatim
iṣṭamuṣṇaṃ haviṣyaṃ ca dadyādannaṃ śanaiḥ śanaiḥ
apekṣitaṃ yācitavyaṃ śrāddhārthamupakalpitam
na yācate dvijo mūḍhaḥ sa bhavetpitṛghātakaḥ
ūrdhvapāṇiśca vihasansakrodho vismayānvitaḥ

4.1.p1.4

agrapṛṣṭhastu yadbhuṅkte na tatprīṇāti vai pitṝn
na spṛśedvāmahastena bhuñjāno'nnaṃ kadācana
na pādau na śirovyastirna padā bhājanaṃ spṛśet
bhojanaṃ tu na niḥśeṣaṃ kuryātprājñaḥ kathaṃcana
anyatra dadhnaḥ kṣīrādvā kṣaudrātsaktubhya eva ca
kuśapāṇiḥ kuśāsīna upavītī japettataḥ
ktāni brahmādhiṣṇvarkarudrastotrāṇi vā | etadabhāve gāyatrījapaṃ kuryāt
abhāve sarvavidyānāṃ gāyatrījapamācarediti vacanāt | bhojanasamāptiparyantaṃ śrāvayet
atha saṃkṣepātsaṃbhāvitāni prāyaścittānyucyante | parāśarīye śaṅkhaḥśrāddhapaṅktau tu bhuñjāno brāhmaṇo brāhmaṇaṃ spṛśet
tadannamatyajanmuktvā gāyatryaṣṭaśataṃ japet
tadannaṃ pātragatam | sparśottaramanyadannaṃ na gṛhṇīyāditi phalito'rtha iti
candrikākāraḥ | uttarāpośanottaramucchiṣṭayormithaḥ sparśe ubhayorapi sadyaḥ
snānamiti prāyaścittenduśekhare | ucchiṣṭānnasparśe tuucchiṣṭalepasaṃsparśe prakṣālyānthena vāriṇā
bhojanānte naraḥ snātvā gāyatrītriṃśataṃ japet || iti
atrāpi bhojanaṃ tāvato'nnasyaiveti sa eva | bhojanapātrasparśe vyāsaḥucchiṣṭocchiṣṭasaṃsparśe spṛṣṭapātraṃ vihṛtya ca
sarvānnaṃ pūrvavatkṣipvvā bhojayettu dvijottamam || iti
ayameva nyāyaḥ prāyaścittāntaraprasaktāvapyanusaraṇīyaḥ | yathā bhojanasamaya ucchiṣṭapātramamedhyopahataṃ cettatpātramuddhṛtya bhūmiṃ gomayenopalipyānyapātraṃ pūrvavadāsādya tasminsarvānnaṃ pūrvavatkṣiptyā vipraṃ bhojayediti

4.1.p1.5

mārjārakākanakulākhugayādibhirannādyucchiṣṭe kṛte'pyevameva | makṣikākeśanakhakīṭapataṅgapipīlikādibhiralpopahatau tatsaṃlagnamannādyuddhṛtyāpa upaspṛśya śeṣānnāni bhasmanā vā mṛdā vā'mbunā vā saṃspṛśya bhojayet
mārjārārdasparśe'pyevam
atha vipravamane prāyaścittam | tatra vṛkṣādyukto homavidhiḥ | vipravamanānantaraṃ prāyaścittatvenendrāya sāma gāyateti dvādaśarcaṃ sūktaṃ japitvā laukikāgniṃ sthaṇḍile pratiṣṭhāpya kriyamāṇe vipravamananimittahome devatāparigrahārthamanvādhānaṃ kariṣya iti saṃkalpyāsminnanvāhite'gnāvityādi^3 cakṣuṣī
ājyenetyantamuktvā'tra pradhānaṃ prāṇamapānaṃ vyānamudānaṃ samānametāḥ pañca
devatā dvātriṃśadvāraṃ carvādvatibhiḥ śeṣeṇa sviṣṭakṛtamityādi prāṇāya tvā
juṣṭaṃ nirvapāmi apānāya tvā0vyānāya tvā0udānāya tvā0samānāya
tvā0ityādicarukalpena caruṃ śrapayitvā''jyabhāgānte nāmagotrādyuccārapūrvakamagrau pitṝnāvāhya saṃpūjya yathāliṅgaṃ tyāgapūrvaka mavadānadharmeṇa carvāhutīrjuhuyāt | prāṇāya svāhā| prāṇāyedaṃ0 | apānāya svāhā| apānāyedaṃ 0
vyānāya svāhā | vyānāyedaṃ0 | udānāya svāhā | udānāyedaṃ0 | samānāya svāhā | samānāyedaṃ0 | iti pañcāhutibhirekā''vṛttiḥ | punaḥ
prāṇāya svāhetyādipañcāhutibhirdvitīyā | evaṃ dvātriṃśat | pañcabhirmantraiḥ pratimantraṃ dvātriṃśatsaṃkhyayetyanye | evaṃ ṣaṣṭyadhikaśatamāhutayo
bhavanti | apare tu pañcabhirmantrairdvātriṃśatsaṃkhyayā''hutīrjuhuyāditi
yathāśrutamevārthaṃ varṇayanti | etanmate dvātriṃśadeva | tatra ṣaḍbhirāvṛttibhistriṃśadāhutayaḥ | avaśiṣṭe dve samānāya svāhetyetasyā''vṛttyā saṃpādanīye

4.1.p1.6

evaṃ hutvā sviṣṭakṛdādihomaśeṣaṃ samāpya vamitaṃ vipraṃ ghṛtaṃ prāśayet
iti homavidhiḥ | vaiśvadevikavipravamane homa eva na śrāddhāvṛttiḥ
piṇḍayaviprāṇāmupaviṣṭānāṃ pitṛsthānīyavipravamane taddine tadānīmeva
homaṃ kṛtvopogya dvitīyadine punaḥ śrāddhaṃ kuryāt | pitāmahādisthānīyānāṃ yasya kasyacidvamane homaṃ kṛtvā taddina eva punaḥ pākaṃ vidhāya
punaḥ śrāddhaṃ kuryāt | pitāmahādivamane'pi pare'hani śrāddhaṃ kuryāditi
kecit | idaṃ piṇḍadānātprāgvamane piṇḍadānottaraṃ vāntau homa eva na
śrāddhāvṛttiḥ | kecidbhojanānantaraṃ piṇḍadānātprāgapi vamane homa eva
na śrāddhāvṛttirityāhuḥ | bhojanasamaye vāntau tu pūrvoktameva
atra kiṃciducyate | śrāddhe piṇḍadānaṃ pradhānamiti karkaḥ | viprabhojanamiti medhātithiḥ | bhojanapiṇḍadānāgnaukaraṇānīti hemādryādayaḥ
śākhābhedena prādhānyamuktaṃ dharmapradīpeyajuṣāṃ piṇḍadānaṃ tu bahvṛcānāṃ dvijārthanam
śrāddhaśabdābhidheyaṃ syādubhayaṃ sāmavedinām || iti
ata eva brāhmaṇabhojanānte saṃpannamiti pṛṣṭveti sūtritavānācāryaḥ
etenā''cāryasyāpi bhojanaṃ pradhānamiti pakṣaḥ saṃmata ityavagamyate | evaṃ
ca pradhānavaikalye śrāddhāvṛttiḥ | aṅgavaikalye prāyaścittamātraṃ kartavyam
ato bahvṛcānāṃ brāhmaṇabhojanasya prādhānyādbrāhmaṇabhojanānantaraṃ vipravamane homa eva na śrāddhāvṛttiḥ | bhojanasamaye vāntau punarāvṛttiriti
siddham | yajuṣāṃ sāmavedināṃ tu piṇḍadānottaraṃ vāntau homa eva na
śrāddhāvṛttiḥ | piṇḍadānātprāgvāntau śrāddhāvṛttireva | vaiśvadevikavipravamane sarveṣāṃ homa eva na śrāddhāvṛttiḥ | aṅgatvādagnaukaraṇahomavaikalye

4.1.p1.7

prāyaścittamātraṃ kartavyaṃ na tu śrāddhāvṛttiḥ | keciddhomasyāpi prādhānyāttadvaikalye śrāddhāvṛttirityāhustaccintyam | vastutastu homo'ṅgameveti
dik | idaṃ pratyābdikaśrāddhe sapiṇḍīkaraṇādau māsikaśrāddheṣu mahaikoddiṣṭādau maghādau sapiṇḍakavṛddhiśrāddhe ca jñeyam | nityaśrāddhasāṃkalpikaśrāddhādau bhojanaprādhānyādbhojanasamaye vāntāvāvṛttireva | bhojanottaraṃ
vamane homa eva nā''vṛttiḥ | darśādau tu vāntāvāmene tadaiva kāryam
tīrthamahālayādau darśavaditi kecit | ārabdhaṃ śrāddhaṃ samāpanīyameva
etanmūlavākyāni nirṇayasindhuhemādyādau draṣṭavyāni | vipragudasrāve
pṛthvīcandrodaye bharadvājaḥbhuñjāneṣu tu vipreṣu pramādātsravate gudam
pādakṛcchraṃ tataḥ kṛtvā anyaṃ vipraṃ niyojayet || iti
kṣaṇapādyādi dattveti kamalākaraḥ | bhojanasamaye viprasya śūdrādisparśādinā bhojanānadhikāritve'pyevameva jñeyam | mārjārasparśe spṛṣṭāṅgaṃ
prakṣālyāpa upaspṛśya viṣṇuṃ smaret | ucchiṣṭasamaye'nuṣṭhānasamaye ca
mārjārasparśe snānamiti prāyaścittenduśekhare | tatpakṣe snānaprasaktau bhojanānadhikāro'rthasiddhaḥ | idaṃ yathācāramanuṣṭheyam | viprasya tvāparatamba
āhabhuñjānasya tu viprasya kadācitsravate gudam
ucchiṣṭamaśucitvaṃ ca prāyaścittaṃ kathaṃ bhavet
ādau kṛtvā tu vai śaucaṃ tataḥ paścādapaḥ spṛśet
ahorātroṣito bhūtvā pañcagavyena śudhyati || iti
mūtrakaraṇe'pyetadeva jñeyam | śūdrasparśādāvapi upavāsaṃ pañcagavyaprāśanaṃ ca kuryādityalama Faustivistareṇa | iti prāyaścittāni

4.1.p1.8

viprabhojanottaraṃ kṛtyamāha vyāsaḥtṛptāḥ stheti tu pṛṣṭāste brūyustṛptāḥ sma ityatheti | ācāryaḥ-tṛptāñjñātvā madhumatīḥ śrāvayedakṣannamīmadanteti ceti | atrāpi gāyatrīṃ
japitvā madhumatīḥ śrāvayediti kamalākaraḥ | tataḥ śrāddhaṃ saṃpannamiti
praśnaḥ | śaunakaḥannaśeṣaiśca kiṃ kāryamiti pṛccheta tāṃstataḥ
ta iṣṭaiḥ saha bhoktavyamiti pratyuktipūrvakam
pradadyuḥ sakalaṃ tasmai strī kuryurvā yathāruci | iti
yajamānasya dāsādīnuddiśya dvijasattamaḥ
pātrādannaṃ tyajedbhūmau yāmabhāge tu paitṛke
viśvedevanivishtānāṃ caramaṃ hastadhāvanam
pavitragranthimutsṛjya maṇḍale bhuvi nikṣipet
hastādīnkṣālayedvidvāñcharāvādau tu kutracit
vyāsaḥ-tāmbūloddhiraṇaṃ caiva gaṇḍūṣoddhiraṇaṃ tathā
kāṃsyapātre tathā tāmre na kurvīta kadācana
uṣṇodakairdhānyacūrṇaiḥ karī śmaśrūṇi śodhayet || iti
atha piṇḍadānam | tatra sūtram-bhuktavatsvanācānteṣu piṇḍānninṛṇīyādācānteṣveka iti | bhuktavatsviti pūrvaṃ niṣedhārthamiti kamalākaraḥ
tena bhojanātpūrvaṃ śākhāntaroktakālasattve'pyāśvalāyanairbhojanottarameva
kāryamiti siddham| anācānteṣvityatrā''camanaśabdenottarāpośanagaṇḍūṣakaraṇahastakṣālanādiśuddhā(ddhyudyā)camanāntaṃ karma gṛhyate | gaṇḍūṣaṃ dattvā
teṣvācānteṣvanācānteṣu veti pariśiṣṭokteḥ | tenottarāpośanātpūrvaṃ piṇḍaniparaṇamiti gamyate|kecittuśuddhā(ddhyudyā)camanātpūrvamityāhustaccintyam
tacca piṇḍadānamagnaukaraṇapakṣe'gnisamīpe kartavyam | pāṇihomapakṣe viprocchiṣṭato'ratnitrayaparimita deśe kartavyamiti candrikāyām| vyāmamātra

4.1.p1.9

iti sindhau | vyāmaścaturaratniḥ | sthalasaṃkocādau tvaratnimātre, apahatā
iti lekhākaraṇaṃ sphyābhāve kuśamūleneti candrikāyām | ekenaiva dakṣiṇepakṣe hasteneti vṛttiḥ | savyottarābhyāṃ pāṇibhyāmiti kecit | pratipārvaṇaṃ
lekhākaraṇaṃ barhirāstaraṇamudakaninayanaṃ cā''vartate | tatkramamāha kamalākaraḥ—pitṛpārvaṇātpaścime mātṛbhyaḥ piṇḍadānaṃ tatpaścime mātāmahebhyaḥ,
tatpaścime mātāmahībhyaḥ, tatpaścima ekoddiṣṭebhya iti | sūtraṃ ca-pūrvāsu
pitṛbhyo dadyādaparāsu strībhya iti | kecidāgneyīsaṃsthaṃ dakṣiṇāpavargaṃ
piṇḍadānamiti vadanti tanmate pūrvoktaiḥ pūrvaśabda āgneyīvācakaḥ paścimaśabdo yathārthadigvācakaḥ| tenā''gneyīsaṃsthaṃ dakṣiṇāpavargaṃ piṇḍadānaṃ bhavatīti | śundhantāmityudakaṃ ninīya
laugākṣirapi-mahālaye gayāyāṃ ca pretaśrāddhe daśāstrihike
piṇḍaśabdaprayogaḥ syādannamanyatra kīrtayet || iti
vāyavīye-madhusarpistilayutāṃstrīnpiṇḍānnirvapedbudhaḥ
smṛtisāre-māṣāḥ śrāddheṣu vai grāhyā varjyāścaivāgnapiṇḍayoḥ
etannirmūlakamiti kamalākaraḥ | sarvānnagrahaṇasyoktatvāt
atha piṇḍapramāṇam | prayogaratne'ntyeṣṭipaddhatauekoddiṣṭe sapiṇḍe ca kapitthaṃ tu vidhīyate
nālikerapramāṇaṃ tu pratyabde māsiike tathā
tīrthe darśe ca saṃprāpte kukkuṭāṇḍapramāṇataḥ
mahālaye gayāśrāddhe kuryādāmalakopamam || iti
anuktau sāmānyapramāṇaṃ grāhyam | tadāha hemādrāvaṅgirāḥ—
kapitthabilvamātrāṃnvā piṇḍāndadyādvidhānataḥ
kukkuṭāṇḍapramāṇāṃnvā''malakairbadaraiḥ samān || iti
tatraiva dhūmraḥ—kapitthasya pramāṇena piṇḍāndadyātsamāhitaḥ
tatsamaṃ vikiraṃ dadyātpiṇḍānteṣu ṣaḍaṅgule

4.1.p1.10

kalikāyāmāśvalāyanaḥ—
yatra syurbahavaḥ piṇḍāstatra bilvaphalopamāḥ
yatra caiko bhavetpiṇḍastatra kharjūrasaṃnibhaḥ || iti
trayāṇāmuttarottaraṃ piṇḍapramāṇādhikyamiti maitrāyaṇīye | piṇḍapradānānantaraṃ darbhamūle karāvagharṣaṇamiti candrikāyām | teṣu darbheṣu taṃ hastaṃ
nimṛjyāllepabhāgināmiti manūkteḥ | ācāryo'pi smṛtirūpeṇā''ha—
pituḥ pitāmahādūrdhvaṃ ye trayaḥ pitaraḥ smṛtāḥ
te lepānnena tṛpyanti teṣāṃ kāryaṃ hi tarpaṇam || iti
tadanantaramatra pitara ityanumantraṇādi | asminprakaraṇe yadyapi piṇḍānāmevānumantraṇamupasthānaṃ prabāhaṇaṃ ca vidhīyate tathā'pi mantrāṇāṃ pitṛliṅgatvātpiṇḍā eva pitara iti kṛtvā pitara evaitairmantrairabhidhātavyā
iti vṛttikṛt | śundhantāṃ pitara iti dvitīyani nayanānte kartavyamāhā''cāryaḥ—
tataḥ samyagdvirācamya nīvīṃ visrasya vāgyataḥ
sūtraṃ tu asāvabhyaṅkṣvāsāvāṅkṣveti piṇḍeṣvabhyañjanāñjane vāso
dadyāddaśāmūrṇāstukāṃ vā pañcāśadvarṣatāyā ūrdhvaṃ svalometi kṛṣṇatilatailenābhyañjanam | traikakudenāñjanamiti sindhau | trikakunnāma parvataviśeṣaḥ
tatrodbhavamityarthaḥ | etadva iti vāsodānaṃ pratipiṇḍaṃ mantrāvṛttyeti
kecit | bahuvacanaliṅgātsarvebhyaḥ sakṛnmantreṇetyanye | pitrāditribhyaḥ
sakṛnmantreṇa vāsodānamiti vṛttikṛt | pratipārvaṇaṃ mantrāvṛttiriti
kārikākāraḥ | atra vāsaḥsthāne daśāmūrṇāstukāṃ vā dadyādityarthaḥ
daśā vastrasyāntapradeśaḥ | ūrṇāstukā meṣalomanirmitā rajjuḥ | pañcāśadvarṣordhvaṃ jīvansvīyameva loma vāsodhaṃ dadyāt | mantrastvayameva sarveṣu
dravyeṣviti vṛttikṛt
vyāghraḥ—gandhapuṣpāṇi dhūpaṃ ca dīpaṃ ca vinivedayet

4.1.p1.11

dakṣiṇāṃ sarvabhogāṃśca pratipiṇḍaṃ pradāpayet
śaṅkhaḥ-yatkiñcitpacyate gehe bhakṣyaṃ bhojyamagartitam
anivedya na bhoktavyaṃ piṇḍamūle kathaṃcana
etatsavyeneti kecit | yuktaṃ tvapasavyeneti kamalākaraḥ
atha piṇḍopaghāte prāyaścittam | smṛtidarpaṇe'triḥmārjāramūṣakasparśai piṇḍe ca vidalīkṛte
punaḥ piṇḍāḥ pradātavyāstena pākena tatkṣaṇāt
candrikāyāṃ baudhāyanaḥśvacāṇḍālādibhiḥ spṛṣṭaḥ piṇḍo yadyupahanyate
prājāpatyaṃ caritvā'tha punaḥ piṇḍaṃ samācaret
punaḥ snātvā tadā kartā piṇḍaṃ kuryādyathāvidhi
iti jātūkarṇyapāṭhaḥ | kākasparśe na doṣa iti kamalākaraḥ | piṇḍadānaprabhṛtipiṇḍapravāhaṇaparyantametat | pravāhaṇānantaraṃ patnyāḥ prāśanaparyantamupaghāte prāśanasya lopaḥ | apsveva pratipattiḥ
atha prayogakramaḥ | upasthānānantaramupaviśya
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ
tṛptimāyāntu piṇḍena mayā dattena bhūtale
mātāmahastatpitā ca pitā tasyāpi tṛpyatu
dvijānāṃ tarpaṇāddhomātpiṇḍadānācca me divi
iti kecitpaṭhanti | tataḥ paretaneti mantreṇā''gneyīṃ prati piṇḍānpravāhya sakṛdumbhaḥ piḍānnamaskṛtya vīraṃ me datta pitara iti mantreṇa madhyamaṃ
piṇḍamādāyā''dhatta pitara iti mantreṇa patnīṃ prāśayet | piṇḍaṣaṭke
madhyamayordvayoḥ prāśanam | taduktaṃ manunāpativratā dharmapatnī pitṛpūjanatatparā
madhyamaṃ tu tataḥ piṇḍamadyātsutārthinī
āyuṣmantaṃ sutaṃ sūte yaśomedhāsamanvitam
dhanavantaṃ prajāvantaṃ sātvikaṃ dhārmikaṃ tathā || iti
anekabhāryāpakṣe chāgaleyaḥprācīnāvītinā''mantrya patnīpiṇḍo vibhajyate
pratipatti tu mantrasya kartavyā''vṛttiratra tu

4.1.p1.12

prayogapārijāte tu-ṣaḍdaivataśrāddhe patnīdvitva ekaikamekaikasyai dadyāt
bahutve tu guṇavate(tyai ?) vayataḥ kālataśca samarthābhyāṃ dadyāt | sarvāḥ
samarthāścedbahukālānusāreṇa dadyāt | athavaikaikasmiñśrāddha ekaikasyai
dadyāditi | madhyamapiṇḍaprāśanaṃ ca kevalaṃ kāmyameva na nityamiti
mayūkhe | piṇḍaprāśananiṣedhaścandrikāyāmakṣatā gurviṇī vandhyā gataraktā rajasvalā
nāśnīyānmadhyamaṃ piṇḍaṃ jāriṇī ca prasūtikā
anyadeśagatā patnī rogiṇī garbhiṇī tathā
tadā taṃ jīrṇavṛṣamaśchāgo vā bhoktumarhati || iti
āpannāyāṃ ca bhāryāyāṃ yasyāṃ vīryaṃ na rohati
putre jāte tu ṣaṇmāsānnārījāte ṛtutrayam
dadyāti madhyamaṃ piṇḍaṃ jale vā'pyathavā'nale || iti
piṇḍāṃstu gojaviprebhyo dadyādagnau jale'pi vā
prakṣipeddakṣiṇāmīkṣandiśaṃ pitṛparāyaṇaḥ || iti
piṇḍamagnau sadā dadyādbhogāthīṃ prathamaṃ naraḥ
patnyai prajārthī dadyādvai madhyamaṃ mantrapūrvakam
uttamāṃ gatimanvicchangoṣu nityaṃ prayacchati
ājñāṃ prajāṃ yaśaḥ kīrtimapsu piṇḍaṃ praveśayet
prārthayandīrghamāyuṣyaṃ vāyasebhyaḥ prayacchati
ākāśaṃ gamayedapsu sthito vā dakṣiṇāmukhaḥ || iti
śuddhā(ddhya)camanānte piṇḍadānaṃ tadante vikiradānam | vikiradānādhidhimāha candrikāyāṃ devalaḥ—
tataḥ sarvāśanaṃ pātre gṛhītvā vividhaṃ budhaḥ
teṣāmuccheṣaṇasthāne vikiraṃ bhuvi nikṣipet
manurapi—sārvavarṇikamannādyamānīya''plāvpa vāriṇā
samutsṛjedbhuktavatāmagrato vikiranbhuvi || iti
mantrastu ye agnidagdhā iti pariśiṣṭe | dānamapi kuśeṣu sakṛdeva
bhavati | kamalākarastu—asomapāśceti mantreṇa dvaidhe'saṃskṛtapramītā iti

4.1.p1.13

mantreṇa pitrye'nnaṃ prakīrya ye agnidagdhā iti mantreṇocchiṣṭapiṇḍaṃ kuśopari pṛthagdadyāditi pakṣāntaramāha | śiṣṭācāro'pyevameva | kecitpratyucchiṣṭaṃ vikiradānamityāhustatra mūlaṃ mṛgyam | kārikābhāṣye—
vikiraṃ grāsamātraṃ tu nai taddadyātpṛthakpṛthak
uddhṛtya sarvamannaṃ tatpaṅktimūrdhani dāpayet
iti pṛthagdāne niṣedhadarśanāt | piṇḍasaṃnidhau vikiradānamāha dhūmraḥ—
kapitthasya pramāṇena piṇḍaṃ dadyātsamāhitaḥ
tatsamaṃ vikiraṃ dadyātpiṇḍānteṣu ṣaḍaṅgule || iti
brāhme—tataḥ prakṣālya hastau ca dvirāmacamya hariṃ smaret
vyāsaḥ—ucchiṣṭaireva vikiraṃ tadaiva pratipādayet
bhṛguḥ—piṇḍavatpratipattiḥ syādvikirasyeti taulvaliḥ
candrikāyām—yaduktaṃ piṇḍadānasya tatkarma vikirasya ca
kṣipetpiṇḍāñcale dhā'gnau vikiraṃ tanna nikṣipet || iti
vikiraṇānantaraṃ kartavyatoktā pariśiṣṭe—atha brāhmaṇahasteṣvapo
darbhāṃśca dattvā yavāṃstilāṃścāvadhāya punarapo dadyādeṣā hastaśuddhiriti
mātsye—teṣvācānteṣu cā''camya vāri dadyātsakṛtsakṛt
tailapuṣpākṣatānpaścādakṣayyodakameva ca
ācānteṣviti yaduktaṃ tacchākhāntarābhiprāyam | daive yavāneva | atra
daive savyaṃ pitrye tvapasavyamiti karkaḥ | ubhayatra savyeneveti kamalākaraḥ | atra śivā āpaḥ santvityādiprayogo jñeya iti sa eva
mātsye-aghorāḥ pitaraḥ santu santvityukte punardvijaiḥ
gotraṃ tathā vardhatāṃ nastathetyuktaḥ sa taiḥ punaḥ
kārikābhāṣye vṛddhayogīśvaraḥtataśca tilakaṃ kuryānmantreṇānena bhaktitaḥ
mantrastu-nityānuṣṭhānasiddhyarthaṃ sarvadā'pyātmaśuddhaye
pitṛmātṛparāḥ santaḥ sanvasmatkulajā narāḥ || iti

4.1.p1.14

atrāpyūrdhvapuṇḍraniṣedha iti kamalākaraḥ| candrikāyāṃ bhaviṣyottarecālayedviprapātrāṇi svayaṃ śiṣyo'thavā sutaḥ
na strī pracālayettāni hīnajātirna cāgrajaḥ
agrajo jyeṣṭhabhrātā | yajamānāpekṣayā'dhikavayaska iti hemādriḥ
atrocchiṣṭapātracālanamātraṃ nodvāsanam | udvāsanasya kālāntaroktatvāt | pātracālanānantaraṃ kartavyamāha jātūkarṇyaḥsvastivācyaṃ tataḥ kuryādakṣayyodakameva ca
vṛddhaśātātapaḥ-pitṝṇāṃ nāmagotreṇa kare deyaṃ tilodakam
pratyekaṃ pitṛtīrthena akṣayyamidamastviti
tataḥ pūrvasthāpitaṃ prathamārghyapātraṃ cālayet
nāgarakhaṇḍe-uttānamarghyapātraṃ tu kṛtvā dadyācca dakṣiṇām
hiraṇyaṃ devatānāṃ ca pitṝṇāṃ rajataṃ tathā
atidaridrasya dakṣiṇoktā saurapurāṇeyajñopavītamathavā hyatidāridryapīḍitaḥ
pradadyāddakṣiṇārthaṃ vai tena syātkarma sāṅgakam
kalikāyāmācāryaḥ-dadyādyajñopavītyeva tāmbūlaṃ dakṣiṇāṃ tathā|iti
ādau pai(pi)tryaviprebhyaḥ paścāddaivikaviprebhya iti candrikāyām
dakṣiṇādānaṃ savyeneti vṛttikṛt| pituruddeśena dakṣiṇādāne'pasavyaṃ viproddeśe
tu savyamiti mādhavaḥ | dakṣiṇā ca vipraguṇānurodhena viṣamā'pi deyā
ekapaṅktyupaviṣṭānāṃ viprāṇāṃ śrāddhakarmaṇi
bhaikṣyaṃ bhojyaṃ samaṃ deyaṃ dakṣiṇā tvanusārataḥ
iti mayūkhodāhṛtavacanāt | etasminkāle sati saṃbhave viśeṣadakṣiṇoktā matsyapurāṇegobhūhiraṇyavāsāṃsi yānāni śayanāni ca
dadyāyadiṣṭaṃ viprāṇāmātmanaḥ pitureva ca || iti

4.1.p1.15

anyāmyapi dīpikārdhūpapātrarajjukoṣṇīpodakarumaṇḍalucchatropānaharpaṇavyajanatāmbūlacāmarasuvarṇādyalaṃkāraśayyāsanasugandhahasantikāyatadvāhagaṇḍūpapātrabhojanapātratadādhārādīni pradeyāni | dakṣiṇādānāntaraṃ
kartavyamāha nirṇayasindhāvatriḥvadecca tāṃstato viprātpitrādibhyaḥ svadhocyatām || iti
tato viśve devāḥ prīvantāṃ pitaraḥ prīvantāmiti vācanamiti candrikāyām | atra prativacanānte śobhanaṃ haviriti viprā brūyuḥ | uktaṃ ca
prayogapārijāte vasiṣṭhenaśrāddhāvasāne kartavyā dvijairannaguṇastutiḥ || iti
dakṣiṇādānottaramarghyapātracālanamuktaṃ mayūkhe | tatratyavacanamyasmiṃste saṃsravāḥ pūrvaṃ pitṛpātre niveśitāḥ
pitṛpātraṃ taduttānaṃ kṛtvā viprānvisarjayet || iti
mātsye-vāje vāja iti japankuśāgreṇa visarjayet
pitṛpūrva visarjayediti pracetāḥ | visarjanavākyamāhā''cāryaḥ-oṃ
svadhocyatāmiti visṛjedastu svadheti vā piṇḍaniparaṇadeśaṃ saṃsṛjya
tilānvikīrya śāntirastviti jalaṃ kṣipediti | candrikāyāṃ brahmavaivarteāmāvājeti mantraṃ ca paṭhitvā ca pradakṣiṇam
śaunakaḥ-brāhmaṇānatha niryātānparītya triḥ pradakṣiṇam
sastrīkaḥ praṇametsārdhaṃ svajanai racitāñjaliḥ
kaniṣṭhaprathamā jyeṣṭhacaramāḥ syuḥ pradakṣiṇe
pradakṣiṇādi maṇḍaladeśe kāryamiti hemādriḥ
brahmavaivarte-prāñjaliṃśca tataḥ prāha tānviprānsatyavādinaḥ
manuḥ-visṛjya brāhmaṇāṃstāṃstu niyato vāgyataḥ śuciḥ
dakṣiṇāṃ diśamākāṅkṣanyācetemānvarānpitṝn
dātāro no'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatireva naḥ
śraddhā ca no mā vyagamadbahudeyaṃ ca no'stviti
baudhāyanaḥ- annaṃ ca no bahu bhavedatithīṃśca labhemahi .

4.1.p1.16

yācitāraśca naḥ santu mā ca yāciṣma kaṃcana || iti
atra dātāro vo'bhivardhantāmityādyuhena vipraiḥ prativacanaṃ kāryamiti
sudarśanabhāṣye | atra svādurṣaṃsadaḥ0 brāhmaṇāsaḥ pitaraḥ0 iti mantradvayaṃ ca
paṭheyuriti kamalākaraḥ | ihaiva staṃ mā viyauṣṭaṃ0
āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni ca
prayacchantu tathā rājyaṃ prītā nṝṇāṃ pitāmahāḥ
iti ca paṭhitvā''śiṣo dadyuriti candrikāyām | tato viprānyādasaṃvāhanādibhiḥ paritoṣya praṇipatya prārthayet | prārthanāmāha hemādrau bṛhaspatiḥadya me saphalaṃ janma bhavatpādābjavandanāt
adya me vaṃśajāḥ sarve yātā vo'nugrahāddivam
patraśākādidānena kleśitā yūyamīdṛśāḥ
tatkleśajātaṃ citte tu vismṛtya kṣantumarhatha
yasya smṛtyetyādyaścandrikādāvuktāḥ
viṣṇuḥ-mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ bhaktihīnaṃ dvijottamāḥ
śrāddhaṃ saṃpūrṇatāṃ yātu prasādādbhavatāṃ mama || iti
vasiṣṭhāsaḥ pitṝ0 devānvasiṣṭho0dāna iti mantradvayamidaṃ pitṛbhyo
namo astvadyeti brāhmaṇaṃ ca paṭhe़diti candrikāyām | tataḥ karmeśvarārpaṇaṃ
kṛtvā vipraiḥ sahāṣṭau padāni saparivāro'nuvrajya visarjayediti kārikābhāṣye | uktaṃ ca pracetasāvisṛjedbhaktisaṃyuktaḥ sīmāntaṃ cāpyanuvrajet || iti
viprocchiṣṭodvāsanakālaḥ kūrmapurāṇenodvāsayettaducchiṣṭaṃ yāvannāstamito raviḥ | iti
idaṃ gṛhāntarasattva iti kamalākaraḥ | gṛhaikatve tu manuḥ-uccheṣaṇaṃ tu
tattiṣṭhedyāvadviprā visarjitāḥ | tatpratipattimāha jātūkarṇyaḥdvijabhuktāvaśiṣṭaṃ tu sarvamekatra saṃharet
śucibhūmau prayatnena niranyācchādayedbudhaḥ || iti
brahmāṇḍe-śūdrāya cānupetārya śrāddhocchiṣṭaṃ na dāpayet

4.1.p1.17

yo dadyādāgato mohānna tadgacchati vai pitṝn || iti
vipravisarjanānantaraṃ pūrvaṃ prativipraṃ sthāpitadīpānnirvāsayediti kārikābhāṣye | tato'gāraṃ gomayenopalepayediti vājapeyayājipaddhatau
atha vaiśvadevarnirṇayaḥ | tatra bahvṛcairāhitāgnibhiranāhitāgnibhiranagnikaiśca sarvaiḥ sarvaśrāddheṣu śrāddhānte śrāddhaśeṣeṇa vaiśvadevaḥ kārya iti vṛttikāraprabhṛtayo bahavaḥ | kecidbahvṛcairāhitāgnibhiḥ sarveṣu śrāddheṣu śrāddhādau
pṛthakpākena vaiśvadevaḥ kārya ityāhustatpakṣe darśa kramamāha laugākṣiḥpakṣāntaṃ karmānvādhānam | anvāhāryakaṃ darśaśrāddham | hemādrau mārkaṇḍeyaḥtataḥ śrāddhaśeṣāt | nityakriyā nityaśrāddham | taccāgre vakṣyate | matsyapurāṇesarvaṃ parvādinīṣiddhamāṣādyapītyarthaḥ | idaṃ bhojanaṃ śrāddhāṅgameva vihitaṃ
na tu rāgaprāptamiti kamalākaraḥ | abhojane doṣamāha devalaḥbhojanakālamāha jātūkarṇyaḥupavāsaprāptau yatra kṛṣṇaikādaśyādāvupavāso nā''vaśyakastatra vaiśvatvādbhuñjītaiva | yatra tu śivarātryekādaśyādāvupavāsa āvaśyakastatra śrāddhaśeṣānnasyāvaghrāṇameveti kamalākaraḥ | vyāso'pikāmyopavāse'pyādheyameva | grahaṇavedhe tu bhuñjīteti kamalākaraḥ
hemādristu yatropavāsa āvaśyakastatraikabhaktamayācitaṃ vā kāryamityāha
anyaśrāddhaśeṣabhojane tu jābāliḥviprastvanyagṛhe śrāddhaśiṣṭānnaṃ bhojanaṃ caret
prājāpatyaṃ viśuddhiḥ syājjñātigotre na doṣakṛt
śvaśurasya gurorvā'pi mātulasya mahātmanaḥ
jyeṣṭhabhrātuśca putrasya brahmaniṣṭhasya yoginaḥ
eteṣāṃ śrāddhaśeṣātraṃ bhuktvā doṣo na vidyate
ācāryaḥ-na śūdraṃ bhojayettasmingṛhe yatnena taddine

4.1.p1.18

śrāddhaśeṣaṃ na śūdrebhyaḥ pradadyādasiteṣvapi || iti
atha śrāddhāṅgatarpaṇam | tatkālamāha nirṇayasindhau kapilaḥmanvādiṣu yugādyāsu darśasaṃkramaṇepu ca
paurṇamāsyāṃ vyatīpāte dadyādūrdhvaṃ tilodakam
ardhodaye gajacchāyā pāṣṭhyāṃ caiva mahālaye
bharaṇyāṃ ca maghāśrāddhe śrāddhānte tarpaṇaṃ viduḥ
ṣaṣṭhyāṃ kapilāṣaṣṭhyām | śaunakaḥmātāpittrormṛtāhe tu pare'hani tilodakam
gargaḥ- pakṣaśrāddhe hiraṇye ca anumajya tilodakam
sakṛnmahālaye śvaḥ syādaṣṭakāskhanta eva hi
vaidhṛtiśrāddhe tu śrāddhātpūrvameva | tīrthaśrāddhādau viśeṣābhāvāddarśavatpūrvameva tarpaṇamiti candrikāyām | śrāddhāṅgatarpaṇasya niṣedho bṛhannāradīyevṛddhiśrāddhe sapiṇḍe ca pretaśrāddhe'numāsike
saṃvatsaravimoke ca na kuryāttilatarpaṇam
śrāddhāṅgamityarthaḥ | yatra darśaśrāddhādau śrāddhātpūrvaṃ tarpaṇaṃ vihitaṃ
tatra madhyāhne snātvā madhyāhnasaṃdhyāṃ vidhāya brahmayajñaṃ kṛtvā tadaṅgatarpaṇena saha darśaśrāddhāṅgatarpaṇasya tantreṇānuṣṭhānaṃ prasaṅgasiddhirvā
anye tu nityatarpaṇaṃ mātṛpitṛvargayorbhinnaṃ darśādau tu sapatnīkasya
pitṛvargasyeti devatābhedāttantreṇānuṣṭhānaṃ na yuktamiti vadanti | asminpakṣe kālāntare brahmayajñakaraṇapakṣe vā darśādiśrāddhāṅgaṃ satilaṃ tarpaṇaṃ
kṛtvā śrāddhārambhaḥ kartavyaḥ | yatra pakṣaśrāddhādau śrāddhānte tarpaṇaṃ
vihitaṃ tatra tarpaṇaṃ kṛtvaiva vaiśvadevaḥ kāryaḥ | pramādāttadakaraṇe vaiśvadeyānte kāryam | vaiśvadevānte brahmayajñakaraṇapakṣe kāmaṃ bhavatu prasaṅgastantraṃ vā | yanna pratyābdikamahālayādau pare'hani tarpaṇaṃ vihitaṃ tatra

4.1.p1.19

snātvā prātaḥsaṃdhyāmupāsya śrāddhāṅgatarpaṇaṃ vidhāya punaḥ snātvā śeṣamāhnikaṃ kuryāt | pitryādivāṣike tu nityatarpaṇaṃ tilavarjaṃ karttavyam | vicāhādyanantaraṃ vidāhādiprayuktasatilanityatarpaṇaniṣedhe śrāddhātpūrvaṃ śrāddhottaraṃ vā tatsaṅkalpakāle śrāddhāṅgatvena bhinnameva satilaṃ tarpaṇaṃ kāryam
tatra na tantraprasaṅgau | etattarpaṇaṃ yeṣāṃ śrāddhaṃ kriyate teṣāmeva | yatra sakṛnmahālayādau sarveṣāṃ pitṝṇāṃ śrāddhaṃ kriyate tatra sarveṣāmeva tarpaṇamiti
tarpaṇavidhiścandrikāyāmtarpaṇottaraṃ nityasnānaṃ kuryyādityartha iti kamalākaraḥ | mama tu yatra pratyābdikādau pare'hani tarpaṇaṃ tatraivaidaṃ snānavidhānamiti pratibhāti | tacca
tarpaṇaṃ bahvṛcānāṃ dakṣiṇenaiva hastena pratidevataṃ mantrāvṛttyā trivāraṃ bhavati
ācārka yājñavalkyaḥatra pūrvārdhaṃ bahvṛcānpratyuttarārdhamanyānpratīti bodhyamiti | kecittu
sūtre trivāramanuktatvātsakṛdicchanti | evaṃ nityatarpaṇe'pīti kamalākaraḥ | tarpaṇaṃ jale kriyate cedārdravāsā eva kuryāt | sthale tu
śuklavāsā eva
iti hārītokteḥ | tathā coktampātramāha pitāmahaḥjaladānaṃ pātreṇāpi kāryamiti kecit | uktaṃ tvācārārke marīcinātatraiva yogayājñavalkyaḥanyathā, anuddhṛtena tarpaṇa ityarthaḥ | smṛtisāreatha prasaṅgānnityatilatarpaṇe niṣiddhakāla ucyate | vṛddhamanuḥcandrikāyāṃ gārgyaḥmarīciḥ-saptamyāṃ ravivāre ca gṛhe janmadine tathā
vāyupurāṇe-pakṣayorubhayo rājansaptamyāṃ niśi saṃdhyayoḥ
uttarārdhaṃ tathaiva | smṛtyarthasārenirṇayasindhau-vṛddhau satyāṃ ca tanmāsi netyāhustilatarpaṇam | iti

4.1.p1.20

saṃgrahe-nandāyāṃ bhārgavadine kṛttikāsu maghāsu ca
atra tilatarpaṇaniṣedhaścintya iti kamalākaraḥ | atra nityatarpaṇe
tilamātraniṣedho na tu tarpaṇaniṣedhaḥ | sindhau gobhilaḥ-tilābhāve niṣiddhāhe suvarṇarajatānvitam
tadabhāve niṣiddhettu darbhairmantreṇa vā punaḥ || iti
atra tilatarpaṇaniṣedhakāle'pi kvacitpratiprasavaḥ pṛthvīcandrodaye-tīrthe tithiviśeṣe ca gayāyāṃ pretapakṣake
niṣiddhe'pi dine kuryāttarpaṇaṃ tilamiśritam
kātyāyanaḥ--uparāge pituḥ śrāddhe pāte'māyāṃ ca saṃkrame
niṣiddhe'pi hi sarvatra tilaistarpaṇamācaret
etatparedyuḥśrāddhāṅgatarpaṇaviṣayamiti kecit | śrāddhāśaktasya tatsthānāpannatarpaṇaviṣayamiti kamalākaraḥ | śrāddhāṅgatarpaṇaṃ tu niṣiddhakāle'pi
tilaiḥ saha bhavatyeva | jīvatpitṛkeṇa tu śrāddhāṅgatarpaṇaṃ kevalajalena
kāryamiti kecit | anye tu śuklatilairiti vadanti | saṃnyaste pitari
jīvati patite vā tatputreṇa jīvatpitṛkeṇāpi nityatarpaṇaṃ pituḥ pitrādīnāṃ kartavyamiti candrikādau tadapi kevalajalena pitari mṛte tatprabhṛtyevetyalamativistareṇa | anye ca kartṛnirṇayādayo viśeṣā granthāntarato'vagantavyāḥ | gauravabhayānnehocyante

4.1.p2

iti śrīmaccittapāvanakeḷakaropābhidhamahādevātmajabāpūbhaṭṭaviracitāyāṃ śrāddhamañjaryāṃ paribhāṣāprakaraṇam

Linked texts (10)