Pramāṇa · Search · About · API

Tirthakanda 1

Tīrthakāṇḍa 1

Language
Sanskrit

1.p7

¹|| śrīgaṇeśāya namaḥ

1.p8

maṅgalācaraṇam dharmaṃ nirmalahemakumbhaśiraso yasyā'marāṇāṃ gṛhāḥ ²saṃkhyātītamumukṣubhikṣupariṣanmatrāṇi satrālayāḥ| tīrtheṣu prathayanti dharmanagaradvārānukārāṃstulāḥ³ ⁴kāṇḍe tīrthavivecanaṃ vitanute lakṣmīdharaḥ so'ṣṭame || pratijñā aṣṭame tīrthakāṇḍe'smiṃstīrthayātrāvidhiḥ purā | vārāṇasyāśca māhātmyaṃ prayāgasya tataḥ param || gaṅgāyāścāpi māhātmyaṃ gayāmāhātmyameva ca | kurukṣetrasya māhātmyaṃ ⁵tathā pṛthūdakasya ca || puṣkarasya ca māhātmyaṃ madhurāyāstathaiva ca | ujjayinyā narmadāyāstathā kubjāmrakasya ca || śūkarasya ca māhātmyaṃ tathā kokāmukhasya ca | badaryāśramamāhātmyaṃ mandārasya tathaiva ca

1.p9

śālagrāmasya māhātmyaṃ tathaiva stutasvāminaḥ | dvārakāyāśca māhātmyaṃ tathā lohārgalasya ca || kedārasya naimiśāsya nānātīrthānyataḥ param | mahāpathasya yātrā ca vistareṇa prakīrtitā || caturviṃśatiparvāṇi tīrthakāṇḍe kṛtāni tu

1.p10

tatra mahābhārate—¹ ṛṣibhiḥ kṛtavaḥ proktā vedeṣviha yathākramam | phalaṃ caiva ²tathā tattvaṃ pretya ceha ca sarvaśaḥ || na te śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṃ mahīpate | bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṃbhāravistarāḥ³ || prāpyante⁴ pārthivairetaiḥ⁵ samṛddhairvā naraiḥ kacit | nārthanyūnairavagaṇair⁶rekātmabhirasaṃhitaiḥ⁷ || yo daridrairapi vidhiḥ śakyaḥ prāptuṃ sureśvara⁸ | ⁹[tulyo yajñaphalaiḥ puṇyaistaṃ nibodha yudhiṣṭhira] || ṛṣīṇāṃ paramaṃ guhyamidaṃ bharatasattama | tīrthābhigamanaṃ puṇyaṃ yajñairapi viśiṣyate || anupoṣya trirātrāṇi tīrthānyanabhigamya ca | adattvā kāñcanaṃ gāśca daridro nāma jāyate || agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ

1.p11

na tatphalamavāpnoti tīrthābhigamanena yat¹

1.p12

tathā—⁴ yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam⁵ | vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute

1.p13

[tathā]¹¹— pratigrahādupāvṛttaḥ saṃtuṣṭo yena kenacit | ahaṃkāravimuktaśca sa tīrthaphalamaśnute || akalpako¹² nirārambho laghvāhāro jitendriyaḥ | vimuktaḥ sarvasaṅgairyaḥ ¹³sa tīrthaphalamaśnute

1.p14

¹⁶‘akalpako’ dambharahitaḥ | ‘nirārambho’'trārthārjanādi²vyāpārarahitaḥ | ‘sarvasaṅgaiḥ’ saṅgo'trāvihitāsaktiḥ | tathā³—

1.p15

akopanaśca rājendra satyavādī dṛḍhavrataḥ | ātmopamaśca bhūteṣu sa tīrthaphalamaśnute || ‘ātmopamaśca bhūte’'iti sarvabhūtahita⁴ ityarthaḥ

1.p16

brāhmaḥ—

1.p17

yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam | vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute || etacca hastasaṃyamādi tīrthayātrāṅgam, mahābhārate tīrthayātrāmupakramya vacanāt | ⁵tīrthasnānādi karmāṅgaṃ ca, brāhmeṇa yātrāprakaraṇamantareṇaiva ‘sa tīrthaphalamaśnute’ iti sāmānyābhidhānāt

1.p18

vāyupurāṇe⁶—

1.p19

tīrthānyanusaranvīraḥ⁷ śraddhānaḥ samāhitaḥ | kṛtapāpaśca⁸ śuddhyeta kiṃ punaḥ śuddhakarmakṛt || tiryagyoniṃ na gacchecca kudeśo ca na jāyate | svarge bhavati ⁹vai vipro mokṣopāyaṃ ca vindati

1.p20

aśraddadhānaḥ¹ pāpātmā nāstiko'cchinnasaṃśayaḥ| hetuniṣṭhaśca paścaite na tīrthaphalabhāginaḥ

1.p21

mahābhārate—

1.p22

kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca yo jitvā tīrthamāvaset²| na tena kiṃcicca prāptaṃ tīrthābhigamanādbhavet || tīrthāni tu yathoktena vidhinā sañcaranti ye| sarvadvandvasahā dhīrāste narāḥ svargagāminaḥ

1.p23

bhīṣma uvāca—

1.p24

³śrṛṇu tīrthāni gadato mānasāni samā'nagha⁴| yeṣu samyaṅnaraḥ snātvā prayāti paramāṃ gatim || satyaṃ tīrthaṃ kṣamā⁵ tīrthaṃ tīrthamindriyanigrahaḥ| sarvabhūtadayā tīrthaṃ tīrthamārjavameva ca || dānaṃ tīrthaṃ damastīrthaṃ santoṣastīrthamucyate| brahmacaryaṃ paraṃ tīrthaṃ tīrthaṃ ca priyavāditā⁶ || jñānaṃ tīrthaṃ dhṛtistīrthaṃ tapastīrthamudāhṛtam| tīrthānāmapi tat ⁷tīrthaṃ viśuddhirmanasaḥ parā

1.p25

na jalāplutatadehasya snānamityabhidhīyate | sa snāto yo damasnātaḥ śuciḥ śuddhamanomalaḥ¹ || yo lubdhaḥ piśunaḥ krūro dāmbhiko viṣayātmakaḥ | sarvatīrtheṣvapi snātaḥ pāpo malina eva saḥ || na śarīramalatyāgānnaro bhavati nirmalaḥ | mānase tu male tyakte bhavatyantaḥ sunirmalaḥ || jāyante ca mriyante ca jaleṣveva jalaukasaḥ | na ca gacchanti te svargamaviśuddhamanomalāḥ || viṣayeṣvatisaṃrāgo mānaso mala ucyate | teṣveva hi virāgo'sya nairmalyaṃ samudāhṛtam || cittamantargataṃ duṣṭaṃ tīrthasnānairna śuddhyati | śataśo'tha jale dhautaṃ surābhāṇḍamivāśuci || dānamiṣṭaṃ tapaḥ śaucaṃ ²tīrthasevā śrutaṃ tathā | sarvāṇyetānyatīrthāni yadi bhāvo na nirmalaḥ || nigṛhītendriyagrāmo yatraiva vasate naraḥ | tatra tatra³ kurukṣetraṃ naimiśaṃ puṣkarāṇi ca || jñānapūte dhyānajale rāgadveṣamalāpahe | yaḥ snāti mānase tīrthe sa yāti paramāṃ gatim || etatte kathitaṃ rājan mānasaṃ tīrthalakṣaṇam | bhaumānāmapi tīrthānāṃ puṇyatve kāraṇaṃ śṛṇu || yathā śarīrasyodeśāḥ kecit ⁴puṇyatamāḥ smṛtāḥ | tathā pṛthivyāmudeśāḥ kecit puṇyatamāḥ smṛtāḥ

1.p26

prabhāvādbhutā bhūmeḥ salilasya ca tejasā | parigrahānmunīnāṃ ca tīrthānāṃ puṇyatā smṛtā || tasmādbhaumeṣu tīrtheṣu mānaseṣu ca nityaśaḥ | ubhayeṣu ca yaḥ snāti sa yāti paramāṃ gatim

1.p27

brahmapurāṇe— sarveṇa gātreṇa jalena samyaṅsmṛtparvate¹nā'pyatha bhāvaduṣṭaḥ | ājanmanaḥ jñānaparo'pi nityaṃ na śuddhyatītyeva vayaṃ vadāmaḥ || gaṅgāditīrtheṣu vasanti matsyā devālaye pakṣisaṅghāśca nityam | bhāvojjhitāste na phalaṃ labhante tīrthāca devāyatanāca mukhyāt || bhāvaṃ tato hṛtkamale nidhāya tīrthāni seveta samāhitātmā | yā tīrthayātrā kathitā munīndraiḥ kṛtā prayuktā'pyanumoditā vā || tāṃ brahmacārī vidhivatkaroti susaṃyato guruṇā sanniyuktaḥ | sarvasvanāśe'pyathavā² nṛpastu sabrāhmaṇānagrata eva kṛtvā

1.p28

yajñādhikāre'pyathavā nivṛtte viprastu tīrthāni ¹paribhrameta| tīrtheṣvalaṃ yajñaphale hi yasmāt proktaṃ munīndrairamalasvabhāvaiḥ|| yasyeṣṭi² yajñeṣvadhikāritā'sya varaṃ gṛhaṃ gṛhadharmāśca sarve³|| evaṃ gṛhasthāśramasaṃsthitasya tīrthe gatiḥ pūrvatarairniṣiddhā| sarvāṇi tīrthānyapi cāgnihotratulyāni naiveti vayaṃ vadāmaḥ|| yo yaḥ kaścittīrthayātrāṃ tu gacchet susaṃyataḥ sa ca pūrvaṃ gṛhe sve⁴| kṛtopavāsaḥ śucirapramattaḥ sampūjayedviktinamro gaṇeśām|| ⁵devān pitṝn brāhmaṇāṃścaiva sādhūn ⁶bhīmān pitṝn vittaśāktyā prayatnāt| pratyāgataścāpi tathā punastu devān pitṝn brāhmaṇān pūjayecca| evaṃ kurvatastasya tīrthādyaduktaṃ phalaṃ tasmājñātra sandehamasti

1.p29

tīrtheṣu brāhmaṇaṃ naiva parīkṣeta kathañcana | ¹annārthinamanuprāptaṃ bhojyaṃ taṃ manurabravīt || saktubhiḥ² piṇḍadānañca saṃyāvaiḥ³ pāyasena tu | kartavyamṛṣibhiḥ proktameṣākena⁴ guḍena ca || tilapiṇyākaṃ deyaṃ tu bhaktimadbhirnaraiḥ sadā | śrāddhaṃ tatra tu kartavya⁵manvāvāhanavarjitam⁶ || ⁷śvadhvāṅkṣagṛdhrakākānāṃ naiva dṛṣṭihataṃ ca yat | śrāddhaṃ tattairthikaṃ proktaṃ pitṝṇāṃ tuṣṭikārakam⁸ || akāle'pyathavā kāle tīrthe śrāddhaṃ tathā naraiḥ | prāptaireva sadā kāryaṃ kartavyaṃ pitṛtarpaṇam || ⁹piṇḍaṃ dānaṃ tu tacchastaṃ pitṝṇāṃ cātivallabham¹⁰ | vilambo naiva kartavyo naiva vighnaṃ samācaret

1.p30

śātātapaḥ— tīrthe prāpyā'nuṣaṅgeṇa snānaṃ tīrthe samācaret| snānajaṃ phalamāpnoti ¹tīrthayātrāphalaṃ na tu || tathā— nṝṇāṃ pāpakṛtāṃ tīrthe bhavetpāpasya saṃkṣayaḥ²| ³[yathoktaphaladaṃ tīrthaṃ bhavecchraddhātmanāṃ nṝṇām || paiṭhīnasiḥ— ṣoḍaśāṃśaṃ sa labhate yaḥ parārthena gacchati]| ardhaṃ tīrthaphalaṃ tasya yaḥ prasaṅgena gacchati || prakṛtiṃ kuśamayīṃ tīrthavāriṇi majjayet| majjayettu yaścuddiśya aṣṭabhāgaṃ labheta saḥ || atra prayāgavyatiriktatīrthagamane ⁴yānāniṣedhapramāṇadarśanānna⁵ tīrthāntare yānagamane virodhaḥ| tīrthopavāsasya phalaviśeṣārthaḥ| "tīrthamabhigamya vratopavāsaniyamayuktastryahamavagāhyamānastrirātramuṣitvā sarvapāpaiḥ pramucyate svastimāṃśca bhavatī"ti devalavacanāt| ekasminnapi divase tattattīrthaviśeṣaprāptau bahūnyapi śrāddhāni kartavyāni| akāle'pyathavā kāle tīrthaśrāddhaṃ⁶ tathā naraiḥ| prātareva sadā kāryaṃ kartavyaṃ pitṛtarpaṇam || iti devīpurāṇavacanāt

1.p31

tatra ¹matsyapurāṇe— īśvara uvāca— vārāṇasīha² bhuvanatrayasārabhūtā ramyā sadā mama purī girirājaputri | atrā''gatā vividhaduṣkṛtakāriṇo'pi pāpakṣayādvirajasaḥ pratibhānti martyāḥ || evaṃ smṛtaṃ priyatamaṃ mama devi nityaṃ kṣetraṃ vicitratarugulmalatāsupuṣpam | asminmṛtāstanubhṛtaḥ padamāpnuvanti ³mokṣākhyameva manasā'pi na saṃśayo'tra || tathā— idaṃ⁴ guhyatamaṃ kṣetraṃ sadā vārāṇasī mama | sarveṣāmeva jantūnāṃ heturmokṣasya sarvadā || asmin siddhāḥ sadā devi madīyavratamāsthitāḥ⁵ | nānāliṅgadharā nityaṃ mama lokābhikāṅkṣiṇaḥ || abhyasyanti paraṃ yogaṃ yuktātmāno jitendriyāḥ

1.p32

tathā— ¹manmanā mama bhaktaśca mayi sarvārpitakriyaḥ | yathā mokṣamahā''pnoti anyatra na tathā kvacit || tathā— ²vimuktaṃ na mayā yasmānmokṣyate vā kadācana | mahatkṣetramidaṃ tasmādavimuktamiti smṛtam || naimiśe ca kurukṣetre gaṅgādvāre ca puṣkare | snānāt saṃsevanādvāpi ³[na] mokṣaḥ prāpyate yataḥ || iha saṃprāpyate yena tata etadviśiṣyate | prayāge vā bhavenmokṣo mahākāle'thavā priye || amarakaṇṭake tadvattathā kāyāvarohaṇe | kālañjare mahābhāga iha⁴ vā matparigrahāt || prayāgādapi tīrthāgryādidameva mahatsmṛtam

1.p33

tathā— ⁵dhyāyadastatra māṃ nityaṃ yogāgnirdapyate bhṛśam | kaivalyaṃ paramaṃ ⁶yāti devānāmāpi durlabham || ⁷avyaktaliṅgairmunibhiḥ sarvasiddhāntavedibhiḥ | iha saṃprāpyate mokṣo durlabho'nyatra karhicit

1.p34

tebhyaścāhaṃ prayacchāmi yogaiśvaryamanuttamam | ātmanaścaiva sāyujyamīpsitaṃ sthānameva ca || ¹kuberastu mahāyakṣastathā sarvārpitakriyaḥ²| kṣetrasaṃsevanādeva gaṇeśvatvamavāpa ha || saṃvarto bhavitā yaśca so'pi bhaktyā mamaiva tu | ihaivā''rādhya māṃ devi siddhiṃ yāsyatyanuttamām || parāśarasuto yogī ṛṣirvyāso mahātapāḥ | ³dharmayukto bhaviṣyaṃśca vedasaṃsthāpravartakaḥ || ⁴vatsyate so'pi padmākṣi kṣetre'smin munipuṅgavaḥ | brahmā devarṣibhiḥ sārdhaṃ viṣṇurvāyurdivākaraḥ || devarājastathā śakrastathā'nye tridivaukasaḥ | upāsate mahātmānaḥ sarve māmiha suvratāḥ || anye ca yoginaḥ siddhāśchannarūpā mahāvrate⁵ | ananyamanaso bhūtvā māmihopāsate sadā || alarkaśca purīmetāṃ matprasādādavāpsyati | sa caināṃ pūrvavatkṛtvā cāturvarṇāśramākulām || sphītāṃ janapadākīrṇāṃ bhuktvā ca suciraṃ nṛpaḥ | mayi sarvārpitaprāṇo māmevaṃ pratipatsyate || tataḥ prabhṛti cārvaṅgi ye'pi⁶ kṣetranivāsinaḥ | gṛhiṇo liṅgino vāpi madbhaktā matparāyaṇāḥ || matprasādādgamiṣyanti mokṣaṃ paramadurlabham | viṣayāsaktacitto'pi tyaktadharmaratirnaraḥ

1.p35

iha kṣetre mṛtaḥ so'pi saṃsāraṃ na punarviśet | ye punarnirmamā dhīrāḥ sattvasthā vijitendriyāḥ || vratinaśca nirārambhāḥ sarve te¹ mayi bhāvitāḥ | dehabhedaṃ samāsādya dīpyante saṅgavarjitāḥ || gatā eva paraṃ mokṣaṃ prasādānmama suvratāḥ | janmāntarasahasreṣu yuñjan yogī ²yamāpnuyāt || tamihaiva paraṃ mokṣaṃ maraṇādadhigacchati | etatsaṃkṣepato devi kṣetrasyā'sya mahatphalam || avimuktasya kathitaṃ mayā te guhyamuttamam

1.p36

tathā— ³avimukte parā siddhiravimukte parā gatiḥ | japtaṃ dattaṃ hutaṃ ceṣṭaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat || dānamadhyayanaṃ sarvaṃ yathā bhavati cā'kṣayam | janmāntarasahasreṇa yatpāpaṃ pūrvasañcitam || avimuktaṃ praviṣṭasya tatsarvaṃ vrajati kṣayam | avimuktāgninā dagdhamagnau ⁴tūlamivā''hitam || brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā śūdrā vai varṇasaṅkarāḥ | kṛmimlecchāśca ye cā'nye saṅkīrṇāḥ pāpayonayaḥ || kīṭāḥ pipīlikāścaiva ye cānye mṛgapakṣiṇaḥ | kālena nidhanaṃ prāptā avimukte śṛṇu priye || candrārdhamaulinaḥ sarve lalāṭākṣā vṛṣadhvajāḥ | śive mama pure devi jāyante tatra mānavāḥ

1.p37

akāmo vā sakāmo vā api tiryaggato'pi vā | avimukte tyajan prāṇānsamaṃ loke mahīyate || avimukte yadā gacchetkadācitkālaparyayāt | aśmanā¹ caraṇau bhittvā tatraiva nidhanaṃ vrajet || tathā²— yāni tīrthāni śrūyante triṣu lokeṣu viśrute | avimuktasya pāde tu nityaṃ sannihitāni vai || tathā³— ādehapatanādyāvattat kṣetraṃ yo na muñcati | brahmacaryavrataiḥ samyak samyagiṣṭaṃ makhairbhavet || tathā⁴— yastatra nivasedvipraḥ saṃyatātmā samāhitaḥ | traikālyamapi bhuñjāno vāyubhakṣaḥ sadā bhavet || nimeṣamātramapi yo hyavimukte tu bhaktimān | [brahmacaryasamāyuktaḥ sa paraṃ prāpnuyāttapaḥ || tatra māsaṃ vasedvīro laghvāhāro jitendriyaḥ⁵ |] samyak tena vrataṃ cīrṇaṃ divyaṃ pāśupataṃ mahat || ⁶japan mṛtyubhayaṃ tīrtvā sa yāti paramāṃ gatim | naiḥśreyasīṃ gatiṃ puṇyāṃ tathā yogagatiṃ bhajet || na hi ⁷yogagatirlabhyā janmāntaraśatairapi | prāpyate kṣetramāhātmyāt prabhāvācchaṅkarasya ca

1.p38

brahmahā yo'bhigacchettu avimuktaṃ kadācana | tasya kṣetrasya māhātmyādbrahmahatyā nivartate || ¹ādehapatanādyāvattatkṣetraṃ yo na muñcati | na kevalaṃ brahmahatyā prākṛtaśca nivartate || ²[prāpya viśveśvaraṃ devaṃ na sa bhūyo vijāyate |]

1.p39

ananyamānaso bhūtvā yo'vimuktaṃ na muñcati | tasya devaḥ sadā tuṣṭaḥ sarvān kāmān prayacchati || dvāraṃ yatsāṃkhyayogānāṃ sa tatra vasati prabhuḥ | ³saguṇo hi bhaveddevo bhaktānāmanukampayā || avimuktaṃ paraṃ kṣetramavimukte parā gatiḥ | avimukte parā siddhiravimukte paraṃ padam || avimuktaṃ niṣeveta devarṣigaṇasevitam | yadīcchenmānavo dhīro⁴ na punarjanma ātmanaḥ || meroḥ śakyā guṇā vaktuṃ dvīpānāṃ ca tathaiva ca | samudrāṇāṃ ca sarveṣāṃ nā'vimukte tu śakyate || antakāle manuṣyāṇāṃ chidyamāneṣu marmasu | vāyunā preryamāṇānāṃ smṛtirnaivopajāyate || avimukte hyantakāle bhaktānāmīśvaraḥ svayam | karmabhiḥ⁵ preryamāṇānāṃ karṇajāpaṃ prayacchati || īśvaraprerito yāti duṣprāpamakṛtātmabhiḥ | ajñāśvatamidaṃ jñātvā mānuṣyaṃ bahukilbiṣam

1.p40

avimuktaṃ niṣeveta saṃsārabhayamocanam | bhogamokṣapradaṃ divyaṃ bahupāpavināśanam || vighnairāloḍyamāno'pi yo'vimuktaṃ na muñcati | sa muñcati jarāmṛtyuṃ janma caitadaśāśvatam || avimuktaprasādāttu śivasāyujyamāpnuyāt | tathā— [¹yadi pāpī yadi śaṭho yadi vā dhārmiko naraḥ | mucyate sarvapāpebhyaḥ avimuktaṃ vrajedyadi || tathā—] ²sarvaguhyottamaṃ sthānaṃ mama priyatamaṃ śubham | dhanyāḥ praviṣṭāḥ suśroṇi mama bhaktā dvijātayaḥ || madbhaktiparamā nityaṃ nānyabhaktāśca ye narāḥ | asminprāṇānparityajya gacchanti paramāṃ gatim || sadā yajati satreṇa sadā dānaṃ prayacchati | sadā tapasvī bhavati avimukte sthito naraḥ || yo māṃ ³yajate nityaṃ tasya tuṣyāmyahaṃ priye | sarvadānāni yo dadyātsarvayajñeṣu dīkṣitaḥ || sarvatīrthābhiṣekī ca sa prapadyeta māmiha | avimuktaṃ sadā devi ye vrajanti suniścitāḥ || te tiṣṭhantīha suśroṇi ⁴mama bhaktāstriviṣṭape | matprasādāttu te devi dīpyante śubhalocane

1.p41

durdharṣā durdharāścaiva bhavanti vigatajvarāḥ | tathā— ¹avimukte yajante tu maṅkaṃkāḥ kṛtaniścayāḥ | na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi

1.p42

[tathā²—]

1.p43

avimuktaṃ gatā ye vai mahāpuṇyakṛto narāḥ | ³akṣarā hyajarāścaiva adeyāśca bhavanti te || matprasādādvarārohe māmeva praviśanti te | ⁴śākaparṇāśino dāntāḥ saṃprakṣālā marīcipāḥ || dantodṛkhalinaścaiva aśmakuṭṭāstathā pare | ⁵'saṃprakṣālāḥ' sadyaḥprakṣālakāḥ śvastanabhakṣarahitāḥ⁵ || māsi māsi kuśāgreṇa jalamāsvādayanti ye | vṛkṣamūlaniketāśca śilāśayyāstathāpare || ādityavapuṣaḥ sarve jitakrodhā jitendriyāḥ | evaṃ ⁶bahuvidhairanyairanyatra caritavratāḥ || caikālyamapi bhuñjānā ye'vimuktanivāsinaḥ | tapaścaranti cānyatra kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm || ye'vimukte vasantīha svarge ca praviśanti te

1.p44

matsamaḥ puruṣo nāsti tvatsamā nāsti yoṣitām¹ || avimuktasamaṃ kṣetraṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati | avimukte paro yogo hyavimukte parā gatiḥ || avimukte paro mokṣaḥ kṣetraṃ naivāsti tāhaśām | paraṃ guhyaṃ pravakṣyāmi tattvena varavarṇini || avimukte mahākṣetre yadyuktaṃ hi mayā purā | janmāntaraśatairdevi yogo'yaṃ yadi labhyate || mokṣaḥ śatasahasreṇa janmanā labhyate na vā | avimukte vaseddevi² madbhaktaḥ kṛtaniścayaḥ || ekena janmanā so'pi yogaṃ mokṣaṃ ca vindati

1.p45

tathā—

1.p46

kṣetre mūrtaḥ sadā dharmastasmin sannihitaḥ priye | caturṇāmapi varṇānāṃ gatistu paramā smṛtā

1.p47

tathā—

1.p48

³svarṇaśrṛṅgīṃ raupyakhurāṃ ⁴cailakaṇṭhāṃ payasvinīm | vārāṇasyāṃ tu yo dadyādākarṇāyatalocane || gāṃ dattvā tu varārohe brāhmaṇe vedapārage | āsaptamaṃ kulaṃ tena pāvitaṃ nātra saṃśayaḥ || yo dadyādbrāhmaṇe kiṃcittasmin kṣetre varānane | kanakaṃ rajataṃ vastramannādyaṃ bahu vistaram

1.p49

akṣayaṃ cā'vyayaṃ caiva ¹syāttatrasthaṃ sulocane | ²śrṛṇu tattvena tīrthasya vibhūtiṃ ³vyuṣṭimeva ca || tatra snātā⁴ mahābhāge bhavanti ⁵virajā janāḥ | daśānāmaśvamedhānāṃ yajñānāṃ yatphalaṃ ⁶bhavet|| tadavāpnoti dharmātmā tatra snātvā varānane | svalpamalpaṃ ca yo dadyādbrāhmaṇe vedapārage || śubhāṃ gatimavāpnoti agnivacaiva dīpyate | tathā— ⁷upavāsaṃ tu yaḥ kṛtvā viprān saṃtarpayennaraḥ | sa sautrāmaṇiyajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || ekāhārastu yastiṣṭhenmāsaṃ tatra varānane | yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ māsenaikena ⁸naśyati || agnipraveśaṃ ye kuryuravimukte vidhānataḥ | praviśanti sukhaṃ te māṃ na punarbhāvino janāḥ || kurvantyanaśanaṃ ye tu madbhaktāḥ kṛtaniścayāḥ | na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi || arcayedyastu māṃ devi avimukte varānane | tasya dharmaṃ pravakṣyāmi yāvadāpnoti mānavaḥ || daśā sauvarṇikaṃ puṇyaṃ yo'vimukte prayacchati | agnihotraphalaṃ dhūpe gandhadānena tacchṛṇu

1.p50

bhūmidānena tattulyaṃ gopradānaphalaṃ smṛtam | sammārjane paścaśataṃ sahasramanulepane || mālāśatasahasraṃ tu anantaṃ gītavādanam | brahmahatyāpahaṃ tīrthaṃ kṣetrametanmayā kṛtam || imaśānametadvadraṃ te varaṃ ca varavarṇini | kālo bhūtvā jagadidaṃ¹ saṃharāmi sṛjāmi ca || deveśi² sarvaguhyānāṃ sthānaṃ priyatamaṃ mama | madbhaktāstatra gacchanti viṣṇubhaktāstathaiva ca || ye bhaktā bhāskare devi lokanāthe divākare | atrastho yastyajeddehaṃ māmeva praviśettu saḥ

1.p51

tathā—

1.p52

³jñāne vihitaniṣṭhānāṃ paramānandamicchatām | yā gatirvihitā sadbhiḥ sā'vimukke smṛtasya tu || bhavasya prītiratulā tvavimukte hyanaupamā | asaṃkhyeyaṃ phalaṃ tatra kṣayyā ca gatirbhavet || paraṃ guhyaṃ samākhyātaṃ imaśānamiti saṃjñitam | avimuktaṃ na sevante vañcitāste⁴ narā śuci || avimukte sthitaiḥ puṇyaiḥ pāṃsubhirvāyuneritaiḥ | spṛṣṭvā duṣkṛtakarmāṇo yāsyanti paramāṃ gatim || avimuktaguṇān vaktuṃ devadānavamānavaiḥ⁵ | na ⁶śakyate hyameyatvātsvayaṃ yatra bhavasthitaḥ

1.p53

nā'nāhitāgnirnā'yajvā nā'śucistaskaro'pi vā | avimukte vaseccastu sa vasedīśvarālaye || na tatrāpuṇyakṛt kaścit prabhāvādīśvarasya tu | ajñānājñānato vāpi striyā vā puruṣeṇa vā || yatkiñcidaśubhaṃ karma kṛtaṃ mānuṣabuddhinā | avimukte praviṣṭasya tatsarvaṃ bhasmasādbhavet

1.p54

tathā—

1.p55

¹hṛṣṭvaitāndīnakṛpaṇān pāpān duṣkṛtakāriṇaḥ | devo'nukampayā sarvānnayatyāśu parāṃ gatim || bhaktānukampī bhagavāṃstiryagyonigatānapi | bhagavāṃstatra nayati yatra yānti na yājñikāḥ

1.p56

tathā—

1.p57

²na sā gatiḥ kurukṣetre gaṅgādvāre³ na puṣkare | yā gatirvihitā puṃsāmavimuktanivāsinām || tiryagyonigatāḥ sattvā ye'vimuktakṛtālayāḥ | kālena nidhanaṃ prāptāste'pi yānti parāṃ gatim || merumandaramātro'pi rāśiḥ pāpasya karmaṇaḥ | avimuktaṃ samāsādya tatkṣaṇādvrajati kṣayam || ‘imaśānami’ti vikhyātamavimuktaṃ śivālayam | tadgṛhaṃ devadevasya tattīrthaṃ tattapovanam || tatra brahmādayo devā nārāyaṇapurogamāḥ | yoginaśca tathā sādhyā⁴ bhagavantaṃ sanātanam

1.p58

upāsate śivaṃ bhaktyā madbhaktā matparāyaṇāḥ | yā gatirjñānatapasāṃ yā gatiryajñayājinām || avimukte mṛtānāṃ tu sā gatirvihitā śubhā

1.p59

tathā—

1.p60

¹ādityopāsanaṃ kṛtvā viprāścā'maratāṃ gatāḥ | anye'pi tatra ye varṇā bhavabhaktāḥ samāhitāḥ || avimukte vimuktāste yāsyanti paramāṃ gatim | aṣṭau māsān vihārasyācatīnāṃ saṃyatātmanām || ekatra caturo māsānardhaṃ ca nivasetpunaḥ | avimukte praviṣṭānāṃ vihārastu na vidyate || na doṣo'bhibhavettatra dṛṣṭaṃ śāstre purātane | mokṣo'pyasaṃśayastatra paśyatvaṃ tu gatasya vai || striyaḥ pativratā yāśca² bhavabhaktāḥ samāhitāḥ | avimukte vimuktāstā yāsyanti paramāṃ gatim || anyā yāḥ kāmacāriṇyaḥ striyo bhogaparāyaṇāḥ | kālena nidhanaṃ prāptāstāśca yānti parāṃ gatim || ³yatra yogaśca mokṣaśca prāpyate durlabho naraiḥ | avimuktaṃ samāsādya nānyadgacchettapovanam || sarvātmanā tapaḥ satyaṃ prāṇināṃ nātra saṃśayaḥ | avimukte vasedyastu mama tulyo bhavennaraḥ || yato mayā na vimuktamavimuktaṃ tataḥ smṛtam | avimuktaṃ na sevante mūḍhā ye tāmasā narāḥ

1.p61

viṣmūtraretasāṃ madhye te vasanti punaḥ punaḥ | kāmaḥ krodho'tilobhaśca dambhastambho'timatsaraḥ¹ || nidrā tandrā tathā''lasyaṃ paiśunyamiti te daśa | avimukte sthitā vighnāḥ śākena vihitāḥ svayam || vināyakopasargaśca satataṃ mūrdhni tiṣṭhati | puṇyametaddhi vetsarvaṃ bhaktānāmanukampayā || paraṃ guhyamiti jñātvā tataḥ śāstrānudarśanāt | vyāhṛtaṃ devadevaistu munibhistattvadarśibhiḥ || medasā viplutā bhūmiravimukte tu varjitā | pūtā samabhavat² sarvā mahādevena rakṣitā || saṃskārastena kriyate bhūmerapyatra sūribhiḥ

1.p62

⁴taṃ vai prāpya mahādevamīśvarādhyuṣitaṃ śubham | avimuktaṃ kṛtārtho'smītyātmānamupalakṣayet || ṛṣidevāsuragaṇaiḥ⁵japahomaparāyaṇaiḥ | yatibhirmokṣakāmaiśca avimuktaṃ niṣevyate || nā'vimukte mṛtaḥ kaścinnarakaṃ yāti kilbiṣī | īśvarānugṛhītā hi sarve yānti parāṃ gatim

1.p63

tathā—

1.p64

¹bhūloke cā'ntarikṣe ca divi tīrthāni yāni ca | atītya vartate sarvāṇyavimuktaṃ prabhāvataḥ || ye ²tu dhyānaṃ samāsādya yuktātmānaḥ samāhitāḥ | sanniyamyendriyagrāmaṃ japanti śātarudriyam || avimukte sthitā nityaṃ kṛtārthāste dvijātayaḥ

1.p65

tathā—

1.p66

³hanyamāno'pi yo vidvān vasedvighnaśatairapi | sa yāti paramaṃ sthānaṃ yatra gatvā na śocati || janmasmṛtyujarāyuktaḥ paraṃ yāti śivālayam | apunarmaraṇānāṃ yā sā gatirmokṣakāṅkṣiṇām || yāṃ prāpya kṛtakṛtyaḥ syāditthaṃ⁴ manyanti⁵ paṇḍitāḥ

1.p67

tathā—

1.p68

⁶na dānairna tapobhiśca na yajñairnāpi vidyayā | prāpyate gatiriṣṭā hi yā'vimukte tu labhyate || nānāvarṇā vivarṇāśca caṇḍālā ye jugupsitāḥ | kilbiṣaiḥ pūrṇadehāśca prakṛṣṭaiḥ pātakaistathā || bheṣajaṃ paramaṃ teṣāmavimuktaṃ vidurbudhāḥ

1.p69

jātyantarasahasreṣu ¹avimukte mriyeta yaḥ || bhakto viśveśvare nityaṃ² na sa bhūyo'bhijāyate | atra ceṣṭaṃ hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat || sarvamakṣayametasminnavimukte na saṃśayaḥ | kālenoparatiṃ yāti bhavasāyujyamakṣayam || kṛtvā pāpasahasrāṇi paścātsantāpametya vai | yo'vimuktaṃ na vimuñcetsa yāti paramāṃ gatim || uttaraṃ dakṣiṇaṃ vā'pi ayanaṃ na vikalpayet | ³sarvastatra śubhaḥ kālo hyavimukte mriyeta yaḥ || na tatra kālo mīmāṃsyaḥ śubho vā yadi vā'śubhaḥ | tasya devasya māhātmyāt ⁴sthāṇorvā'dbhutakarmaṇaḥ || sarveṣāmeva nāthasya sarveṣāṃ ca vibhoḥ svayam

1.p70

tathā—

1.p71

⁵na hi yogāhate mokṣaḥ prāpyate śuci mānavaiḥ || avimukte tu vasatāṃ yogo mokṣaśca siddhyati | anena janmanaiveha prāpyate gatiruttamā || eṣa eva prabhāvo'sti kṣetrasya parameśvari | ekena janmanā devi mokṣaṃ yāsyatyanuttamam || avimuktena vasatā vyāsenā'mitatejasā | naiva labdhā kaciddikṣā bhrāmyamāṇena yatnataḥ

1.p72

kṣudhāviṣṭastataḥ kruddho'cintayacchāpamuttamam | "¹mā bhūtripuruṣī vidyā mā bhūtripuruṣaṃ dhanam || mā bhūtripuruṣaṃ rājyaṃ vyāso vārāṇasīṃ śapat | avimuktena vasatāṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām || vighnaṃ sṛjāmi sarveṣāṃ yena siddhirna vidyate" | vyāsacittaṃ tadā jñātvā devadeva umāpatiḥ || vyāsasya darśanaṃ dattvā kṛtvā veṣantu mānuṣam | ["²"ehyehi bhagavan sādho bhikṣāṃ grāhya sattama || asmadgṛhe kadācittvaṃ nā''gato'si mahāmune" | etacchrutvā prītamanā bhikṣāṃ grahītumudyataḥ ||] bhikṣāṃ dattvā tu vyāsāya ṣaḍrasāmṛtopamām | anāsvāditapūrvāṃ sā bhakṣitā muninā tataḥ || bhikṣāṃ vyāsastato bhuktvā cintayan hṛṣṭamānasaḥ | vyāsaḥ kamalapatrākṣi idaṃ vacanamabravīt || devo devī nadī gaṅgā miṣṭamannaṃ śubhā matiḥ | vārāṇasyāṃ viśālākṣa vāsaḥ kasya na rocate || evamuktvā tato vyāso nagarīmavalokayan | cintayaṃścāpi tāṃ bhikṣāṃ hṛdayānandakāriṇīm || apaśyatpurato devaṃ devīṃ ca girijāṃ tadā | gṛhāṅgaṇasthitaṃ vyāsaṃ devadevo'bravīdidam || "iha kṣetre na vastavyaṃ krodhanastvaṃ mahāmune" | evaṃ samayamāpanno devaṃ vyāso'bravīdvacaḥ

1.p73

caturdaśyāṃ tathā'ṣṭamyāṃ praveśaṃ dātumarhasi

1.p74

evamāstitvalyanujñāya tatraivā'ntaradhīyata || na taddṛhaṃ na sā devī na devo jñāyate kacit | evaṃ trailokyavikhyātaḥ purā vyāso mahātapāḥ || jñātvā kṣetraguṇānsarvān sthitastasyaiva pārśvataḥ | evaṃ vyāsaṃ sthitaṃ jñātvā kṣetraṃ śaṃsanti paṇḍitāḥ

1.p75

tathā—

1.p76

¹tapāṃsi yāni paśyante vratāni niyamāśca ye | sarvatīrthābhiṣekaṃ tu sarvadānaphalāni ca || sarvayajñeṣu yatpuṇyamavimukte tadāpnuyāt | atītaṃ vartamānaṃ ca jñānādajñānato'pi vā || sarvaṃ tasya ca yatpāpaṃ kṣetraṃ dṛṣṭvā vinaśyati | śāntairdāntaistapastaptaṃ yatkiṃciddharmasaṃjñitam || sarvaṃ caitadavāpnoti avimukte jitendriyaḥ | avimuktaṃ samāsādya liṅgamarcayate naraḥ || ²[kalpakoṭiśataiścāpi nāsti tasya punarbhavaḥ | amarā hyakriyāścaiva krīḍanti bhavasannidhau || kṣetraṃ tīrthopaniṣadamavimuktaṃ na saṃśayaḥ

1.p77

avimukte mahādevamarcayanti stuvanti vai | sarvapāpavimukkāstu te tiṣṭhantyajarāmarāḥ || sarvakāmasya ye yajñāḥ punarāvartakāssmṛtāḥ | avimukte mṛtā ye ca sarve te hyanivartakāḥ || grahanakṣatratārāāṇāṃ kālena patanādbhayam | avimukte mṛtānāntu patanaṃ naiva vidyate ||]

1.p78

kalpakoṭisahasraistu kalpakoṭiśatairapi | na teṣāṃ punarāvṛttiryem̐ smṛtāḥ kṣetra uttame || saṃsārasāgare ghore bhramantaḥ kālaparyayāt | avimuktaṃ samāsādya gacchanti paramāṃ gatim || jñātvā kaliyuge ghoraṃ hāhābhūtamacetanam | avimuktaṃ na muñcanti kṛtārthāste narā bhuvi || avimuktaṃ praviṣṭastu yadi gacchettataḥ punaḥ | tadā hasanti bhūtāni anyonyakaratāḍanaiḥ || kāmakrodhena lobhena grastā ye bhuvi mānavāḥ | niṣkramante narā devi daṇḍanāyakamohitāḥ || tathā— ¹uddeśamātraṃ kathitā avimuktaguṇāstathā² | samudrasyeva ratnānāmavimuktasya vistaraḥ || brahmapurāṇe— brahmovāca— avimuktaṃ ca bhavataḥ sthānaṃ yadvai purātanam | kapālamocanaṃ tīrthaṃ tatra tatra bhaviṣyati || ahaṃ ca tvaṃ sthitastatra viṣṇuścā'pi gamiṣyati | darśanādbhavatastatra mahāpātakinaśca ye || te'pi bhogaṃ samaśnanti viśuddhā bhavane mama | varaṇā cā'pyasiścaiva dve nadyau suravallabhe || antarāle tayoḥ kṣetraṃ dharaṇyāṃ na viśet kacit

1.p79

tīrthānāṃ prathamaṃ tīrthe kṣetrāṇāṃ prathamaṃ tava | ādehapatanādye tu kṣetraṃ sevanti mānavāḥ | te mṛtā haṃsayānena divyaṃ yāntyakutobhayāḥ | pañcakrośapramāṇaṃ tu kṣetraṃ dattaṃ mayā tava | kṣetramadhye yadā gaṅgā gamiṣyati saritpatim | tena sā mahatī puṇyā purī rudra bhaviṣyati || puṇyā codaṅmukhī gaṅgā prācī caiva sarasvatī | udaṅmukhī yojane dve gacchate jāhnavī nadī || tatra te vibudhāḥ sarve mayā saha sabāndhavāḥ | tatraiva vastumeṣyanti kapālaṃ tatra mocaya || tasmiṃstīrthe tu me gatvā piṇḍadānena vai pitṝn | śrāddhaistu prīṇayiṣyanti teṣāṃ loko'kṣayo divi | vārāṇasyāṃ mahātīrthe naraḥ snātvā vimucyate || [saptajanmakṛtāt pāpādbhamanādeva mucyate |]¹ tattīrthaṃ sarvatīrthānāmuttamaṃ parikīrtitam || tyajanti tatra ye prāṇān prāṇinaḥ saṃyatāstathā | rudravatte samāsādya modante bhavatā saha | tatra cāṇvapi yaddattaṃ dānaṃ rudratātmanām | mahāphalaṃ ca tatteṣāṃ kurute bhāvitātmanām || khaṇḍasphuṭitasaṃskāraṃ tatra kurvanti ye narāḥ | te rudralokamāsādya modante sukhinaḥ sadā | tatra pūjā japo homaḥ kṛto bhavati dehinām || anantaphaladāḥ sarve rudrabhaktisamanvitaiḥ | tatra dīpapradānena jñānacakṣuratīndriyam || [prāpnoti dhūpadānena sthānaṃ rudraniṣevitam | suśvetaṃ taruṇaṃ saumyaṃ rūpavatsurabhīyutam

1.p80

paścāṃkicā (?) mocayati sa yāti paramāṃ gatim ||]¹ pitṛbhiḥ sahito mokṣaṃ gacchatyatra na saṃśayaḥ | atha kiṃ bahunoktena yaddānaṃ kriyate naraiḥ || ²dharmakāmārthamuddiśya tadanantaphalaṃ bhavet | svargāpavargayorhetustaddhi tīrthatamaṃ śuci || snānaṃ japyaṃ tathā homaṃ hyanantaphalasādhanam | gatvā vārāṇasītīrthe yastu cāndrāyaṇaṃ caret || yastatra paścatāṃ yāti mokṣaṃ yāti na saṃśayaḥ | vasavaḥ pitaro jñeyā rudrāścaiva pitāmahāḥ || ādityāstu tathā teṣāṃ vihitāḥ prapitāmahāḥ | trividhapiṇḍadānāya vidhirukto mayānagha || manuṣyaiḥ piṇḍadānādi ³kāryamatrā''gataiḥ sadā | piṇḍadānaṃ ca tatraiva suputraiḥ kāryamādarāt || suputrāśca pitṝṇāṃ tu bhavanti sukhadāyakāḥ | āditīrthe bhava mayā darśanāttava muktidam || snātastu salile tatra mucyate ⁴bhavabandhanāt | vimukto brahmahattyāyāstiṣṭha rudra yathāsukham || avimukte mayā datte tiṣṭha tvaṃ bhāryayā saha

1.p81

liṅgapurāṇe—

1.p82

īśvara uvāca— anyacca te pravakṣyāmi upāyajñānasādhanam | yāni tīrthāni coktāni vyomatantre purā mayā || teṣāmadhyadhikaṃ tīrthamavimuktaṃ mahāmune

1.p83

sarvatīrthāni ca mayā tasmin sthāne pratiṣṭhitāḥ || na kadācinmayā suktaṃ sthānaṃ ca satataṃ mune | sarvatīrthamayaṃ puṇyaṃ guhyādguhyataraṃ mahat || sthānānāṃ caiva sarveṣāmādibhūtaṃ maheśvaram | yatra siddhiṃ parāṃ prāptā munayo¹ munisattama || anenaiva śarīreṇa prāptā nirvāṇamuttamam | tatra caiva tu sambhūto jñānaṃ prāpnoti² mānavaḥ || tathā³— gaccha vārāṇasīṃ śīghraṃ yatra devaḥ sanātanaḥ | devatābhiḥ samastābhistatra devaḥ pinākadhṛk || stūyate varado devairbrahmādibhirabhīkṣṇaśaḥ⁴ | tatrā'sirvaraṇā caiva nimnage siddhasevite || bahujanmārjitapāpānāṃ duṣṭānāṃ dehināṃ bhuvi | kṣālanaṃ kurute devi sā nadī yatra jāhnavī || [yā dṛśā sarvathā svarge sā nadīnāṃ saridvarā | yā mātā sarvabhūtānāṃ sā gaṅgā yatra nimnagā⁵ ||]

1.p84

avimuktaṃ paraṃ kṣetraṃ śaṅkarasya sadaiva hi | tatra sthānaṃ prasiddhaṃ ca trailokye śūlapāṇinaḥ || nimnagābhyāṃ purī sā ca nāmnā vārāṇasī mune | kṛtasnānena devena oṅkāre saṃsthitena vā

1.p85

tasmin kāle varo datto devadevena śambhunā

1.p86

devadeva uvāca—

1.p87

ye smariṣyanti tatsthānamavimuktaṃ sadā narāḥ | nirdhūtasarvapāpāste bhaviṣyanti gaṇopamāḥ¹ || ²āgamiṣyanti ye draṣṭuṃ ye janā yojanena tu | te brahmahatyāṃ mokṣyanti bhaviṣyanti masā'nugāḥ || viditvā bhakturaṃ lokaṃ ye'sminvatsyanti me pure | antakāle'pi vatsyanti teṣāṃ bhavati mokṣadam || mokṣaḥ sudurlabho yasmāt saṃsāraścā'tibhīṣaṇaḥ | aśmanā caraṇau bhittvā vārāṇasyāṃ vasennaraḥ || sarvāvastho'pi yo martyo vārāṇasyāṃ vasetsadā | sa yāṃ gatimavāpnoti puṇyadānairna sā gatiḥ || durlabhā tapasā sā ca martyānāṃ munisattama | tatra vipra vraja śīghraṃ manassthairyaṃ yadīcchasi || manasaḥ sthairyahetutvaṃ śṛṇuṣva gadato mama | dakṣiṇaṃ cottaraṃ caiva tasmin sthāne sthitaṃ sadā || viṣuvaṃ caiva madhyasthaṃ devānāmapi durlabham | kalau yuge tu martyānāṃ sthānaṃ mokṣāvahetukam || bhaktimārādhanenaiva jñānapūjanatarpaṇaiḥ | cāturvarṇyavibhāgasya śarīraṃ vaiśvaraṃ padam || piṅgalā nāma yā nāḍī āgneyī sā prakīrtitā | śuṣkā sarica sā jñeyā lolārke yatra tiṣṭhati || iḍānāmnī ca yā nāḍī sā saumyā samprakīrtitā | varaṇā nāma sā jñeyā keśavo yatra saṃsthitaḥ

1.p88

¹ābhyāṃ madhye tu yā nāḍī suṣumnā ca prakīrtitā | matsyodarī ca sā jñeyā viṣuvaṃ² tatprakīrtitam

1.p89

tathā—

1.p90

śrutvā kaliyugaṃ ghoramalpāyuṣamadhārmikam | siddhakṣetraṃ na sevante jāyante ca mriyanti ca || liṅgarūpadharāstīrthe hagi³caṇḍeśvarādayaḥ | avimukte sthitāḥ sarve śuddhyante pāpakarmiṇaḥ

1.p91

tathā—

1.p92

avimuktaṃ paraṃ kṣetramavimukte parā gatiḥ | avimukte parā siddhiravimukte paraṃ padam || antakāle manuṣyāṇāṃ bhidyamāneṣu marmasu | vāyunā preryamāṇānāṃ smṛtirnaivopajāyate || ye'vimukte sthitā rudrā bhaktānāṃ prītidāyakāḥ | karṇajāpaṃ prayacchanti hagi⁴caṇḍeśvarādayaḥ

1.p93

tathā—

1.p94

avimuktaṃ mahatkṣetraṃ puṇyakṛdbhirniṣevitam | sarvapāpakṣayakaraṃ sākṣācchivapuraṃ mahat || śmaśānaṃ paramaṃ viddhi kṣetrāṇāṃ paramaṃ tathā | pāpmānamutsṛjyāśu praviṣṭastatra vai pumān

1.p95

tathā—

1.p96

vārāṇasyāṃ tu yaḥ kaścit praviṣṭo brahmaghātakaḥ | tiṣṭhate kṣetrabāhye tu ¹nirgate gṛhyate punaḥ

1.p97

tathā—

1.p98

liṅgarūpadharā mūrtāḥ saptakoṭyastu sarvataḥ | avimukte sthitā rudrā bhaktānāṃ siddhidāyakāḥ

1.p99

skandapurāṇe—

1.p100

tāmuvāca suraśreṣṭhastadā devīṃ girīndrajām | madīyaṃ vratamāsthāya bhaktimadbhirdvijottamaiḥ || yairyairyoga ihābhyasta²steṣāmekena janmanā | kṣetrasyā'sya prabhāveṇa bhaktyā ca mama bhāvataḥ || anugraho mayā hovaṃ kriyate muktidaḥ sadā | tasmādidaṃ mahatkṣetraṃ brahmādyaiḥ sevyate mama || śrutimadbhiśca viprendraiḥ saṃsiddhaiśca tapasvibhiḥ | aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ pakṣayorubhayorapi || śaśibhānūparāgeṣu kārttikyāṃ ca viśeṣataḥ | sarvaparvasu puṇyeṣu viṣuveṣvayaneṣu ca || pṛthivyāḥ sarvatīrthāni vārāṇasyāṃ tu jāhnavī | uttarapravahāṃ puṇyāṃ mama maulivinirgatām || pituste girirājasya śubhāṃ himavataḥ sutām | bhajante sarvato'bhyetya tāṃ śṛṇuṣva varānane || sannihatya kurukṣetraṃ sārddhaṃ tīrthaśataistathā

1.p101

naimiśaṃ puṣkaraṃ caiva prayāgaṃ saprathūdakam || sandhyā saptarṣikaṃ caiva sarvā nadyaḥ sarāṃsi ca | samudrāḥ sapta caivātra devatīrthāni kṛtsnaśaḥ || bhāgīrathīṃ sameṣyanti sarvaparvasu kāśigām | avimukteśvaraṃ māṃ ca kāśisthamacalātmaje || pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca¹ | praviśanti sadābhyetya puṇye'sminsarvaparvasu || kedāre caiva yalliṅgaṃ yacca liṅgaṃ mahālaye | madhyameśvarasaṃjñaṃ ca tathā paśupatīśvaram || dāṅkukarṇeśvaraṃ caiva gokarṇo ca tathā śubhau | ²hagicaṇḍeśvaraṃ caiva bhadreśvaramathaiva ca || sthāneśvaramathaikāmraṃ ³kāmeśvaramajeśvaram | bhairaveśvaramīśānaṃ tathā kāyāvarohaṇe || yāni cānyāni puṇyāni sthānāni mama bhūtale | tāni sarvāṇyanekāni kāśīpuryāṃ viśanti mām || sarvaparvasu puṇyeṣu guhyaṃ caitadudāhṛtam | teneha labhyate jantorvipannasyā'mṛtaṃ padam || snātasya caiva gaṅgāyāṃ dṛṣṭena ca mayā śubhe | sarvayajñaphalaistulyamiṣṭaiḥ śatasahasraśaḥ || sadya evamavāpnoti kiṃ tataḥ paramuttamam | sarvāyatanasukhyānāṃ divi bhūmau giriṣvapi || nā'taḥ parataraṃ devi buddhyasvā'stīti kṛtsnaśaḥ

1.p102

brahmārkavaiśvānaraśakracandraijalendravittādhipavāyumiśca | gandharvayakṣoragasiddhasaṅghaiḥ sārdhaṃ sadā sevitametadagrayam

1.p103

sthānaṃ mamedaṃ himaśailaputri guhyaṃ sadā kṣetramidaṃ supuṇyam | vimokṣasiddhiṃ ca phalaṃ hi tattvaṃ ¹siddhāḥ prabuddhā munayo vadanti

1.p104

kṣetre'sminnivasanti ye sukṛtino bhaktāḥ sadā mānavāḥ² paśyanto drayamādareṇa śucayaḥ santaḥ sadā matparāḥ | te martyā bhayaduḥkhapāparahitāḥ³ saṃśuddhakarmakriyāḥ bhittvā⁴ sambhavabandhajālagahanaṃ vindanti mokṣaṃ param

1.p105

evametat suvistīrṇaṃ nānāvanalatākulam | jāhnavyā'laṅkṛtaṃ puṇyaṃ kṣetraṃ priyatamaṃ mama || bhāgīrathīmihā''sādya vārāṇasyāṃ mamā''spade⁵ | aśvamedhaśataṃ prāpya brahmalokaṃ ca vindati || nātaḥ puṇyataraṃ devi nāto guhyatamaṃ kacit | nātaḥ śubhataraṃ kiṃcinnātaḥ parataraṃ mama

1.p106

kṣetraṃ mamedaṃ surasiddhajuṣṭaṃ samprāpya martyaḥ sukṛtaprabhāvāt | khyāto bhavetsarvasurāsurāṇāṃ mṛtaśca yāti paramaṃ padaṃ ca

1.p107

tathā— brahmavṛgoghnagurutalpagamiśravṛtti¹nyāsāpahārikuhakādiniṣiddhavṛttiḥ | saṃsārabhūtahaḍhapāśavimuktadeho vārāṇasīṃ bhavapurīṃ samupaiti lokaḥ

1.p108

brahmapurāṇe— varaṇā cā'pyasiścaiva dve nadyau suravallabhe | antarāle tayoḥ kṣetraṃ dharaṇyāṃ na viśet kacit

1.p109

matsyapurāṇe— ²dviyojanamathā'rdhaṃ ca tatkṣetraṃ paścime smṛtam | ardhayojanavistīrṇaṃ dakṣiṇe'ntarataḥ smṛtam || varaṇā ca nadī yāvadyāvacchuṣkanadī bhavet | eṣa kṣetrasya vistāraḥ prokto devena dhīmatā

1.p110

tathā— ³dviyojanaṃ tu tatkṣetraṃ pūrvapaścimataḥ smṛtam | ardhayojanavistīrṇaṃ dakṣiṇe'ntarataḥ sthitam || varaṇā ca nadī yāvadyāvacchuṣkanadī tathā | bhīṣmacaṇḍīkamārabhya parvateśvaramantike

1.p111

brahmapurāṇe— pañcakrośapramāṇaṃ tu kṣetraṃ dattaṃ mayā tava

1.p112

¹yatra codaṅmukhī gaṅgā prācī vā'pi sarasvatī || udaṅmukhī² yojane dve gacchate jāhnavī nadī

1.p113

skandapurāṇe—

1.p114

catuḥkrośaṃ caturdikṣu kṣetrametat prakīrtitam | yojanaṃ viddhi cārvaṅgi mṛtyukāle'mṛtapradam

1.p115

liṅgapurāṇe—

1.p116

kṛttivāsasamārabhya krośāṃ krośaṃ caturdiśām | yojanaṃ tatra tatkṣetraṃ gaṇaiū rudraiśca saṃvṛtam || tasya madhye yadā liṅgaṃ bhūmiṃ bhittvā samutthitam | madhyameśvaranāmākhyaṃ khyātaṃ sarvasurāsuraiḥ || asmādārabhya liṅgāttu krośāṃ krośaṃ caturghvapi | yojanaṃ viddhi tatkṣetraṃ mṛtyukāle'mṛtapradam || evaṃ kṣetrasya sannyāsaḥ purāṇe parikīrtitaḥ | asmāttu parato devi vihāro naiva vidyate

1.p117

tathā liṅgapurāṇe—

1.p118

devyuvāca—

1.p119

vārāṇasyāṃ tu kiṃ guhyaṃ sthānaṃ kiṃ ca tava priye | kiṃ rahasyaṃ ca liṅgānāṃ ke hṛdāstatra viśrutāḥ || ke kūpāḥ kāni kuṇḍāni liṅgānāṃ sthāpakāśca ke | kasmin sthāne kṛtaṃ karma jñānaniṣṭhaṃ prajāyate

1.p120

¹etadācakṣva me sarvaṃ yadyanugrahabhāgaham

1.p121

devadeva uvāca—

1.p122

ruciraṃ sthānamāsādya avimuktaṃ tu me² gṛham | na kadācinmayā muktamavimuktaṃ tataḥ smṛtam || anenaiva prakāreṇa avimuktaṃ tu kathyate || aviśāktena pāpaṃ tu kathyate vedavādibhiḥ || tena pāpena tat kṣetraṃ varjitaṃ varavarṇini | siddhāḥ pāśupatāḥ śreṣṭhāstanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ || upāsate ca māṃ nityaṃ tasmin sthāne sthitāssadā | pūrvottare digvibhāge tasmin kṣetre tu sundari || surāsuraiḥ stutaścāhaṃ tatra sthāne yaśasvini³ | ⁴divyaṃ varṣasahasraṃ tu stuto'haṃ vividhaiḥ stavaiḥ || utpannaṃ mama liṅgaṃ tu bhittvā bhūmiṃ yaśasvini | teṣāmanugrahārthāya lokānāṃ bhaktibhāvataḥ⁵ || vārāṇasyāṃ mahādevi tatra sthāne sthito hyaham | taṃ dṛṣṭvā manujo devi paśupāśairvimucyate⁶ || kūpastatraiva saṃlagno mahādevasya caiva hi⁷ | tatropasparśanādevi labhedvāgīśvarīṃ gatim || tatra vārāṇasī devī sthitā vigraharūpiṇī

1.p123

mānavānāṃ hitārthāya sthitā kūpasya¹ paścime || vārāṇasīṃ tu yo dṛṣṭvā bhaktyā caiva namasyati | tasya tuṣṭā ca sā devī vasatiṃ ca prayacchati || mahādevasya pūrveṇa ²goprekṣamiti viśrutam | tena dṛṣṭena suśroṇi pūrvoktaṃ phalamāpnuyāt

1.p124

skandapurāṇe— goprekṣeśvaramāhātmyaṃ⁴ dṛṣṭvābhyarcya ca mānavaḥ | na durgatimavāpnoti kalmaṣaiśca vimucyate || liṅgapurāṇe— īśvara uvāca— goprekṣasyottareṇātha anasūyākhyaliṅgakam | taṃ dṛṣṭvā mānavo devi gatiṃ ca labhate parām || paścānmukhaṃ ca talliṅgamanasūyāpratiṣṭhitam | anasūyeśvarasyāgre gaṇeśvaramiti smṛtam || tena dṛṣṭena labhate gaṇeśasya salokatām⁵

1.p125

gaṇeśvarāt paścimena hiraṇyakaśipuḥ purā || sthāpayāmāsa me liṅgaṃ ¹kūpasyaiva samīpataḥ | tasyaiva paścime devi liṅgaṃ siddheśvaraṃ smṛtam || darśanādeva me liṅgaṃ sarvasiddhipradāyakam | anyadāyatanaṃ bhadre śṛṇuṣva gadato mama || vṛṣabheśvaranāmānaṃ liṅgaṃ tatraiva tiṣṭhati | pūrvāmukhaṃ ²maheśāni goprekṣasya tu nairṛte || tena dṛṣṭena suśroṇi abhīṣṭaṃ phalamāpnuyāt

1.p126

tathā—

1.p127

goprekṣasya dakṣiṇataḥ sthāpitaṃ liṅgamuttamam | dadhīceśvaranāmānaṃ sarvakāmaphalapradam || dadhīceśvarasāmīpye dakṣiṇe varavarṇini | atriṇā sthāpitaṃ liṅgaṃ daivamārtiharaṃ śubham || ³atrīśvarāddakṣiṇataḥ sūryakhaṇḍamukhe'pi ca | madhukaiṭabhābhyāṃ suśroṇi liṅgasaṃsthāpanaṃ kṛtam || tatra paścānmukho devi visamanthāḥ⁴ ? prapadyate | pūrvāmukhaṃ kaiṭabhasya liṅgaṃ trailokyaviśrutam || goprekṣakasya pūrveṇa liṅgaṃ vai bālakeśvaram | bālakeśvarasāmīpye vijvareśvarasaṃjñitam

1.p128

tena dṛṣṭena suśroṇi ¹jvaro naśyati tatkṣaṇāt | ²vijvareśvarapūrveṇa deveśvaramiti śrutam || ³īśānābhimukhaṃ liṅgaṃ koṇe tasya sukhāni vai | tena dṛṣṭena suśroṇi caturvedo bhaveddvijaḥ⁴ || ⁵vedeśvarasyottarataḥ svayaṃ tiṣṭhati keśavaḥ | ⁶kṣetrasya kāraṇaṃ cā'sya kṣetrajña iti cocyate || tena dṛṣṭena suśroṇi sarvaṃ dṛṣṭaṃ carācaram | tatsamīpe tu suśroṇi liṅgaṃ me saṅgameśvaram || tena dṛṣṭena suśroṇi śiṣṭeḥ saha samāgamaḥ

1.p129

skandapurāṇe—

1.p130

nadī vārāṇasī ceyaṃ puṇyā pāpapramocanī | kṣetrametadalaṅkṛtya jāhnvyā saha saṅgatā || ⁷sthāpitaṃ saṅgame cāsmin brahmaṇā liṅgamuttamam | saṅgameśvaranāmānaṃ khyātaṃ jayati dṛśyatām || saṅgame devanadyāśca yaḥ snātvā manujaḥ śuciḥ | arcayet saṅgameśaṃ tu tasya janmabhayaṃ kutaḥ

1.p131

liṅgapurāṇe—

1.p132

saṅgame'sya pūrveṇa liṅgaṃ caiva caturmukham | brahmaṇā sthāpitaṃ bhadre prayāgamiti kīrtyate || tena dṛṣṭena labhate brahmaṇaḥ padamuttamam | tatra sā śāṅkarī devī ¹brahmavṛkṣe'vatiṣṭhate || śāntiṃ karoti sarveṣāṃ ye ca tīrthanivāsinaḥ | ataḥ paraṃ tu saṃvedyaṃ gaṅgāvaraṇasaṅgamam || śravaṇadvādaśīyogo budhavāre yadā bhavet | tadā tasminnaraḥ snātvā sannihatyā phalaṃ labhet || śrāddhaṃ kṛtvā tu yastatra tasmin kāle yaśasvini | tārayitvā pitṝn sarvān viṣṇulokaṃ sa gacchati || matsyapurāṇe— ²vārāṇasījāhnavībhyāṃ saṅgame lokaviśrute | dattvā'nnaṃ ca vidhānena sa bhūyo nābhijāyate || liṅgapurāṇe— varaṇāyāstaṭe pūrve kumbhīśvaramiti smṛtam | kumbhīśvarāttu pūrveṇa kāleśvaramiti smṛtam || kāleśvarasyottarato mahātīrthaṃ varānane | kapilāhṛdanāmānaṃ khyātaṃ sarvasurāsuraiḥ || tasmin hṛde tu yaḥ snānaṃ kuryādbhaktiparāyaṇaḥ | vṛṣadhvajaṃ ca vai dṛṣṭvā rājasūyaphalaṃ labhet || narakasthāstato devi pitaraḥ sapitāmahāḥ

1.p133

pitṛlokaṃ prāpnuvanti tasmin śrāddhe kṛte tu vai¹ || gayāyāṃ cā'ṣṭaguṇitaṃ puṇyaṃ proktaṃ maharṣibhiḥ | tasmin śrāddhe kṛte bhadre pitṝṇāmanṛṇo bhavet || skandapurāṇe— kapilāhṛdatīrthe'smin snātvā saṃyatamānasaḥ | vṛṣadhvajamimaṃ dṛṣṭvā sarvayajñaphalaṃ labhet || liṅgapurāṇe— paścime tu diśābhāge mahādevasya bhāmini | skandena sthāpitaṃ liṅgaṃ mama bhaktyā sureśvari || tena dṛṣṭena gacchanti skandasyaiva salokatām | tatra śākhairviśākhaiśca naigamīyaiśca sundari || sthāpitāni ca liṅgāni gaṇaiḥ sarvairbahūni ca²

1.p134

skandeśvarasyottarato balabhadrapratiṣṭhitam | tena dṛṣṭena deveśi anantaphalamāpnuyāt || skandeśvarāddakṣiṇato mahāliṅgaṃ pratiṣṭhitam | paścimābhimukhaṃ liṅgaṃ sthāpitaṃ nandinā purā || taṃ dṛṣṭvā manujo devi ³nandilokamavāpnuyāt | nandīśvarāt paścimato liṅgaṃ paścānmukhaṃ sthitam || svarlīnasadṛśaṃ bhadre nandipitrā pratiṣṭhitat | cilākṣeśvaranāmānaṃ surasaṅghaiḥ prapūjitam

1.p135

anyattatra tu vikhyātaṃ hiraṇyākṣeśvaraṃ vibhum | hiraṇyākṣeṇa daityena sthāpitaṃ mama bhaktitaḥ || hiraṇyākṣyasya sāmīpye anyairdevaiḥ sahasraśaḥ | sthāpitāni ca liṅgāni bhaktyā caiva phalārthibhiḥ || anyadvai devadevasya sthitaṃ paścānmukhaṃ smṛtam¹ | tatra sthāne varārohe hiraṇyākṣasya dakṣiṇe || teṣāṃ paścimadigbhāge aṭṭahāsaṃ sthitaṃ śubham | mukhaṃ liṅgaṃ tu taddevi paścimābhimukhaṃ sthitam || prasannavadane devi sarvapātakanāśakam | taṃ dṛṣṭvā mānavo devi aiśānaṃ lokamāpnuyāt || aṭṭahāsasamīpena paścimena yaśasvini | ²mitrāvaruṇanāmānau pūrvadvāre vyavasthitau || mitrāvaruṇalokastu tayoḥ sandarśanādbhavet | anyattatraiva vikhyātaṃ vasiṣṭheśamiti sthitam³ || sthāpitaṃ tatra talliṅgaṃ yājñavalkyena vai purā | caturmukhaṃ ca talliṅgaṃ sarvapāpakṣayakaram | anyattatraiva saṃlagnaṃ maitreyyā sthāpitaṃ śubham

1.p136

tena dṛṣṭena labhate paraṃ jñānaṃ sudurlabham | yājñavalkyeśvarasyā'pi paścime paścimānanam || mahādeśvaranāmānamadvaitaphaladāyakam | mahādeśvarāt purataḥ svayaṃlīnaṃ tu tiṣṭhati || ¹svarlīniśvaranāmānaṃ sumahāphaladāyakam | jñānavijñānaniṣṭhānāṃ paramānandamicchatām || yā gatirvihitā teṣāṃ svarlīne tu smṛtasya ca | svarlīnāt purato liṅgaṃ sthitaṃ pūrvamukhaṃ śubham || vairocaneśvaraṃ nāma sthāpitaṃ daityasūnunā | tasya caivottare devi liṅgaṃ paścānmukhaṃ smṛtam || balinā sthāpitaṃ tattu śivālokaparāyaṇam | anyacaitat sthiraṃ liṅgaṃ bāṇeśvara² iti sthitam || rākṣasī tu mahābhīmā³ nāmnā śālakaṭaṃkaṭā | tayā ca sthāpitaṃ bhadre tasya cottarataḥ śubham || anyadāyatanaṃ puṇyaṃ tasminsthāne yaśasvini | hiraṇyagarbhaṃ vikhyātaṃ puṇyaṃ tasyā'pi darśanam || mokṣeśvaraṃ tu tatraiva svargeśvaramataḥ param | etau dṛṣṭvā sureśāni svargaṃ mokṣaṃ ca vindati || vāsukīśvaranāmānaṃ tayoścottarataḥ śubham | caturmukhaṃ tu talliṅgaṃ sarvakāmaphalapradam || tasyaiva pūrvakhaṇḍe tu vāsukestīrthamuttamam | tatra snāto varārohe rogairnaivā'bhibhūyate

1.p137

tasyaiva ca samīpe tu candreṇa sthāpitaṃ śubham | candreśvarasya pūrveṇa liṅgaṃ vidyeśvaraṃ śubham || labhedvaidyādharaṃ lokaṃ tasya liṅgasya darśanāt

1.p138

iti liṅgapurāṇe tṛtīyo'dhyāyaḥ

Linked texts (20)