Tirthaprakasha 2.p2
Tīrthaprakāśa 2.p2
- Language
- Sanskrit
2.p2.1
sarvatīrthapade prayāgaparatve bahuvacanānupapatteśca | na caikapāśake'pi “aditiḥ pāśān” iti yathā bahuvacanaṃ lakṣaṇādinopapādyate tathātrāpyastviti vācyam | uktarītyā sarvatīrthagatabahutvavācakatvena bahuvacanatvopapattau lakṣaṇāderanyāyyatvāt | na ca devaprayāgādīnāmapi prayāgaśabdavācyānāṃ sattvādvahuvacanopapattiriti vācyam | devaprayāgādau sarveṣāṃ tīrthānāṃ sadbhāve pramāṇābhāvena tatra sarvatīrthadvyutpattyasambhavāt | yadapi “grahaṃ samāṣṭiṃ”itivattadavivakṣetyuktaṃ, tadapi na | tatra hi grahāṇāṃ pratyekamekatvasattvādekavacanaṃ sambhavatyeva parantu sarvagrahasaṅgrahāyaikatvāvivakṣaṇaṃ yujyate | atra tu sarvatīrthapadasya prayāgaparatvena vṛttyarthe bahutvārbhāvādvahuvacanasyaivāsādhutayā'niṣpattau tadvivakṣā'vivakṣādivicārāprasaṅgāt | na caivaṃ “saptadaśa prājāpatyān paśūnālabheta” ityatrāpi na saṅkhyāvivakṣā syāt dvitīyāyāḥ pradhānatvabodhakatvena yuktisāmyāditi vācyam | tatra dvitīyāyāstṛtīyāsamānārthakatvāt saptadaśabhiḥ paśubhirālabhanaṃ kāryyamityarthāt | evam “agnīṣomīyaṃ paśumālabheta” ityādāvapi | kiñca yadi sarvāṇi tīrthāni vasantyatretivyutpattyā sarvatīrthapadaṃ prayāgabodhakaṃ tadā “sarvatīrthāni devāśca vasantyatrāvimuktake | sarvatīrthamayī gaṅgā” ityādidarśanāt kāśīgaṅgābodhakatvamapi na tasya kutaḥ | nanu prayāge vapanaṃ kuryyāt itiviśeṣavidhiviṣaya eva sarvatīrtheṣvityādisāmānyavidhestātparyaṃ yathā “puroḍāśaṃ caturddhā karoti” itisāmānyavidheḥ “āgneyaṃ caturddhā karoti” itiviśeṣavidhiviṣayaviṣayatvam |
2.p2.2
taduktamsāmānyavidhiraspaṣṭaḥ saṃskriyeta viśeṣataḥ | iti | maivam | tatra hi “puroḍāśaṃ caturddhā karoti” itisāmānyavidheraspaṣṭaviṣayatvāt “āgneyaṃ caturddhā karoti” ityanena viśeṣaviṣayatvenopasaṃhāro yujyate | prakṛte tu karmadhārayabahuvacanābhyāmaśeṣatīrthaviṣayatāyāḥ spaṣṭatvāttadupasaṃhārāsambhavāt | taduktamsāmānyavidhiraspaṣṭaḥ saṃskriyeta viśeṣataḥ | spaṣṭasya tu vidhernānyairupasaṃhāra iṣyate || iti | anyathā yatra gayāditīrthe viśiṣya śrāddhaṃ śrutamasti tatparatvaṃ syāt sāmānyatastīrthaśrāddhavidhāyakavidheḥ | atha gayāditīrthaviśeṣe śrāddhavidheḥ sāmānyataḥ prāptatīrthaśrāddhe phalaviśeṣādhiyāyakatvaṃ na tu śrāddhavidheyakatvamiti cet, tarhi “sarvatīrtheṣu” ityādinā sāmānyataḥ prāptavapanasyaiva phalaviśeṣābhidhāyakatvaṃ “prayāge vapanaṃ kuryyāt” itividherastu yuktitaulyāt | nanu “sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ” ityasyāsaṅkoceyathā śarīrasyoddeśāḥ kecinmedhyatamāḥ smṛtāḥ | ityādinā'tiśayaphalakasthalajalayostīrthatvābhidhānena prasravaṇādīnāmapi tīrthatvāvagamāt svadeśātisamīpavarttiprasravaṇādāvupavāsavapanayoḥ prāptiḥ syāditi | maivam | tatropavāsavapanayoriṣṭāpatteḥ tatra tīrthaprāptanimittakaśrāddhavat | na hi sarvatīrthapadasya prayāgaparatvavat tīrthaśrāddhavidhāyakavākye'pi prasravaṇādibhinnatīrthaparatvamiti sambhavati | atha tīrthaśrāddhavidhāyakavākye tīrthapadaṃ gayāprayāgādimahātīrthaparaṃ śiṣṭācāropaṣṭambhāt, tarhi “sarvatīrtheṣu” ityatra tīrthapadamapi tādṛśasarvatīrthaparamastu |
2.p2.3
vastutastu ubhayatrāpi saṅkoce pramāṇābhāvānna mahātīrthaparatvamiti prasravaṇādāvapi muṇḍanādi bhavatyeveti siddham | yaccoktam-“varjayitvā gayāṃ gaṅgām” ityatra “ayajñiyā māṣā” iti bahuggādervarjanakathanaṃ prayāgastutyarthamiti| tadapyaśraddheyam | tatra hi “ayajñiyā vai māṣā” iti na māṣanindārtha kintu mudgastutyarthamiti ‘na hi nindā nindituṃ pravarttate kintu vidheyaṃ stotum’ iti nyāyena yujyate | vaiśabdopanibandhanārthavādatvapratīteḥ| prakṛte tu tadabhāvānnārthavādatvapratītiḥ| vastutastu rasādisārūpyena māṣāṇāṃ tatra prāptiḥ pratinidhitayā'pi sambhavati “kāṇḍamūlaparṇapuṣpaphalapraroharasagandhādinā sādṛśyena pratinidhiṃ kuryyāt” iti paiṭhīnasibacanāt | yathoktavastusampattau grāhyaṃ tadanukāri yat | yavānāmiva godhūmā vrīhīṇāmiva śālayaḥ || iti kātyāyanavacanācca | ato māṣāḥ pratinidhitayā'pi na grāhyā etadartham “ayajñiyā vai māṣā” iti | na hyevaṃ gayādīnāṃ prati niścitatayā prāptirasti yena gayāvapananiṣedhaḥ sārthako bhavet | yaccoktamevaṃ kuruṣva rājendra sarvatīrthābhiṣecanam | iti vacanaṃ sarvatīrthapadasya prayāgavācakatve mānam | tadapyupekṣaṇīyam | matsyapurāṇe bahūni tīrthānyuktvāanye ca bahavastīrthāḥ sarvapāpaharāḥ śubhāḥ | teṣu snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste'punarbhavāḥ || evaṃ kuruṣva rājendra sarvatīrthābhiṣecanam | yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati || ityabhidhānena sarvatīrthapadasya sakalatīrthaparatāyāḥ spaṣṭamevāvagamāt | kṛtvācintayā tūcyate bhavatu tatra prakaraṇādyurodhena bahuvrīhiṇā lakṣaṇayā prayāgaparatvam |
2.p2.4
tathāpi prakṛte kimāyātamū | na hyekatra lākṣaṇikaḥ śabdaḥ prayukta ityanyatrāpi tathā yuktam | taduktambhaṭṭapādaiḥ, siṃhaśabdaḥ kacidrauṇo māṇavādau nirūpitaḥ | na-siṃhe śrūyamāṇe'pi tadarthaḥ parigṛhyate || iti | kiñca agnipurāṇe, kāśīprabhṛtīni bahūni tīrthānyukatvā sarvāntemuṇḍanaṃ copavāsaśca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ | ityabhidhānena kāśyādau muṇḍanāvagamāt | prabhātakhaṇḍe, tatra snānaṃ prakurvīta vigāhya nidhimambhasām | ādau kṛtvā tu vapanaṃ someśvarasamīpataḥ || śaṅkaraṃ manasā dhyāyan keśāṃstatra parityajet | tatra tyaktvā'khilān keśān bhūyaḥ snānaṃ samācaret || yatkiñcit kurute pāpaṃ puruṣo vṛttikarṣitaḥ | tadyataḥ parvatasute sarva keśeṣu tiṣṭhati || tasmātsarvaprayatnena keśāṃstatra parityajet | aśvamedhasahastrāṇāṃ sahasraṃ yaḥ samācaret || nāsau tatphalamāpnoti vapanādyacca labhyate | kṣurakarma na śastaṃ syādyoṣitāṃ tu, varānane || sabhartṛkāṇāṃ tatraiva vidhiṃ tāsāṃ śṛṇuṣva me | sarvān keśān samuddhṛtya chedayedaṅgulidvayam