Bhagavatapurana 6.24
Bhāgavatacandrikā 6.24
- Language
- Sanskrit
6.24
vīra0 neti | svapnajāgrajjīvatsvapnajāgarādirūpa saṅkocavikāsāhaṃrdharmabhūtajñānānāśrayaṃ nityasaṅkucita jñānā'śrayamiti yāvat na ca tat suṣuptaṃ suṣuptyavasthārahitaṃ svapnādapi suṣuptau atyantajñānasaṅkocaḥ tadrahitaṃ cetyarthaḥ | na khaṃ ityādinā''kāśajalāgnivyāvarttakavijātīyatvaṃ vivakṣitam | anena jaḍaprakṛtivilakṣaṇatvamukta m | na yatra vāco na manaścetyādinā na ca tatsuṣuptamityantena jīvavaijātyamuktam | itthaṃ jīvajaḍābhyāṃ vilakṣaṇaṃ paramātmasvarūpaṃ śodhitaṃ kiṃbahunetyabhipretyāha - saṃsupta vacchūnyavadapratarkyaṃ yathā saṃsuptastadvat, śūnyaśabdenākāśo vivakṣitaḥ, tadvacca saṃsupte hi jīve dehāntarasaṃsthite'pi bāhyābhyantara grāhya ṇatvādivibhāga sukhaduḥkhādivikārānavabhāsaḥ, ākāśasya sarvagatatve'pi vyāpyagatadoṣāmparśaśca dṛṣṭaḥ | evaṃ paramātmasvarūpamapi
cidacidātmakajagadantargatatayā'vasthitamapi bāhyābhyantara vikāravidhura mākāśavannirmalañcetyarthaḥ | apratarksaṃ jaḍajīvasajātīyatvena tarkayitu maśakyaṃ tadetanmūlaṃ sarvakāraṇaṃ paramātmasvarūpaṃ padamavyakta layasthānamāmananti, vedāntā iti śeṣaḥ | "mahānavyakte līyate, akṣaraṃ tamasi līyate, tamaḥ pare deva ekī bhavati" (subā. 3.2.2) ityādyā vedāntāḥ upapādita jaḍajīva vaijātyasyāpratarkyamityupasaṃhāra ityato na paunaruktyam |
prākṛtikapralayanirūpaṇamupasaṃharati - laya iti| yadā puruṣāvyaktayorlayaḥ yadā ca śaktayaḥ pṛthivyādimahadantāḥ kālena vidrutā cālitā (coditā) svasvakāraṇeṣu pralīyante, sa eva prākṛtiko laya ityarthaḥ | tatra puruṣasya layo nāmātyanta jñānasaṅkocena paramātmasaṃśleṣaviśeṣaḥ | avyaktasya layastu avibhaktatamo'vasthāpattirūpa ityukta eva| layo nāmāvibhaktanāmarūpatamovasthāprāptireveti tadarthaḥ | śakti śabdena pṛthivyādimarvapadārthānāṃ paramātmānaṃ prati apṛthak siddhaviśeṣaṇatvaṃ sūcitam| kāryopayukta mapṛthaksiddhaviśeṣaṇaṃ śakti |
etadeva suspaṣṭaṃ prapañcayati - buddhīndriyārtharūpeṇeti| jñānaśabdaḥ paramātmavācī "satyaṃ jñānamanantam" (taitti 3. 2 1 1) iti prayogāt | buddhīndriyārtharūpeṇa buddhyādayāṃ rūpaṃ śarīraṃ yasya tasya bhāvastat tathā buddhyādi sarvavastuśarīrakatayā evetyarthaḥ | tadāśrayaṃ buddhyādisarvavastvāśrayaṃ anena dhārakatva muktaṃ, pūrveṇa tu niyantṛtvaṃ, niyāmyaṃ hi śarīraṃ bhāti, prāmāṇikānāmiti śeṣaḥ | prāmāṇikaistathā jñāyata ityarthaḥ | atra hetumāha - dṛśyatvāvyatirekābhyāmiti | "yasya cakṣuḥ śarīram" (bṛha u 3 7 18) ityādipramāṇaiḥ paramātmaśarīratvena jñāyamānatvādata eva paramātmānaṃ vinā'vasthānāyogācca sa eva taccharīrako bhātītyarthaḥ | paraśarīratve'pi śarīraśarīriṇo svabhāvabhedamāha - ādyantavadvastuvaditi | buddhīndriyādikaṃ na paramātmasvarūpavannityamapitu ādyantavat, ata eva tadvastu, na vasatyekarūpeṇetyavastu satatapariṇāmi |
evaṃ sarvavastuśarīrakatvādapṛthagbhāva uktaḥ | atha viśvaśarīrakasya tasya kāraṇatvādupakārakatvādvārakatvācca avyatirekamāha - dīpa iti | tejaḥ kāryaṃ hi dīpaḥ, tejonugrāhyaṃ cakṣuḥ, indriyāṇi tejaḥ kāraṇabhūtāhaṅkārakāryāṇi iti yasyāśritaṃ rūpaṃ taddharmaḥ, ato dīpāde rna tejo hitvā'vasthānaṃ, dīpaśabdopalakṣitaṃ buddhirūpāntaḥkaraṇaṃ buddhīndriyārtharūpeṇeti pūrvamuktatvāt | evaṃ indriyāntaḥkaraṇaviṣayāṇāṃ paramātmasṛṣṭatvāt tadanugrāhyatvāt tadāśritatvācca anyatamād buddhyādibhyo'pi vilakṣaṇatamāt jñānaśabdavācyāt paramātmana ṛte teṣāṃ nāvasthānaṃ ityarthaḥ |
Linked texts (1)
- Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit