Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 9

Jayamaṅgalā 9

Language
Sanskrit

9.p1

striyaṃ sādhayata ityuktaṃ, strīsādhanaṃ cāvāpaḥ sa cāvijñātaśāstrasya na yujyata ityāvāpātprāktantraṃ sāṃprayogikamucyate, tatrāpi saṃprayoge prathamaṃrataṃ, tasminpramāṇādibhirjñātasvarūpe yathāyathamāliṅganādayaḥ prayujyamānāraṭyarthā iti pramāṇakālabhāvebhyo ratāvasthāpanamucyate, hetau pañcamī, pramāṇādinā tasya vyavasthānamityarthaḥ, tatra liṅgasaṃyogādbhāvakālāviti tābhyāmapi prākpramāṇatastāvadratāvasthāpanamāha—

9.1

liṅgata iti | liṅgyante strītvādayo'neneti liṅgam , lokapratītyā liṅgaṃ mehanamucyate, tatra pauṃstamunnataṃ strīṇāṃ nimnaṃ, pramāṇaṃ ca śāstravyavahārayoḥ, alpātpauṃsnācchaśa iva śaśaḥ, tathā samādvṛṣaḥ, mahato'śvaḥ, iti nāyakabhedāḥ |

9.2

nāyikā punariti | punaḥśabdo viśeṣaṇārthaḥ, liṅgasya bhinnatvātsaṃjñābhedaḥ prayujyata iti pūrvācāryairmṛgyādibhirupamitāḥ, na śaśādibhiḥ, tathā cāhurlakṣaṇam— ‘ṣaṇṇava dvādaśetyevamāyāmena yathākramam | śaśādibhedabhinnānāṃ tridhā sādhanasaṃsthitiḥ || pariṇāhena tulyā syādāyāmasya pramāṇataḥ | niyatā neti, ke cittu pariṇāhe pracakṣate || strīṇāṃ sādhanamārgo'pi tadvadeva prabhidyate | āyāmapariṇāhābhyāṃ mṛgyādīnāṃ śaśādivat || iti |

9.3

tatreti | nāyakasya nāyikāyāśca bhede, sadṛśo visadṛśo vā saṃprayogaḥ syādityāha—sadṛśasaṃprayoga iti | śaśasya mṛgyā, vṛṣasya vaḍavayo, aśvasya hastinyā saha sadṛśaḥ samprayogo randhrendriyasamāptilakṣaṇaḥ, alpatvādibhirliṅgasādṛśyāt, tasminsati trīṇi samaratāni, randhrasādhanayorāśrayāśrayibhāvena yantrasāmyāt |

9.4

śaśasya vaḍavayā hastinyā ca, vṛṣasya mṛgyā hastinyā ca, aśvasya mṛgyā vaḍavayā ceti visadṛśaḥ saṃprayogaḥ, liṅgavaiṣamyāt, tasminsati ṣaḍ viṣamāṇi ratāni yantravaiṣamyāt |
viṣameṣvapi rateṣu vyavahārārthaṃ viśeṣasaṃjñāmāha-

9.5

puruṣādhikyaṃ cediti | yadā liṅgataḥ puruṣādhikyaṃ striyā nyūnatvaṃ tadā'nantaro vyavahito vā saṃprayogaḥ syāt, tatrāśvasya vaḍavayā vṛṣasya mṛgyeti vailomye'nantarasaṃprayogaḥ, tasmin samaratād dve uccarate, sādhanasyoccatayā randhramavapīḍya vyāpriyamāṇatvāt |

9.6

vyavahitamiti | aśvasya mṛgyā saha vyavahitasaṃprayogaḥ, vaḍavayā vyavadhānāt, tasminsati uccaratāduccatararatam, sādhanasyātyuccatayā niṣpīḍitena kathaṃ cidvyāpārāt |

9.7

viparyaye dve, punariti, punaḥśabdo viśeṣaṇārthaḥ, striyā ādhikye tvanantarasaṃprayoge śaśasya vaḍavayā, vṛṣasya hastinyetyānulomyena samaratād dve nīcarate, sādhanasya nikṛṣṭatayā randhraṃ samyaganavapūrya vyavahārāt |
ityekaśeṣanirdeśaḥ |

9.8

vyavahite vaḍavayā'ntarite saṃprayoge śaśasya hastinyā saheti nīcaratānnīcatararatam, tatrānavapūryaiva vyavahārāt |
eṣāmuttamādīnyāha-

9.9

teṣviti | navasu rateṣu ṣaḍbhyo viṣamaratebhyaḥ samāni śreṣṭhāni praśastāni, tatra yantrasāmyādubhayoḥ parasparasukhātiśayāt |

9.10

taraśabdāṅkite kaniṣṭhe, uccataranīcataraśabdāṅkite adhame, atra yantrasyātipīḍanādatiśaithilyācca sparśasukhasyābhāvāt |

9.11

śeṣāṇi catvāri, uccarate dve nīcarate dve madhyamāni, śreṣṭhakaniṣṭhatvābhāvāt, tatra hyanatipīḍanādanatiśaithilyācca sparśasukhasya samatvāt |
tatrāpi madhyamānāṃ viśeṣamāha-

9.12

jyeṣṭhakaniṣṭhatvābhāvādratasya sāmye'pi mādhyasthye'pītyarthaḥ, uccāṅgaṃ· nīcāṅgājjyāya iti | uccarate hi yoṣita utphullakādinā prasārya jaghanaṃ· saṃviṣṭāyāḥ sādhnādhikyātkaṇḍūtipratīkārādhikalābhaḥ, nīcarate tu sampuṭakādinā'vahrāsitajaghanāyā api na tatpratīkāro'sti | yathoktamtansvalpasādhanaḥ kāmī cirakṛtyo'pi vā naraḥ | kaṇḍūterapratīkārānnātistrīpriya ucyate' || iti |
bhāvato ratāvasthāpanamāha-

9.13

bhāvato hi kālasya paścādbhāvitvātphalarūpābhāvāttasyāparicchedāt , tathā hi-hetuphalabhedādatra dvividho bhāvaḥ, tatra kāmitā''khyohetuḥ, tasminsati saṃprayogād ratānte ca bhāvaḥ phalam , tasmādubhayarūpādratamavasthāpyate, sa ca mṛdumadhyamātimātrabhedāttrividhaḥ, tatra yasya saṃprayogecchā manāgbhavati ratircā, vīryamalpaṃ saṃprayoge mando vyāpāraḥ śukradhāturvā stokaḥ, kṣatāni ca nāyikayā dantanakhaiḥ prayujyamānāni, upalakṣaṇatvātpraharaṇaṃ ca na sahate ya ityarthādvibhaktivipariṇāmaḥ sa mṛdubhāvatvānmandavego mṛdurāga ityarthaḥ |

9.14

tadviparyaya iti | yathoktasya viparyaye; yasya saṃprayoge prītirmadhyā vīryaṃ madhyaṃ kṣatāni ca yaḥ sahate sa madhyabhāvatvānmadhyavega ityeko viparyayaḥ, saṃprayoge prītiradhikā vīryaṃ mahat kṣatāni cātyarthaṃ sahate so'dhikabhāvatvāccaṇḍavega iti dvitīyo viparyayaḥ |

9.15

tatheti | puruṣavad, yasya saṃprayoga ityādinā mandamadhyacaṇḍavegāiti nāyikāstisraḥ |

9.16

atrāpīti | bhāve'pi, pramāṇavadeveti | sadṛśasaṃprayoge samaratāni trīṇi, viparyaye viṣamāṇi ṣaṭ |

9.17

tadvaditi | yathā bhāvapramāṇābhyāṃ tathā kālato nava ratāni, bhāvotpattinimittasya kālasya śīghrādibhedena traividhyād yadāha-“śīghramadhyacirakālāḥ” iti, śīghreṇa kālena ratiryasya, tathā madhyacirakālābhyām, nāyakā iti | nāyakaśca nāyikā ceti ‘pumānstriyā’ |

9.18

tatreti | nāyakayoḥ strīpuṃsayoḥ, striyāṃ vivādaḥ, strīviṣaye matabheda ityarthaḥ |
tatrauddālakermatam-

9.19

yādṛśaṃ sukhaṃ visṛṣṭiprabhavaṃ puruṣo'nubhavati tādṛśameva na strī, śukrābhāvāt |
kimarthaṃ tarhi puruṣeṇa saṃprayujyata ityāha-

9.20

sambādhakasya svabhāvataḥ kṛmijuṣṭatvāttatra nisargasiddhā kaṇḍūtiḥ, tathā coktamraktajāḥ kṛmayaḥ sūkṣmā mṛdumadhyopraśaktayaḥ | smarasadmasu kaṇḍūtiṃ janayanti yathābalam || sā tvasyāḥ puruṣeṇāpanīyate, sātatyāditi | anavaratasādhanavyāpāreṇetyarthaḥ, anyathā tatpratibandhe kaṇḍvā utkopa eva syāt |
aparadravyeṇāpi sā svayamapanayatīti cedāha-

9.21

seti | sā ca kaṇḍūtirapanīyamānā śalākikayā karṇakaṇḍūtiriva, ābhimānikeneti | ābhimānikaṃ cumbanādisukhaṃ vakṣya(1)ti, tena saṃsṛṣṭā'nugatā, rasāntaramiti | sukhāntaraṃ janayati, yatkaṇḍūtyapanoda sukhaṃ yacca cumbanādisukhaṃ tayoḥ saṃsṛṣṭayo rasāntaratvāt |

9.22

tasmin rasāntare sukhabuddhirasyāḥ sukhitā'smīti, kaṇḍūtipratīkāramātre tu na sukhabuddhiḥ, tasyāprādhānyāt, tataḥ ‘sparśaviśeṣaviṣayā''-
bhimānakasukhānuviddhā phalavatyarthapratītiḥ' prādhānyādityetadviśeṣala(1)kṣaṇaṃ na tulya(2)m, viśeṣo yadatra na phalavatī, śukrābhāvāt , tacca rasāntaramārambhātprabhṛti santānena sarvathā kaṇḍūtyapanodātpravartate puruṣasukhaṃ tu visṛṣṭibhāvitvād, ata eva tayoḥ svarūpataḥ kālataśca na sādṛśyamiti na kālabhāvābhyāṃ nava ratāni |

9.23

na ca puruṣavadratiṃ strī nādhigacchatīti kathametadupalabhyate, yasmātpuru(3)ṣaprīteścetodharmatvenātīndriyāyāḥ pratyakṣeṇānabhijñatvāt, kasya jñātuḥ puruṣa(4)syetyarthaḥ, caśabdātstrīprīteśca |
yadā strī puruṣāyamāṇā svavyāpāreṇātmanaḥ prītiṃ janayati tata(5)śca tad(6)saṃvedanādeva svabhā(7)vātprītirasyā iti kathamupalabhyate, pṛṣṭā jñāsyatītyapi nāstītyāha—

9.24

kathamiti | kathaṃ kena prakāreṇa tava sukhaṃ, kiṃ visṛṣṭyā yathā'smākaṃ, kiṃ vā'nyeneti, tatra striyā visṛṣṭisukhasyāsaṃvedanātprakārāntarasu-
kathametadupalabhyata ityāśaṅkyauddālakirupalabdhyupāyamāha-

9.25

puruṣo hīti | puruṣo ratimadhigamya visṛṣṭisukhamanubhūya kṛtakṛtyatvātsvecchayā vyāpārādviramati, na striyamapekṣate vyāprīyamāṇāmapi, na tvevaṃ strīti, sā'pi yadi puruṣavadvisṛṣṭisukhamadhigacchettadā tadadhigamya puruṣanirapekṣā svecchayā yantraviśleṣapūrvakaṃ viramed, na caivam, anyatra puruṣavirāmāt, virate'pi puṃsi puruṣāntarasāpekṣatvāt, tathā hi kenacitpuṃsā saṃprayujya tathā'vasthitaivāparaiḥ saṃprayujyamānā kā cid dṛśyate, ata evoktam | 'agnistṛpyati no kāṣṭhairnāpagābhiḥ payodadhiḥ | nāntakaḥ sarvabhūtaiśca na puṃbhirvāmalocanā ||' iti || tasmātsvecchayā virāmābhāvānna visṛṣṭisukhādhigamo, yathā prāgvisṛṣṭeḥ puruṣasyeti |

9.26

mā bhūtsvecchayā virāmopalambhātstrīṣu visṛṣṭisukhānubhūtiḥ, anurāgadarśanātta syāt, tadyathā, ciravege nāyake ciramupasṛtya; visṛṣṭisukhādhigamādvirate striyo'nurajyante snihyantītyarthaḥ, śīghravegasya ca nāyakasya kṣipramupasṛtya sukhādhigamādviratasya ratānte'bhyasūyinyo dveṣiṇyobhavanti, tatsarvamiti | anurāgo virāgaścobhayaṃ lakṣaṇaṃ jñāpakamityarthaḥ, kasyetyāha-bhāvasya prāpteraprāpteśceti | tatrānurāgo yoṣitāṃ sukhaprāptiṃjñāpayati, virāgaśca duḥkhādhigamātsukhāprāptiṃ, virāgasya viruddhakāryatvāt, anurāgavirāgau ca sukhaduḥkhahetukau puruṣeṣu dṛṣṭāntatvena siddhau, te'pi hi puruṣāyite ciraṃ vyāpṛtya; viratāyāṃ yoṣityādhigatasukhāściravegā anurajyante, tatkṣaṇaviratāyāṃ ca duḥkhādhigamādanavāpya; te ratisukhaṃvirajyante, tasmātpuruṣasyeva yoṣito'pyanurāgopalambhādvisṛṣṭisukhādhigamaḥ pratīyata iti |

9.27

tacca neti | anurāgo bhāvaprāpterliṅgamityetannāsti, sā(1)dhāraṇatvādasya |
tadāha—

9.28

kaṇḍūtipratīkāro'pi hīti | tasmācciravegena kaṇḍūteryaḥ pratīkāraḥ pratikriyā, dīrghakālamiti | aticirakālaṃ so'pi strīṇāṃ priyo, na kevalaṃ visṛṣṭisukhajananam |

9.29

etadupapadyata eva, na tu nopapadyate, evetyanenāyogavyavacchedena bhavatpakṣe'pyetadastīti darśayati, anyathā visṛṣṭisukhādhigame'pi kaṇḍūterapratīkārānna tatrānurāgaḥ, tataśca kiṃ visṛṣṭisukhādhigamādanurāgo'syāḥ kiṃ vā kaṇḍūtipratīkārasamuttha iti saṃdigdhaḥ, tathā'nadhigamāt, virāgo'pi śīghravege yujyate |

9.30

tasmādeta(2)dubhayaṃ saṃdigdhatvādvisṛṣṭisukhasya prāpteraprāpteścālakṣaṇamajñāpakam, ubhaya(3)tra varttamānatvāt, tasmātsvecchayā virāmāvirāmāveva jñāpa(4)kau, tau ca striyāṃ varttamānāvarttamā(5)nau sta iti na puruṣavadratimadhigacchatīti sthitam |
etadeva matamauddālakigītena ślokenāha —

9.31

kaṇḍūtyapanodasramutthaṃ sparśasukhamabhimānasaṃsṛṣṭamiti, kāraṇe kāryoṃpacārādābhimānikasukhānuviddhaṃ sukhamityabhidhīyate yoṣidbhiḥ |
bābhravyamatamāha—

9.32

dvāvapi visṛṣṭisukhamadhigacchataḥ, strī tdārambhādyantrayogātprabhṛti sātatyānnairantaryeṇa, sā hi puruṣeṇopasṛpyamāṇā prabhinnajalabhāṇḍavacchanaiḥ klinnasambādhā bhavatīti pratyakṣasiddhametat, sukhaṃ ca puruṣasyeva visṛṣṭyanuviddhamityārambhātprabhṛti strī bhāvamadhigacchati, puruṣaḥ punarante bhāvamadhigacchati, tadānīṃ śukravisargāt |

9.33

etaditi | yathoktamupapannataram, pramāṇasiddhatvāt, tataśca tayorbhinnakālatvānna sādṛśyamiti na kālato nava ratāni, bhāvatastu santi, visṛṣṭisukhasādṛśyāt |
nanu sambādho vraṇasvabhāvatvādapannudyamānaḥ klidyatītyāha-

9.34

na hīti | rasaprāptau visṛṣṭisukhādhigame tṛptā hi strī garbhaṃ dhatte, yathā''ha carakaḥ'niṣṭhivīkā gauravamaṅgasādastandrā praharṣo hṛdayavyathā ca | tṛptiśca bījagrahaṇaṃ svayonyāṃ garbhasya sadyo'nugatasya liṅgam || iti | tṛptiśca bhāvaḥ, sa ca na śukravisṛṣṭiṃ vinetyabhiprāyaḥ , ārtavaṃ visṛjati na śukramiti ke cid, yathā''ha'kāmāgnitaptacittastrīpuṃsayoranyadehasaṃsargādaraṇīdaṇḍābhyāmiva vahniḥ śukrārtavamathanād' iti. asti tāvattṛptinibandhanaṃ, kiṃ taditi cintyate, yadi tanna śukraṃ kathaṃyoṣito garbhasambhava upapadyate, yathā hi puruṣasaṃsargātstrī garbhaṃ dhatte tathā yoṣitsaṃyogādapi, yathoktaṃ suśrute'yadā nārī ca nārī ca maithunāyopapadyate | anyonyaṃ muñcataḥ śukramanasthistatra jāyate' || iti, tasmādrasadhātorutpanno'sṛgdhātureva kasyāṃ cidavasthāyāmārtavam, śukradhātustu majjadhātorutpadyata iti |

9.35

atrāpīti | bābhravyamate'pi, tāveveti | pūrvoktāvāśaṅkāparihārau vācyau, tatra yadyārambhātprabhṛti bhāvādhigamastadā ciravege'nurajyanteśīghravegasya cāvasāne'bhyasayiṣya ityayaṃ bhedo na yujyate; ubhayatrāpyāṃsāṃ bhāvādhigamād dṛśyate ca bhedaḥ, yasmādanurāgastasmādante puruṣavadbhāvasya prāptiḥ, yataḥ sā'syā tasmānnārambhātprabhṛtītyāśaṅkāparihārau, tanna-kaṇḍūtipratīkāro'pi dīrghakālaḥ priyaiti kaṇḍūtyapanodābhāvācca śīghravege ca pradveṣaḥ, satyapi bhāvādhigame kaṇḍūtyapanodasyādhikakālasyābhāvād, atha vā dīrghakālaṃ bhāvajananapi priyamiti yojyam, bhāvasyādhikṛtatvāt | śīghravege ca virajyante, cirakālaṃ bhāvasyājananād, yoṣito hi cirānubandhanaṃ bhāvamutpadyamānamicchanti, tāsāmaṣṭaguṇakāmatvād, evaṃ satiṃ na puṃbhirvāmalocanāstṛpyantīti yuktam, teṣāmekaguṇakāmatvāt, na punarvisṛṣṭisukhābhāvāditi, bhūyaśceti punarāśaṅkāparihārau |
tadāha—

9.36

ratasyārambhakāle madhyasthacittatā nakhakṣatādīnāmaprayogaḥ, nātisahiṣṇutā ca nakhakṣatādīnāṃ prayujyamānānāṃ nātikṣamatā, tataśca krameṇārambhāduttarakālaṃ taratamabhedādadhikarāgayoga iti, madhyasthacittatāyāṃviparyayaḥ, śarīre'pi nirapekṣatvamityatisahiṣṇutayā, ante ca virāmābhīpsā prayoganivṛttīcchā. etatsarvamavasthāntaraṃ yoṣitaḥ sātatyādrasaprāptau satyāmanupapannam, prārambhātprabhṛtyekarūpatayā sātatyena visṛṣṭisukhasya pravṛttatvāt, puruṣasya visṛṣṭyavasthāyāmetadavasthāntaraṃdṛśyata iti |

9.37

naivānupapannaṃ, kulālacakrādivadupapadyata eva |

9.38

bhramarakaṃ kāṣṭhamayaṃ krīḍanakadravyam, taddīrgheṇa sūtreṇāveṣṭya lāḍikā bhramayanti, yathā tayordaṇḍe sūtrapratyākṣipte bhrāntisaṃskāre samāne'pyādimadhyāvasāneṣu bhrāntyāmeva vartamānayoḥ, anyathā bhrāntyabhāvāttatsaṃskāro'stīti kathaṃ pratīyeta ? prārambhe mandavegatā mandabhramaṇaṃ, tataḥ krameṇa taratamabhedena pūraṇaṃ vegasya, yathā tatkulālacakraṃ bhramarakaṃ vā niścalataramiva sthitamiti, evaṃ yoṣito'pi puruṣeṇopasṛṣṭādibhiḥ pratyayairutpadyamāne visṛṣṭisukhe samāne'pyādimadhyāvasāneṣu prārambhakāle mandavegatā mṛddhī ratiḥ- tatra madhyasthacittatā nātisahiṣṇutā ca, tataḥ krameṇa pūraṇaṃ vegasyādhikyaṃ rateḥ, yatrādhikacittavṛttyā śarīranirapekṣatvamiti |
sātatyena bhāvasya pravṛttatvātkathaṃ virāmābhīpsetyāha-

9.39

dhātukṣayācceti | samutpanne kāmitā''khye bhāve yaḥ śukradhātuḥ sthānācchyutaḥ svanāḍīṃ pratipadyate tasyārambhātprabhṛti śanaiḥ śanaiḥ syandanātkṣaye nivṛttarāgatvāddhirāmābhīpseti |

9.40

tasmādanākṣepa iti | avocaṃ visṛṣṭiprabhavasya bhāvasya saṃtānena pravṛttasyāvasthā'ntaramanupapannamiti |
amumevārthaṃ bābhravyagītena ślokenāha-

9.41

evaṃ pakṣadvayamupanyasya siddhāntamāha-

9.42

yata evaṃ vivādastasmādrasavyaktau ratyutpattiryathā puruṣasya visṛṣṭirante ca tadvadeva yoṣito'pi draṣṭavyā |
puruṣasukhena hi strīsukhasya vaisādṛśyaṃ svarūpataḥ kālato vā syāt, tadubhayathā'pi na yujyata iti pratipādayannāha-

9.43

tatra vijātīyayoḥ puruṣabaḍavayoḥ saṃprayuktayorbhavetsukhavaisādṛśyamityāha-samānāyāmevākṛtāviti | tulyāyāṃ manuṣyajātau tulyajātīyayorapi snānabhojanādau bhinne'rthe pravartamānayoḥ syādityāhaekamiti | ekaṃ ratākhyamarthamābhimukhyena pravṛttayoḥ kathaṃ kāryavailakṣaṇyaṃsyāt, tatra vijātīyayoḥ puruṣabaḍavayorbhāvasukhasya kāryasya svarūpataḥ kālataśca bhedādityarthaḥ, ye ca samānākṛtayaḥ santa ekakāryamabhipaprannāsteṣāṃ sadṛśaṃ kāryam, na hi meṣayoḥ samānākṛtyorekasminyuddhalakṣaṇārthe pravṛttayorabhighātaḥ kārya kālasvarūpābhyāṃ bhidyate |
punaḥ punaḥ śāstrakāra eva parapakṣamupodbalayannāha-

9.44

syādupāyavailakṣaṇyāditi | bhavettatra kāryabheda upāyabhedādabhimānabhedāccetyarthaḥ |

9.45

kathamiti |
sa copāyabhedo nirūpyamāṇaḥ strīpuṃsavyāpāravyatirekeṇa nāstītyāha-

9.46

upāyavailakṣaṇyaṃ tu sargāditi | upāyabhedaḥ, sṛṣṭerityarthaḥ, eṣaiva hi sṛṣṭiḥ strīpuṃsayoryadekaḥ kartā'nyaścādhāra iti |
tadeva yojayannāha-
iti yaduktaṃ tadabhihitaṃ prativihitaṃ purastād draṣṭavyam, kartrādhāralakṣaṇasyaiva vāstavatvāt |

9.47

anyatheti | ekasya nimnaṃ mehanamaparasyonnatam, grāsyagrāsakabhā-vānmehanayoḥ kriyābhedaḥ |

9.48

tasmāccaivaṃbhūtavyāpārātmakatvādupāyavailakṣaṇyānna kevalaṃ bhavatparikalpitaḥ kāryabhedo, 'bhimānabhedo'pi bhavati |
tadeva darśayannāha-

9.49

abhiyoktetyādi | ahamenāṃ rantumanuyuñja iti kartṛvyāpārāpekṣayā puruṣo'bhimanyamāno'nurajyate, ahamanenābhiyuktā rantumiti cādhāra-vyāpārāpekṣayā yuvatirabhimanyamānā 'nurajyate, tataśca tāvutpannābhimā-nānurāgau saṃprayoge vyāprīyamāṇāvapi kālasvarūpābhyāṃ sadṛśaṃ bhāvamabhi-gacchato na tu kriyābhedamātrādvisadṛśam, tato hyabhimānamātraṃ bhidyate na kāryamityetaccetasi kṛtvā śāstrakāro vyaktābhiprāyaṃ svapakṣaṃ darśa-yati svanāmnā |
parasyāpi śāstrakāreṇābhimānavailakṣaṇyamabhyupagacchatopāyavailakṣa-ṇyamabhyupagata stasmāttadvayaṃ kathaṃ kāryabhedaḥ, paraṃ nābhyupagacchedityabhiprāyovartate taṃnirākartuṃ śāstrakāraḥ prakaṭayati-

9.50

upāyavailakṣaṇyavaditi | yathā'nayorvyāpāro bhinno'bhyupagatastadvadeva sukhākhyamapi kāryaṃ bhinnaṃ kasmānnābhyupagamyate tajjanyatvāditi 50||

9.51

tacca neti | tajjanyatve kāryasya na vailakṣaṇyamapi tūpāyavailakṣaṇyameva yuktam |

9.52

tasmāddhetumadupāyavailakṣaṇyam |
kuta ityāha—

9.53

kartrādhārayorbhinnalakṣaṇatvāditi | svatantraḥ karttā, adhikaraṇamādhāraḥ, tayorhetvorbhinnasvabhāvatvāttadvyāpārāvapi tajjanyatvādbhinnāvityarthaḥ |
yattu kāryasya tajjanyatve'pi vailakṣaṇyamuktaṃ tasya nirūpyamāṇo'nyoheturnāstītyāha—

9.54

aheturmāditi | ahetutvācca kāryavailakṣaṇyamityanyāyyaṃ yuktiśūnyamabhyupagataṃ syāt |
tāmeva yuktiṃ smārayannāha—

9.55

ākṛterabhedāditi | samānāmeva manuṣyajātāvekābhisandhānayoḥ strīpuruṣayorvyāpārau parasparāpekṣau kālasvarūpābhyāṃ sadṛśaṃ sukhaṃ janayataḥ|

9.56

devadattaḥ kāṣṭhaiḥ sthālyāmodanaṃ pacatītyādau devadattādibhiḥ kartṛkaraṇādhāraiḥ kārakaiḥ saṃbhūyaudano dṛśyate, svakāryasādhakau punarimau strīpuṃsau, yato yuvatirādhāraḥ puruṣavyāpārāpekṣaḥ svasantāneṣu sukhākhyaṃ svārthaṃ sādhayati, puruṣaśca kartā strīvyāpārāpekṣa iti, etacca bhinnārthasādhakatvaṃ kārakāṇāmayuktam, odanādāvadṛṣṭatvād, dṛśyate ca strīpuṃsayoḥ, tanna bhinnārthasādhakatve'pi kārakāṇāṃ yathā strīpuṃsayoḥ sukharūpaṃ pṛthakkāryaṃ, tathā samānākṛtitve'pi tadeva kāryaṃ kālasvarūpābhyāṃ visadṛśaṃ syādityabhiprāyaḥ |

9.57

tanna neti | naitadayuktaṃ kiṃ tu yuktameva |

9.58

yugapadanekārthasiddhidarśanād, yathā meṣayorabhighāta iti | abhighātaviṣaye yugapadanekārthasiddhirdṛśyate, yugapad dvidhā cābhighāto bhavatītyarthaḥ, evaṃ kapitthayorbhede mallyoryuddha iti, tathā strīpuṃsayoḥ kārakayoḥ pṛthakkāryaṃ sadṛśaṃ ca syāditi, meṣakapittha malla grahaṇaṃ tiryagacetanamanuṣyeṣvapyasya nyāyasya prāptikhyāpanārtham |
tatra ko bheda iti cet, tatraitasyāt—

9.59

meṣādiyuddhādāvapi dvāvapi pratiyoginau kartārau na tatra kārakāntaramiti |
iha tu kartrādhārāviti kathaṃ na visadṛśaṃ kāryamityāśaṅkayāha—

9.60

ihāpīti | strīpuṃsayorapi na kaścitparamārthataḥ kārakayorbhedaḥ, api tu dvāvapyetau kartārau kriyāṃ nirvartayataḥ, kevalaṃ karaṇādhikaraṇādayo bhedā buddhikalpitā vyavahārārthaṃ vyavasthāpyante |

9.61

evaṃ ca sati 'upāyavailakṣaṇyaṃ tu sargāt' |

9.62

tena prativihitenobhayorapi strīpuṃsayoḥ sadṛśī sukhaprasiddhiḥ, kālasvarūpābhyāṃ sadṛśaṃ sukhamutpadyata ityarthaḥ, anyathā kathaṃ tayorāgajvaropaśamaḥ, tāmevātyānandāvasthāmadhikṛtyopasthendriyamānandendriyamiti gīyate |
amumevārthaṃ śāstrakāraḥ saṃgrahaślokenāha—

9.63

dampatyoḥ strīpuṃsayoḥ, ekārthamabhiprapannayorityarthaḥ, etāvattu syāt, avāntarastrījātibhedādyadaparamasyāḥ, kaṇḍūtyapanodasukhaṃ yaccopamṛdyamāne saṃbādhe syandanaṃ śukrasya, visṛṣṭisukhaṃ tu puruṣavadanta eveti yathoktam'kaṇḍūtyapagamātstrīṇāṃ kṣaraṇācca sukhaṃ dvidhā | syandanaṃ ca visṛṣṭiśca śukrasya kṣaraṇaṃ dvidhā || klinnatā kevalasyandādvisṛṣṭermathanātsukham | ante tvākṣiptavegāyā visṛṣṭirnaravatsmṛtā' || tatrāvasāne daṃpatyoḥ samakālā cedratiruttamaḥ pakṣaḥ, samaratatvāt, bhinnakālā cet, puruṣasya prāgadhigatabhāvatvād dhvajabhaṅge na strībhāvamadhigacchet tasmātsamaratādviṣamarate tathā strī cumbanāliṅganādibhirupacaraṇīyā yathā'gre prāpnuyādratim , striyā prāgadhigate bhāve puruṣo yuktayantro vegaṃ kuryādātmano bhāvaṃ nirvartayitumiti |

9.64

kālayogīntyapīti | aviśaṅgādbhāvayogīntyapi; anyathā kaṇḍūtyapanodasukhasya visṛṣṭisukhasya vā vaisādṛśyātkathaṃ bhāvato nava ratāni 64|| ratira tayorvyavahārārthaṃ paryāyānāha-

9.65

phalāvasthā ratiḥ, hetvavasthā ca ratam, tayoḥ paryāyaśabdānāmekārthaviṣayatve'pi nimittaṃ bhidyate, yathā-aiśvaryayogādindraḥ, śaktiyogācchakraḥ, tata upasthendriyeṇa rasanādanubhabanādrasaḥ, phalāvasthāyāṃ sukhatvena cittaparispandena ramaṇādratiḥ, cittapraṇayanātprītiḥ, kāmitā''khyena bhāvena bhāvyamānatvādbhāvaḥ, kāmitā''khyo'pi bhāvyate phalarūpo'neneti bhāvaḥ, cittarañjanādrāgaḥ, śukradhātoḥ sukhānuviddhasya nāḍīsukhātpṛthagbhavanādvegaḥ, ratasya samāpanātsamāptiriti, saṅgatayoḥ strīpuṃsayoḥ samyakprakṛṣṭo yogaḥ saṃprayogaḥ, hetvavasthāyāṃ vākkāyacittaparispandena ramaṇādratam, dampativyatiriktamanpaṃ rahayatīti rahaḥ, śayanīyapratiśayikayoḥ śayanācchayanam, anyavyāpāreṣu mohanāddhaucalyakaraṇānmohanamiti |

9.66

pramāṇakālabhāvajānāṃ trayāṇāṃ ratānāmekakasya navavidhatvātsamudāyena saptaviṃśatiḥ, dvividhaṃ ratam-śuddhaṃ saṃkīrṇaṃ ca, tatra śuddhasyāsambhavātsaṃkīrṇameva yuktamabhidhātumiti manyamānaḥ śāstrakāra āha-teṣāmiti | saptaviṃśatisaṃkhyānāṃ vyatikare saṃyoge, tatrāpi na dvābhyām, asaṃbhāvāt, tribhireva vyatikaraḥ, suratasaṃkhyā na śakyate vaktum, pratyekanirdeśenātibahutvāt, teṣu hi pratyekaṃ nirdiśyamāneṣu granthagauravaṃ syāt, saṃkṣepeṇa ca saṃkhyānasya prayojanaṃ nāsti, tasmātpūrvasaṃkhyayaiva yojanīyamityabhiprāyaḥ, tatra samaṃ biṣamaṃ ca saṃkīrṇakam, tadyathā-śaśasya mandaśīghravegasya mṛgyā tathāvidhayā, śaśasya madhyamadhyavegasya mṛgyā tathāvidhayā, śaśasya śīghraciravegasya mṛgyā tathāvidhayā, śaśasya mandamadhyavegasya mṛgyā tathāvidhayā, śaśasya mandaciravegasya mṛgyā tathāvidhayā, śaśasya madhyaśīghravegasya mṛgyā tathāvidhayā, śaśasya madhyaciravegasya mṛgyā tathāvidhayā; śaśasya caṇḍaśīghravegasya mṛgyā tathāvidhayā, śaśasya caṇḍaciravegasya mṛgyā tathāvidhayā, iti sadṛśasaṃprayoge samāni nava saṃkīrṇaratāni |
eṣāmeva navānāṃ śaśānāmekaikasya sadṛśīṃ mṛgīmekāṃ tyaktvā śeṣāmiratathāvidhābhiraṣṭabhiryoge dvāsaptatiriti viṣamāṇi saṃkīrṇaratāni, yathā śaśasya navaprakārasya navaprakārayā tathāvidhayā baḍavayā viṣamāṇi nava saṃkīrṇaratāni, atathāvidhābhiraṣṭabhiryoge dvāsaptatiriti viṣamāṇyeva
evaṃ hastinyā tāvantyeva viṣamāṇyativiṣamāṇi ceti saṃkṣepeṇa śaśasya tricatvāriṃśacchatadvayam(243), tāvadeva vṛṣasyāśvasya ca, samudā, yena caikonatriṃśatsaptaśatāni (729) |

9.67

saṃkīrṇerateṣu buddhyā paricchinneṣu tarkādupacārānprayojayet, pramāṇakālabhāvajeṣu ye yathāyathamāliṅganādaya upacārāstānnrahayitvā saṃkī, rṇāniva yojayet, tathā tatsamaratameva prāyatnikaṃ syādityarthaḥ, atra bābhravīyāḥ ślokāḥ‘pauruṣaṃ mehanaṃ yatra mehane parighṛṣyate | bhāvakālau samānau ca tadrataṃ śreṣṭhamucyate || bhidyate mehanaṃ yatra ghṛṣyate ca na sarvaśaḥ | viṣamau kālabhāvau ca kaniṣṭhaṃ tadudāhṛtam || surataṃ sarvasāmye syādvaiṣamye dūrataṃ smṛtam | madhyamāni tu sarvāṇi teṣu cāhurbalābalam ||
tatra svabhāvato yo yasya bhāvaḥ kālaśca sa bhāvāntaraṃ kālāntaraṃ ca yadā pratipadyate tadā bhāvakālāntarasaṃkrāntiḥ, tāṃ darśayitumāha-

9.68

śīghramadhyaciravegā(1)ṇāṃ mandamadhyacaṇḍavegānāmanyatamasya prakṛtisthasya prathamarate svabhedāpekṣayā śīghravegatā caṇḍavegatā ca draṣṭavyā, tadānīṃ pravṛddhatvādbhāgaścaṇḍāyamāno drutaṃ praśāmyati, tadyathā-ciracaṇḍavegasya prathamarate madhyavegatā caṇḍataravegatā ca kālabhāvābhyām, madhyamadhyavegasya śīghravegatā caṇḍavegatā ca, śīghramandavegasya śīghrataravegatā madhyavegatā ca, śīghramadhyavegasya śīghrataravegatā caṇḍavegatā ca, śīghracaṇḍavegasya śīghrataravegatā caṇḍataravegatā ca, madhyamandavegasya śīghravegatā madhyavegatā ca, madhyacaṇḍavegasya śīghravegatā caṇḍataravegatā ca, ciramandavegasya madhyavegatā, ciramadhyavegasya madhyavegatā caṇḍavegatā, ceti(2) nava prathamarate saṃkrāntiratāni, tadviparītamuttareṣviti, prathamarate yaduktaṃ tasya viparītaṃ dvitīyādiṣu rateṣvityarthaḥ, tatra kāmasyaikaguṇatvātpuruṣasya praśāntarāgatvād dvitīye rate prakṛtisthaiva bhāvakālāntarasaṃkrāntiḥ, yoṣitaḥ punaretadeva viparītamiti | atrāpi prakṛtisthāyāḥ prathamarate svabhedāpekṣayā ciravegatā mandavegatā ca draṣṭavyā, tasyā aṣṭaguṇo'pi rāgo nisargādeva prathamaratena saṃdhukṣyate, tataśca tadānīṃ mandāyamānaścireṇa-
praśāmyati, tadyathā—ciracaṇḍavegāyāḥ prakṛtisthāyāścirataravegatā madhyavegatā ca kālabhāvābhyām, madhyamadhyavegāyāściravegatā mandavegatā ca, śīghramandavegāyā madhyavegatā mandataravegatā ca, ityevaṃ śeṣāsvapi ṣaṭ (1)su yojyam, tadviparītamuttareṣu dvitīye rate prakṛtisthaivaṃ saṃ krāntiḥ, tataḥ śanaiḥ śanaiḥ saṃdhukṣaṇātpravardhamānarāgavegayoḥ svabhedāpekṣayā tṛtīyādirateṣu śīghrataratamavegatā''dayaścaṇḍataratamavegatā''dayaśca dharmāḥ yāvacchukradhātukṣaya iti strīpuṃsayostulye dhātukṣaye viśeṣaḥ |
yatpuruṣasyādau dhātārekaguṇatvād; yoṣitaśca paścādaṣṭaguṇatvāttadāha -

9.69

prākceti | prāyovāda iti | na pumbhirvāmalocanā tṛpyatīti, pramāṇāntarasaṃkrāntiṃ ca yoṣito jaghanaprasāraṇāvahāsābhyāṃ puruṣasya ca vṛddhiāvadhinā vakṣyati |
śīghramadhyaciravegā nāyikā ityuktam, kāḥ punastā ityāha -

9.70

nisargātsvabhāvato yā striyo mṛdvaṅgayaḥ, amṛdvaṅgayo'pi yāścumbanādibhirbāhyairāntaraiścāṅgulikarmādibhirupamṛdyante tāḥ śīghrataraṃ prītiṃ prāpnuvanti tāḥ śīghravegā ityarthaḥ, tadviparyayeṇa madhyaciravegā ityartha ityuktaṃ, tathā puruṣo'pīti, tatra mṛdutvaṃ svābhāvikaṃ lakṣaṇam, śeṣaṃkṛtrimam, ityācāryā vyavasthitā iti | sarveṣāmetadeva matamavyabhicāritvāt |

9.71

ratāvasthāpanamātreṇa sāṃprayogikaṃ saṃkṣepeṇa vyākhyātam, yuktā hi prājñāḥ śāstreṇa viditvā''liṅganādīnupacārānutprekṣya yojayanti na mandabuddhaya iti tadavabodhanārthaṃ vistarābhidhānam |
pramāṇakālabhāvebhyo ratāvasthāpanaṃ nāma ṣaṣṭhaṃ prakaraṇam | yathā tridhā ratamavasthāpitaṃ tathā sthūlasūkṣmarūpābhyāṃ prītirapi vyavasthāpito, kiṃ tu tadvyatirekeṇānyā api prītayo'smiñchāstre... saṃbhavantīti darśanārthaṃ prītiviśeṣā ucyante – 'abhyāsād' ityādinā |

Linked texts (1)