Tirthaprakasha 1.p27
Tīrthaprakāśa 1.p27
- Language
- Sanskrit
1.p27.1
kuryyāt | tato dināntare prātaḥ kṛtasnānādirgacchet | pratyāgatastathaiva vittānusāreṇa devān grahādīn, pitṝṃśca śrāddhena, brāhmaṇān gandhādinā pūjayet | devānityādeḥ punarabhidhānādupavāsagaṇeśapūjayornivṛttiḥ | prāñcastu tathaivetyanena upavāsasyāpi prāptiḥ, sa ca svagṛhāgamanapūrvadine, devānityāditaśca gaṇeśapūjānivṛttirityāhuḥ | taccintyam | tathaivetyasya vittānusāreṇetyarthenaivopapatteḥ | svagṛhaṃ prāpya devādikaṃ pūjayet | etacca śrāddhatrayaṃ yātrārthamiti yātrārthaśrāddhamityeva vākyaṃ kāryyam | svagṛhāsambhave svagṛhāgamanavilambādau vā yatra kāpi śrāddhādi kṛtvā yātrā samāpanīyetyācāraḥ | nātra sandehamastītyatrārṣo liṅgasyāgaḥ | sandigdhamastītikalpitaḥ pāṭhaḥ | smṛtisamuccaye tīrthayātrāyāṃ muṇḍanamapyuktam | tadvacanamagre vakṣyate | tīrthayātrānimittakaṃ śrāddhaṃ pracuraghṛtena kāryyam | gacchan deśāntaraṃ yattu śrāddhaṃ kurvīta sarpiṣā | yātrārthamiti tat proktaṃ praveśe ca na saṃśayaḥ || iti bhaviṣyapurāṇavacanāt | yattu “vrīhibhiryajeta” ityatra tṛtīyayā nirapekṣasādhanatvabodhanādanyanivṛttivadatrāpi nirapekṣasādhanatvapratīterghṛtamātreṇaiva śrāddhaṃ na tvannādinā iti, tanna | kevalaghṛtasya bhakṣyatvasamācāravirahāt kevalaghṛtena piṇḍadānāsambhavācca pracuraghṛtayuktenānnena śrāddhaṃ kāryyam | naca prācuryye tṛtīyāyā anuśāsanāt kathamevamitivācyam | ādyā'pūpaiḥ sadā kāryā māṃsairanyā bhavettathā | śākaiḥ kāryā tṛtīyā syādeṣa dravyagato vidhiḥ ||
1.p27.2
iti vāyupurāṇavacane pracuraśākādinā śākāṣṭakādiśrāddhaṃ kāryyamiti tātparyeṇa yathā tṛtīyāyāḥ prācuryyabodhakatvaṃ tathātrāpi sambhavāt | na ca tatrāpi kevalaśākādinā śrāddhamastu kiṃ naśchinnamitivācyam | navodake navānne ca gṛhapracchādane tathā | pitaraḥ spṛhayantyannamaṣṭakāsu maghāsu ca || itivacanavirodhāt | anena vacanenāṣṭakāyāmapyannavidhānāt | yadi ca tatra śākaśabdasya viśeṣaparatvaṃ na ca tatra vṛttyantarāpekṣā sāmānyaśaktyaiva viśeṣaparatve nirvāhāt na ca tṛtīyāyāḥ prācurye lakṣaṇeti, tadā prakṛte'pi dīyatāṃ dṛṣṭiḥ| kiñca śeṣamannaṃ kva deyamityanujñāgrahaṇadarśanādapi na kevalasarpiṣā śrāddham | tathā cabrahmapurāṇam - sa tānāha punaḥ śeṣaṃ kva deyaṃ cānnamityapi | iṣṭebhyo dīyatāmetaditi taṃ pravadanti te || iti | api ca “āmā vājasya prasavo jagamyāt” ityādisantraliṅgādapyannāśyakatvam | vājasya annasya dattasya prasavaḥ phalaṃ mā māṃ ājagamyāt punaḥ punarāgacchedityarthāt | na cāsya pārvaṇavikṛtitvādannaśabde ūhaḥ, tṛtīyāyāḥ karaṇatāmātrabodhakatvenopapattau ūhakalpane mānābhāvāt | api catilairvrīhiyavairmāṣairadbhirmūlaphalena vā | dattena māsaṃ prīyante vidhivat pitaro nṛṇām || iti vacanātkevalatilaiḥ kevalajalenāpi śrāddhaṃ syāt | sarvatra na nirapekṣasādhanatvaṃ tṛtīyārtha iti cet, prakṛte'pi tulyam | tīrthayātrāsamārambhe tīrthātpratyāgame'pi ca | vṛddhiśrāddhaṃ prakurvīta bahusarpiḥsamanvitam || itihalāyudhadhṛtakūrmapurāṇācca bahughṛtayuktānranaiva śrāddhaṃ kāryamiti ke cit |
1.p27.3
pare tu “vrīhibhiryajeta” ititṛtīyā pratispaddhipradhānabhūtadravyāntaranirapekṣatvamucyate iti atrāpi tathā|tathā ca sarpiṣā pradhānadravyeṇetyarthaḥ paryavasyati | evaṃ ca nāmagotrāyuccārya etatsopakaraṇaṃ ghṛtamityādivākyaṃ kāryyam | kāryyaṃ ca śrāddhaśeṣaghṛtenaiva grāmāntare pāraṇamityāhuḥ | tanna | prakṛtau annasya pradhānatvādatra tannivṛttyāpatteḥ | ata eva vrīhyādau nirapekṣatvasya tṛtīyāgamyatve'pi śrāddhaprakaraṇasthadravyavidhīnāṃ na tatra tātparyyaṃ bhojanapadārthasya parasparasāhityenaiva loke prasiddhatvāt | ato ghṛtasya prakṛtiprāptasyāpi punarvacanaṃ prādhānyasiddhyartham | ataścānnasya prādhānyamātraṃ nivarttata iti siddhyati vākyakaraṇādiphalamityeva yuktam | idaṃ ca śrāddhamābhyudayikaśrāddhaprakṛtikamiti kecit | tanna | asati viśeṣaśravaṇe sarvaprakṛtitvena klṛptasya pārvaṇasyaiva prakṛtitvāt, ata eva gaṇeśvaramiśrādayo'pyevamiti vācaspatimiśrā likhanti sma | pare tu utkalakhaṇḍe indradyumnatīrthayātrāprakaraṇeāmuktaśuklavasanaḥ svācāntaḥ sapavitrakaḥ | nāndīmukhān pitṛgaṇān pūjayitvā yathāvidhi || iti darśanāt bhāvinimittake sarvatra vṛddhiśrāddhadarśanācca tīrthayātrāsamārambha iti pūrvalikhitavacanācca, annaprāśe ca sīmante putrotpattinimittake | puṃsavane niṣeke ca navaveśmapraveśane || devavṛkṣajalādīnāṃ pratiṣṭhāyāṃ viśeṣataḥ | tīrthayātrāvṛṣotsarge vṛddhiśrāddhaṃ prakīrttitam || iti matsyapurāṇavacanāccātra vṛddhiśrāddhamevedamityāhuḥ | śrāddhaṃ cedaṃ chandogānāṃ ṣaḍdaivatamanveṣāṃ navadaivataṃ dvādaśadaivataṃ vā iti |
1.p27.4
upavāsadine muṇḍanamapi kāryyam | prayāge tīrthayātrāyāṃ pitṛmātṛviyogataḥ | kacānāṃ vapanaṃ kāryaṃ na vṛthā vikaco bhavet || iti smṛtisamuccayalekhitaviṣṇuvacanāt | kṛtatīrthayātrasya gṛhapraveśe tu na vapanaṃ mānābhāvāt | na cedaṃ vacanaṃ prāyaścittārthatīrthayātrāyāmevetivācyam, saṅkoce mānābhāvāt | anyathā śrāddhasyāpi tatparatvāpatteḥ | nanu— anubhāvināṃ parivāpaṇaṃ samāvṛttā na vaperannanyatra vihārādityeke athāpi brāhmaṇaṃ rikto vā eṣo'napihito yanmuṇḍastasyaitadapidhānaṃ yacchikheti satreṣu tu vacanādvapanaṃ śikhāyāḥ | iti āpastambavacanādyajñadīkṣārūpavihārādyatirikte kathaṃ muṇḍanamiti cet, na | etasyāvihitamuṇḍanaparatvāt | ata evātrāpi vṛthetyuktam | vidhiṃ vineti tadarthaḥ | eke evaṃ manyante | svapakṣastu vaperanniti | tatraikeṣāṃ matameva sādhu vapanāniṣedhasyāpi śruteḥ | ato brāhmaṇamudāharatiathāpīti | etadbrāhmaṇaparyālocanayā vapananiṣedhaḥ saśikhavapanapara iti sūtrābhiprāya iti | nanvevam “udavasānīyānte dakṣiṇasyāṃ vediśroṇau sarvaṃ keśaśmaśrulomavapanam” iti kātyāyanasūtrādgavāmayane saśikhavapanaṃ satre vihitaṃ tadasaṅgataṃ syādataḥ satreṣviti | evameva sūtraṃ bhāṣye vyākhyātam | etena jñāyate vapananiṣedhaśrutiḥ saśikhavapanaparā | anyathā vihārātiriktavapanamātrasyaiva niṣedhe pitrādiviyoge'pi tanna syāt | klṛptakeśanakhaśmaśrurdāntaḥ śuklāmbaraḥ śuciḥ
Linked texts (2)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- Tīrthacintāmaṇi — Vācaspatimiśra, Sanskrit