Pramāṇa · Search · About · API

Tirthaprakasha 4.p187

Tīrthaprakāśa 4.p187

Language
Sanskrit

4.p187.1

phalabalena kacit saṃskāre kasyacinmaraṇasya nāśakatvākalpanāt iti cet, maraṇasya mithyājñānavāsanānāśakatvāsambhavāt | anyathā deśāntaramaraṇādapi tannāśāpatteḥ | evamapi hi pūrvapūrvabhavasambhavasya puṇyapāpapuñjasya prakṣayāsambhavāt | nahi prayāgamaraṇottaraṃ bhogaḥ smaryyate yena sa eva tannivartakaḥ syāt | na ca prayāgamaraṇameva pūrvopacite puṇyapāpe prakṣiṇotītivaktuṃ yuktam | prayāgamaraṇasya tatrāhetutvāt | tena vināpi bhogādinā puṇyapāpanivṛtteḥ | atha tannivartyatāvacchedakaṃ vaijātyaṃ kalpyamiti cet, na | puṇyatvādinā saṅkarāt | atha yāgadānādijanyatāvacchedikānāṃ puṇyatvādivyāpyajātīnāmapi vyāpyāni nānaiva tannivartyatāvacchedakāni vaijātyāni, evaṃ vadhabandhanādijanyatāvacchedakapāpatvavyāpyajātīnāmapi vyāpyāni kāni cit kalpyanta iti cet, na | nānāvidhayāgajanmyeṣu apūrveṣu maṇikanakarajatagavāśvādidānajanmyeṣu cānantavaijātyakalpane gauravāt tattvajñānasya tu dharmādharmanāśakatāyāḥ śrutismṛtisiddhatvāt | bhidyate hṛdayagranthiścchidyante sarvasaṃśayāḥ | kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare || ityabhidhānāt | asūtrayacca— bhagavān bādarāyaṇaḥ, tadadhigama uttarapūrvāghayoraśleṣavināśau tadvyapadeśāt | (bra0sū0a04 pā01 sū013) | iti aśleṣavyapadeśo yathā "yathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyanti evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate (chā0 4|14|3) iti | vināśa vyapadeśo yathā "yathaiṣīkātūlamagnau protaṃ pradūyetaivaṃ hāsya sarve pāpmā naḥ pradūyante" (chā0 5|24|3) iti | yāni tu prayāgamaraṇāndā pi pāpakṣayabodhakāni vākyāni tāni tattvajñānadvāraiva tatheti |

4.p187.2

kṣatiḥ | kāmyaprayāgīyamaraṇaviṣayāṇi vā | kiñca “tameva viditvā'timṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya” itiśrutivirodhādapi tattvajñānaṃ vinā kṛtasya prayāgamaraṇasya na nirvāhakatvam | brahmajñānena mucyante prayāgamaraṇena vā | ityādivākyānāṃ kā gatiriticet | yā gatiḥ prauḍhapratāpasya sarvatra sāvahitasya rājacakravarttino'hitamanumantrayatāṃ mantriṇāmiti | na hi smṛteranyathātvābhiyā śruteranyathātvaṃ varṇayitumucitam | prayāgamaraṇastutyarthaṃ vā jñānasamakakṣatayā tatkīrttanam | “vinā jñānaṃ prayāge'smin” itivākyasyāpi cirakālādaranairantaryasevitayogavidhisamāsāditatādṛśajñānaṃ vinetyarthaḥ | prayāge'pyupadeśaḥ śrūyate - kāśīkhaṇḍe, yajvanāṃ punarāvṛttirna prayāgārdravarṣmaṇām | yatra sthitaḥ svayaṃ sākṣācchūlaṭaṅko maheśvaraḥ || tatrāplutānāṃ jantūnāṃ mokṣamārgopadeśakaḥ | iti | evaṃ ca siddhaṃ prayāgamaraṇasyāpi tattvajñānaṃ vinā na nirvāṇanirmāṇahetutvamiti | idaṃ tu vicāryate | kiṃ kāśīmaraṇaprākkāla eva girīśopadeśa uta maraṇottaraṃ viśiṣṭaśarīraparigrahe satīti | atra kecitprāyaṇaprākkāla eva tadupadeśaḥ | nanu tadānīṃ vividhavyādhivedanāvidīryamāṇamarmaṇāṃ kathamupadeśopalambhaḥ kathaṃ vā tadupadiṣṭārthavijñānamiticet, yathā dhanañjayaśaranikaraprahārajarjarakalevarasya bhāgīrathīgarbhasambhūteḥ śantanutanujanmano bhagavatpāṇipāthojapatrasparśānirastasamastasantāpasya nikhilaśrutismṛtītihāsapurāṇārthasārthasphūrttistathehāpi bhagavato bhavānīpateḥ kṛpāleśānimūlitanikhilakleśasya tadupadiṣṭārthajñānena nirvāṇasampattiriti |

4.p187.3

ata evamātsye, antakāle manuṣyāṇāṃ chidyamāneṣu marmasu | vāyunā preryamāṇānāṃ smṛtirnaivopapadyate || ityabhidhāyaavimukte tvantakāle bhaktānāmīśvaraḥ svayam | karmabhiḥ preryamāṇānāṃ karṇajāpaṃ prayacchati || īśvaraprerito yāti duṣprāpamakṛtātmabhiḥ | ityabhihitam | atra tuśabdena kṣetrāntarāpekṣayā viśeṣa uktaḥ | nanu cāṇḍālādīnāmanadhikāriṇāṃ kathamupadeśaḥ kathaṃ vā tato'pavarga iti | maivam | tapaḥprabhāveṇa viśvāmitradeha iva śrīviśvanāthānugrahamahimnā tatraiva dvijatvasambhavāt | nanu prāyaṇottaraṃ viśiṣṭaśarīrāntaraparigraheṇopadeśopapattau kimanayā kaṣṭakalpanayeticet, "atra hi jantoḥ prāṇeṣūtkramamāṇeṣu rudrastārakaṃ brahma vyācaṣṭe"ityādiśrutimupālabhasva kimanyenopālabdhena| yato jantumātraśravaṇāt kīṭapataṅgādīnāmapyupadeśānmuktirityāsthīyate | ata evakāśīkhaṇḍe, dīkṣito vā divākīrttiḥ paṇḍito vāpyapaṇḍitaḥ | tulyāste mokṣadīkṣāyāṃ samprāpya maṇikarṇikām || dadāmi jantumātrāya sarvasvaṃ cirasañcitam | ityatra jantumātramuktamityāhuḥ | anye tu kāśīmaraṇottaraṃ viśiṣṭaśarīraparigraheṇa brahmajñānānmuktiḥ | na hi kāśīmaraṇaṃ sākṣātketuḥ kintu tattvajñānapratibandhakādharmavināśena tattvajñānamutpādya | na ca maraṇāt pūrvamupadeśārthajñāne tat sambhavati | taduktamvārttikācāryaiḥ, pṛthūdakādau maraṇaṃ tadapyatyantaśuddhikṛt | iti | atra cādipadāt kāśyādisaṅgrahaḥ | nanvevam “atra hi jantoḥ prāṇeṣūtkramamāṇeṣu” ityādiśruteḥ “mumūrṣordakṣiṇe karṇe” ityādeśca virodho duṣparihara iticet, na | adharmimṛṣṭasya tatkṣetre yātanānte diśenmatim |

4.p187.4

itivacanavirodhasya tvayā'pi duṣpariharatvāt | atha yātanāntaśarīre'pi prāṇotkrameṇa mumūrṣutvasambhavānnānupapattistarhi maraṇottaropāttaviśiṣṭaśarīrasyāpi mumūrṣutvādisambhavānnānupapattiriti śraddadhīthāḥ | ata eva cāṇḍālādīnāmadhikāre na kaṣṭakalpanāpi prāguktetyavadheyam | śūdrasya vedaśravaṇaniṣedhaḥ smaryate ca-“athāsya vedamupaśṛṇvatastrapujatubhyāṃ śrotraprapūraṇam” iti-“padyuṃ ha vā etacchmaśānaṃ yacchūdrastasmācchūdrasamīpe nādhyetavyam” iti | atha niṣedha etadatiriktapara iti cet, na ! asaṅkocenoktarītyopapattau saṅkocakalpanāyā anyāyyatvāt | nanu kāśīmaraṇenāntaḥkaraṇaśuddhidvārā tattvajñānamutpādyata iti na yuktaṃ śuddhāntaḥkaraṇānāmeva kāśīmaraṇasambhavāt | taduktambrāhme, anekajanmasaṃsiddhān varjayitvā mahāmunīn | nānyeṣāṃ maraṇaṃ tatra yacchatyanyo vibhīṣaṇāt || iti, maivam | anekajanmakṛtakarmaṇā kāśīmaraṇapratibandhakādharmanirāse sati kāśīmaraṇamutpadyate iti tadāśayāt | kāśīma-