Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 35

Jayamaṅgalā 35

Language
Sanskrit

35.p1

tisṛbhirnāyikābhiḥ samāgamopāya ukto veśyābhiḥ saha vaktavyastadarthaṃ vaiśikamadhikaraṇamucyate, tatra sahāyādinirūpaṇavyāpārapūrvakatvāduttaravyāpārasya sahāyagamyāgamyagamanakāraṇacintocyate, puṃveśya yostulye'pi ratiphale veśyāyā eva prayoktṛtayā tatrādhikāraḥ, na puṃsaḥ tatpratibaddhatvājjīvikāyāstadāha-

35.1

veśyānāmiti | puruṣasyādhigame prāptau satīti śeṣaḥ, ratirvissṛṣṭisukhaṃ, vṛttirjīvikā, arthopādānāt, sargāditi| sṛṣṭeḥ, eṣaiva hi sṛṣṭiryatkāmo'rthādhigamaśca veśyānāṃ, kāmo'rthanāśaśca puṃsāmiti |

35.2

ratita iti | tatra dvayoḥ phalayoryadā ratimabhisaṃdhāya pravartanaṃ tadā svābhāvikaṃ, tatra rāgasya sahajatvād, yadā tvarthamabhisaṃdhāya tadā kṛtrimaṃ,rāgābhāvāt |

35.3

tadapīti | tadapi kṛtrimaṃ svābhāvikavadrūpayetprakāśayetkāntānuvṛttyā |
kimarthaṃ tatrāha-

35.4

kāmeti | snehena mayi vartata iti puṃsāṃ viśvāsayogaḥ = saktiyāgaḥ, na tvarthaparāsu |
kāmaparatāṃ ca khyāpayantī nārtharūpatāmapi khyāpayedityāha-

35.5

alubdhatāmiti | tasya nidarśanārthamiti | svābhāvikatvasya khyāpanārtham |
evaṃ ca sati saktādvittādānamapi svābhāvikaṃ siddhaṃ bhavati, tatrāpi vinopāyena nādadītetyāha-

35.6

na ceti | āyatīti | āyatiḥ prabhāvaḥ |
tatra sahāyacintāmāha--

35.7

nityamiti | sadā'laṃkṛtā syādanyathā''yatihāniḥ, nirujjvalatvād, rājamārgāvalokinī syād gamyairyathā dṛśyeta tathā, tatrāpi dṛśyamānā nātivivṛtā nāti prakaṭā syāt , paṇyasadharmatvāditi | atiprakaṭaṃpaṇyamapi na ślāghanīyaṃ bhavati |

35.8

yairiti | āvarjayedabhimukhīkuryād , anyābhyaśca strībhyo'vacchindyātsaṃsṛṣṭamākarṣayet, ātmanaścānarthaṃ rājakulādanyasmādvotpannaṃ pratikuryād, arthaṃ ca prāptaṃ sādhayed, na ca gamyaiḥ kāmukaiḥ paribhūyeta, yānāśritya tān sahāyānkuryādyathoktakāryasādhakānityarthaḥ |

35.9

ārakṣakāḥ=nāgarakādayaḥ, dharmādhikaraṇasthāḥ=prāḍvivākādayaḥ, ubhaye'pyanarthaghātino'rthasādhakāḥ, daivajñāḥ=jyotirgaṇakāḥ, ye śubhāśubhaṃ kathayantīti tayā saṃyoge te vṛddhirbhaviṣyatīti gamyaṃ protsāhya yojayanti, vikrāntāḥ=śarīranirapekṣāḥ sāhisakāḥ, tato'nye śūrāḥ, ubhaye'narthaṃ ghnantyarthaṃ ca sādhayanti, samānavidyā iti | te snihyanto'syāstvarthaṃ sādhayanti, kaleti| ye nāyikātaḥ kalāṃ gṛhṇanti te tadvijñatāṃ prakāśayanto gamyanyojayanti, pīṭhamardādayaḥ svakarmabhirarthakṛtaḥ parabhavanapraveśādgamyaṃ yojayanti, te ca te ca kāryayogāditi | kaścideva kiñcitkāryaṃ sādhayatīti, tadvaśādanye'pi syuḥ, sahāyāḥ priyahitābhyāmanuvartanīyāḥ, na tvabhigamyāḥ, tadabhigamane svārthamevaite kuryurna tadartham |
gamyacintāmāha-

35.10

gamanāhrrā gamyāḥ, arhe kṛtyapratyayaḥ, te dvividhāḥ-kevalārthāḥ kevalaḥprītirahito'rtho yebhya iti, prītiyaśo'rthāśca ratiyaśasī arthaḥ prayojanaṃyebhyo'rthastvānuṣaṅgikaḥ, svatantro guruṣvaparāyattaḥ, pūrṇe vayasi varttamāno na vṛddhaḥ, vittavān na daridraḥ, aparokṣeti | aparokṣā pratyakṣā na deśāntaravṛttirjīvanaṃ yasya, parokṣavṛttestu yadā tataḥ kiñcideṣyati tadā dāsyatīti kadarthitaṃ dānaṃ syād, adhikaraṇavānadhyakṣo yo'rthādhikāre'dhikṛtaḥ so'rthadaḥ, akṛcchreti | yena kleśaṃ vinā'nvayādhigataṃ nidhilābhādvā rājaprasādādvā'ptaṃ dhanaṃ so'kṛcchreṇa dadāti, anyathā kṛcchrapradaḥ syāt, saṃgharṣavāniti | spardhāvānanyena gamyena bahu dadāti, santatāyaḥ śaulkiko bārdhuṣikaśca, subhagābhimānīti | durbhago'pi yaḥ subhagamātmānamabhimanyate durbhagasvamātmano'prakaṭayituṃ nāyikāmanyato vyāvatrttayan bahu dadāti, ślāghanikaḥ svaślāghākartturbahupradaḥ, ṣaṇḍako napuṃsakaḥ sa puṃstvakhyāpanārthaṃ bahu dadāti, puṃśabdārthī māṃ lokaḥ pumānityabhidadhyādityapekṣī yācyamāno dadāti, samānaspardhīti | yau kulavidyāvittavayobhiḥ samānau tayoranyataraṃ spardhate veśyā seyamanena samānenādhikā kṛtā, ahamapi yāṃ kāñcidadhikatarāṃkaromīti, sa ādhikyamicchannāśvevādhikavyayena gamyaḥ, saṃgharṣitā caikasmin viṣaye draṣṭavyā, svabhāvatastyāgī so'vaśyaṃ dadāti dātṛsvabhāvatvāt, siddho grāhyavacanaḥ sa yadi svayaṃ na dadāti rājānamamātyaṃ vā'bhidhāya dāpayati mameyaṃ prīteti, daivapramāṇo bhāgyakṣayeṇa kṣīyate nopabhogena saṃpaditi manyamāno bahu dadāti, vittāvamānīti | kulasamaṃ dravya mityavamanyamāno dadāti, gurūṇāmiti| tadadhīnasya parādhīnatvādabahudātṛtvaṃ guruvacanamatikramya yaḥ pravarttate so'pakāryamapi kṛtvā dadāti, sajātānāmiti | dāyādānāmekasmin gṛhe varttamānānāṃ yo lakṣyabhūtaḥ pradhānabhūtaḥ sa dātā nānyaḥ, ekaputra iti | bahu prayacchannapi na pitṛbhyāṃ sa nivāryate mā'nyatra yāsīditi, liṅgī = pravrajitaḥ, pracchannakāmī prakaṭaṃ na kāmayate loko mā jñāsīditi sa kāmena bādhyamāno bahu dadāti, śūro yaḥ sahāyabhāvenopacarito vittavāṃśca sa hi nārthagṛdhnuḥ, vaidyasya dātṛtvābhāve'pi vyādhitayāścikitsākāritvāddātṛtvameva |

35.11

prītīti | yato guṇavadbhya eva prītiryaśaśca bhavati |
yaccoktamubhayorapi guṇāguṇānvaiśike vakṣyāma iti tānāha-tatra nāyakamadhikṛtyāha--

35.12

maheti | mahat kulaṃ yasya tasyāpatyaṃ, vidvān=ānvīkṣikyādijñaḥ, ākhyānakuśalaḥ=kathākuśalaḥ, vāgmī=vaktā, sarveti | pāṣaṇḍādisamayaparijñātā, kaviḥ=saṃskṛtādikāvyakṛt, pragalbhaḥ=pratibhāvān, śilpaṃ= lekhyādi, vṛddhadarśī = vidyāvayovṛddhānāmupāsakaḥ, sthūlalakṣaḥ=mahecchaḥ, mahotsāha iti | yo mahatotsāhena yuktaḥ, mahattvaṃ ca guṇāntarayogād, yathoktaṃ- 'śauryamamarṣatā śīghratā dākṣyaṃ cotsāhaguṇā' iti, dṛḍhabhaktiḥna haridrārāga iva prītiryasya, anasūyuḥ=kṣamāvān, tyāgī=dātā, mitravatsalaḥ, mitreṣvatyantaprītimādhatte, ghaṭā''diśīlaḥ, ghaṭā''di yaḥ śīlamati saḥ, ghaṭāgoṣṭhyau vyākhyāte, prekṣaṇakaṃ=naṭādidarśanaṃ, samājaḥ=pānagoṣṭhī, samasyakrīḍā=saṃbhūya krīḍā, nīrujaḥ=arogaprakṛtiḥ, avyaṅgam=ahīnam, prāṇaḥ=balam, amadyapaḥ=brāhmaṇaḥ, arthāllabhyate, vṛṣaḥ=vyavāyakṣamaḥ, maitraḥ=karuṇāvān, strīṇāṃ praṇetā praṇetṛtvamupadeśena tāsāṃ samudācāreṣu sthāpanaṃ, lālanaṃ tāsāṃ śarīrasthitivaikalyasaṃvaraṇaṃ, na cāsāmiti| strīṇāṃ vaśagovaśyaḥ, svatantravṛttiḥ, svatantrakṛtyeṣu na parāyattaḥ, anīrṣyāluḥ=īrṣyārahitaḥ, anavaśaṅkī=niḥśaṅkārambhavān , nāyakaguṇā iti | guṇidvāreṇa guṇābhidhānamatra prakaraṇāyattatvād, gamyaguṇā iti vaktavye nāyakagrahaṇaṃsāmānyasaṃjñāpratipattyarthaṃ; tataśca pūrvoktaṃ guṇāguṇān vaiśike vakṣyāmaiti tadvyākhyātaṃ bhavati, sa eva nāyako guṇāntarayogāt kanyāpunarbhūparadāraveśyā'pekṣayā yathākramaṃ varo jāraḥ siddho gamyaśceti saṃjñā'ntarāṇi labhate |

35.13

rūpeti | rūpaṃ=varṇasaṃsthānaṃ yacchobhanaṃ, lakṣaṇaṃ=saubhāgyādisūcakam, mādhuryaṃ=priyavākyatvaṃ, tairyogaḥ sa yasyāstadyoginīti, teṣu guṇeṣu nāyakasaṃbandhiṣvanuraktā, na tathā'rtheṣu tadīyeṣu, prītisaṃyogaśīleti | prītigrahaṇaṃ bāhyasaṃyoganivṛttyarthaṃ ratisaṃbhogaśīletyarthaḥ, sthiramatiḥ, kartavyamiti niścityā'nyathā na karoti,ekajātīyeti | ekaprakārā, na māyāvinī, viśeṣārthinī na yatra kva cana vastuni ramate, akadaryavṛttiriti | ātmavṛttyavarodhenārthasaṃcayaḥ kadaryavṛttiḥ sā na yasyāḥ, tatrāpi na kadācidityāha-nityamiti| goṣṭhīkalāpriyeti | goṣṭhī yā krīḍāmātraikakāryā, nāyikāguṇā iti | atrāpi pūrvavadveśyāyā iti noktam |

35.14

buddhīti | buddhiḥ prajñā, śīlaṃ=susvabhāvatā, ācāraḥ=deśakālocitaḥsamudācāraḥ, ārjavam=avakratā, kṛtajñatā =pūrvāpakārasmaraṇaṃ, dīrghadūradarśitvam=āgāmino'rthasya deśāntaragatasya parijñānam, avisaṃvāditā=pratijñāyānyathā na karaṇaṃ, deśakālajñatā, asmin deśe kāle cedaṃ prayujyata iti, nāgarakatā=nāgarakavṛttānuṣṭhānaṃ, dainyaṃ=yācñā, atihāsaḥ=nitya hasanatā, paiśunyaṃ=parasparasaṃbhedanam, parivādaḥ=paradoṣodāharaṇaṃ, krodhaḥ=kopaḥ, lobhaḥ=tṛṣṇā, stambhaḥ=mānyeṣvapratipattiśīlatā, cāpalam=adhairyaṃ, teṣāṃ, varjanaṃ=tyāgaḥ, tena guṇā evoktā advainyādayaḥ, pūrvābhibhāṣitā yāvadeva paro na saṃbhābate,kāmaśāstre kauśalaṃ=kāmaśāstraparijñānaṃ, tadaṅgavidyāsu ca nṛtyādiṣu kauśalam , atra na guṇidvāreṇa guṇābhidhānaṃ, sādhāraṇatvād, anyataraliṅganirdeśena hi guṇābhidhāne sādhāraṇatvanna gamyate |

35.15

guṇaviparyaya iti | sādhāraṇānāṃ viparyaye, doṣā dauṣkuleyasvādayovairūpyādayo daurbuddhyādayaśca,tadyogātna nāyako nāpi nāyikocyate |
satsvapi guṇeṣu doṣāntarayogādagamyā ityagamyacintāmāha—

35.16

kṣayīti | kṣayaḥ=rājayakṣmā, rogaśabdaḥ sāmānyavācyapi lokaprasiddhyā kuṣṭhavācī, dvayorapi sāṃkrāmikatvāt, kṛmiśakṛditi | purīṣamakṣiketi prasiddhā, sā hi yasminvraṇe purīṣaṃ muñcati tatra kṛmirbhavati, tadvadyacchukraṃ tatsaṃsargādyā hi garbhamādhatte sā strī jarāṃ dhatte, vāyasāsyaḥ= durgandhamukhaḥ, sa vaimukhyaṃ janayati, yadvā kākaḥ śucyaśucau mukhaṃ nikṣipati, evaṃ nirvicāraṃ strīṣveva yaḥ kāmayate sa tāsāmanabhigamanīyaḥ syāt, priyakalatra iti | tasyānyatrānāsakteḥ nārthadaḥ, paruṣavāg=asahyavāk, kadaryaḥ, ya ātmānaṃ bhṛtyāṃśca saṃpīḍyārthasaṃcayakaraḥ, nirghṛṇaḥ=nirdayaḥ, ubhāvapyadātāravakāryakarau ca, gurujanaparityaktaḥ, duṣṭatvāt so'bhigato doṣamapi kuryāt, stenaḥ=coraḥ, tatsaṃparkādarthāpagamaḥ, dambhaśīlaḥ, māyayā vyavaharan kathamarthadaḥ, mūlakarmaṇi=vaśīkaraṇādau prasaktaḥ, tena hi vaśīkṛtāyāṃ nānyatra pravṛttiḥ śarīravairūpyaṃ ca, anapekṣī yo mānamapareṇa kriyamāṇamaguṇajñatayā nāpekṣate; apamānamapi nīcaprakṛtitvāt tasya saṃparkādva bhūmikā'pi patati, dveṣyairapyarthahāryaḥ, yo dveṣyairapyarthalobhātsaṃdhatte sa lubdhaḥ kathaṃ dadāti, atilajjaḥ, yo loke veśyāsaṃparkeṇātilajjate sa kathaṃ tāmabhigacchedvyācca |
yaiḥ kāraṇairabhigamanaṃ tatra cintāmāha—

35.17

rāga iti | ka citsvābhāvika utpannaḥ, bhayaṃ=vyāpādanabhayaṃ, yathā rambhāyā rāvaṇād, yadi māṃ na kāmayase vyāpādyase mayeti, arthaḥ=bhūmyādilābhaḥ, saṃgharṣaḥ=spardhā yathā devadattāyā anaṅgaseneyeti tato hi samākṛṣya spardhayā mūladevaḥ kāmitaḥ, vairaṃ niryātayantī ka cidabhigacchati, jijñāseti | vidagdho'yamiti śrūyate tatkiṃ tathaiveti, pakṣaḥ=āśrayaḥ, yamāśritya kāryaṃ sādhayati, khedaḥ=pariśramaḥ saṃprayogo hi jīvikā tatra cākṛtakhedā sahasā kva citkva citpravṛttā vimardaṃ na saheta, dharmaḥ akiñcanavidvadbrāhmaṇābhigamanād , yaśaḥ kasyāṃ vicittau kāmasattrapradānād, anukampā akāmayamānāyāṃ tvayi mriye'hamityevaṃvādini dayā bhavati, suhṛdvākyaṃ mama prītikaraḥ samāyātastena sahādya śayitavyamiti, hrīḥ, yogurusthānīyo'bhimataṃ bhaṇayati so'pi lajjayā'bhigamyate, priyasā dṛśyaṃ matpriyasyāyaṃ sadṛśa ityanurāgavaśāt kāmyate, dhanyateti | puṇyavānayamato'sya saṃyogāt kīrttanīyā'haṃ bhaviṣyāmi, yata eṣa guṇavānkulīno dhanavānrūpavāṃśca, rāgāpanayaḥ śukradhātoruddhiktasya kaṃ cidabhiga myāpanayanaṃ, sājātyaṃ sajātirayamiti vipratipannāyāḥ kulayoṣito'bhigamanakāraṇametat , sāhaveśyaṃ sahaveśako'yamiti, sātatyaṃ=nityasāhacaryam , āyatiḥ=prabhāvaḥ |

35.18

atrāha śāstrakāraḥ—pāregaṇanametatpradarśanaṃ vā, tatra parigaṇane cikitsā maitrī śokāpanayaḥ kalā''gama ityevamādīnāmapi sambhavāt , pradarśane cārtho'narthapratīghātaḥ prītiriti tāvadvaktavyaṃ sarveṣāmatraivāntarbhāvāt, tatra saṃgharṣajijñāsāpakṣakhedadharmayaśaḥsuhṛdvākyāyatikalā''gamāarthe, bhayaṃ vairamanukampā śokāpanaya ityanarthapratīghāte, śeṣāḥ protau sneha ityarthaḥ, hīrapi prītyaṃśameva spṛśati |

35.19

arthamiti | arthaprītyoryathāsvaṃ viṣayeṣu yugapatpratyupasthite prītiviṣayaṃ tyaktvā'rthaviṣayamadhigacchedityarthaḥ, arthasya prādhānyāttatpratibaddhatvāttūjjīvikāyāḥ |

35.20

bhayādiṣu tvanartheṣu gurutālāghavaṃ parīkṣyaṃ ko'tra gururyamprati kariṣyāmīti, arthānarthapratīkārayostu gurutālāghavamagre vakṣyati |
iti sahāyagamyāgamyagamanakāraṇacintā pañcāśattamaṃ prakaraṇam ||

35.21

upeti | svayamanupāvarttitena nāyakenābhigantuṃ prārthitā na sahasā pratijānīyāt tatkṣaṇameva nāṅgīkuryādityarthaḥ, sulabhāvamānitvāt , tathāhyuktaṃ “sulabhāmavamanyate, durlabhābhikāṅkṣata iti prāyovādaḥ,” punaḥpunarupamantryamāṇā tu pratijānīyādityarthoktam |
yadā tu tāmupavarttayettadā'yaṃ prathama upāyaḥ, yatteṣu praṇidhānamityāha—

35.22

bhāvājajñāsā'rthaṃ ceti | paricārakamukhān=paricārakarūpān, vaihāsikaḥ=vidūṣakaḥ tasya gamyasya, bhaktān=sevāparān, praṇidadhyād= niyuñjīta, pīṭhamardādītyādiśabdādviṭamālākāragāndhikaśauṇḍikādayaḥsahāyāḥ |
bhāvo'bhiprāyaḥ tasminnanekaprakāre'pi prādhānyācchaucādibhāveṣveva jijñāsanamityāha—

35.23

tebhya iti | nāyakasyeti | gamyasaṃjñakasya, śucisamudācārād śaucaṃbhāvaṃ tadviparītamaśaucaṃ, yataḥ kaścitsvayamaupariṣṭakaṃ prayuṅkte prayojayati nobhayaṃ veti, rāgaḥ=saṃyogecchā, tadviparīto'parāgaḥ, saktāṃvakṣyamāṇalakṣaṇāṃ, tadviparītāmasaktatāṃ, dānaṃ = dātṛtvaṃ, tadviparītamadānam |

35.24

sambhāvitena ceti | bhāvāñ jñātvā, saṃyujyetaivaṃ prayoga iti niścitya, viṭapurogāmiti | viṭo hi jīrṇanāgarakavṛttaḥ, tena pūrvaprahitena prītiṃyojayet |
yojitāyāṃ vidhimāha—

35.25

lāvaketi | lāvakādīnāṃ yuddhaṃ, śukādeḥ pralāpanam=pāṭhanam, prekṣaṇakaṃ=naṭādidarśanaṃ, kalā=gītādikā, tadvyapadeśenānayed, udavasitaṃ= gṛhaṃ, tāṃ veti | nāyikāṃ vā, tasyodavasitam |

35.26

prītikautukajananamiti | yatprītiṃ janayati tasmai hitatvāt, kautukaṃcādṛṣṭapūrvatvād , dravyajātaṃ, svayamiti | anurāgakhyāpanārthaṃ nānyena, asādhāraṇeti | bhavata evedamupabhogārhaṃ nānyasyetyuktvā deyam, prītidāyaṃ yatpunarnādīyate |

35.27

yatra ceti | kāvyagoṣṭhyāṃ kalāgoṣṭhyāṃ vā, upacāraiḥ saraphatāmbūlasragādibhiḥ |

35.28

gate ceti | saparihāseti | sakrīḍaprakṛṣṭalāpā hi prītiṃ vardhayati, sopāyanāmabhijñānārthaṃ saha kauśalikayā preṣayet, tatrāpyabhīkṣṇam antarā nāyikā'ntarapraveśo mā bhūditi, sapīṭhamardārthyāśceti | pīṭhamardo hi mantrī saṃyogasya ghaṭayitā, kāraṇāpadeśena svayaṃ gamanamiti | sahasā gamane hi heyā syāt |
uktaṃ ca ślokairāha— bhavanti cātra ślokāḥ—

35.29

tāmbūlānīti | saṃskṛtamiti sarvatra yojyaṃ, kalāgoṣṭhīśceti | caśabdātkāvyagoṣṭhīśca |

35.30

dravyāṇīti | prītikautukajanakāni parivartanamuttarīyāṃśukānāmaṅgulīyānāṃ, tatrāpi praṇaye sati, anutpannapraṇayāyā dānaṃ parivartanaṃ ca kapaṭaṃjñāyeta, ākūtam = abhiprāyam , prayojayetprakāśayet |
tacca kathaṃ ? yojayedityāha-

35.31

iti śrīvātsyāyanīye kāmasūtre vaiśike ṣaṣṭhe'dhikaraṇe sahāyagamyāgamyagamanakāraṇacintā gamyopāvarttanaṃ prathamo'dhyāyaḥ | prītidāyairiti | prītyarthaṃ yāni dīyante, upanyāsaiḥ pīṭhamardādikṛtairatraiva kiṃ na supyata iti, kevalaiḥ śuddhaiḥ, ye samprayogameva sūcayanti, saṃsṛṣṭā samprayuktā, tataḥ paramiti | anantaraprakaraṇānusandhānam |
iti gamyopāvarttanamekapañcāśattamaṃ prakaraṇam || iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ vaiśike ṣaṣṭhe'dhikaraṇe sahāyagamyāgamyagamanakāraṇacintā gamyopāvarttanaṃ prathamo'dhyāyaḥ |
uktamapi saṃbandhaṃ spaṣṭīkurvannāha--

Linked texts (1)