Bhagavatapurana 6
Bhāgavatacandrikā 6
- Language
- Sanskrit
6.8
atha yatpṛṣṭaṃ pralayakalpayormānaṃ brūhīti tattṛtīyaskandhoktakālasvarūpānuvādapūrvakaṃ nirūpayitumārabhate - kāla iti | te tubhyaṃ, kathita iti sambandhaḥ | paramāṇuḥ ādiryasya, dviparārddhamavadhiruttarāvadhiryasya saḥ kālaḥ kathitaḥ | "sa kālaḥ paramāṇurvai yo bhuṅkte paramāṇutām" (bhāga. 3-11-4) ityādinā kathitaḥ tathā "catvāri trīṇi, dve caikaṃ kṛtādiṣu yathākramam | saṅkhyātāni
sahasrāṇi dviguṇāni śatāni ca" iti (bhāga 3.11.19) yugamānaṃ ca kathitaṃ ityarthaḥ | idānīṃ kalālayāvapi śṛṇu tayormānaṃ śṛṇu ityarthaḥ |
atra tāvat kalpamānamāha - caturyugasahasramiti | kalpo dvividhaḥ, dainandino mahāṃceti | tatrādyo brahmaṇo dinātmaka eva kalpa ityabhidhīyate, taṃ viśinaṣṭi - he viśāmpate | yatra kalpe caturdaśamanava krameṇa bhavanti, manvantaramānaṃ tu 'svaṃ svaṃ kālaṃ manurbhuṅkte yugānāmekasaptatim" (bhāga. 3 11 24) iti tṛtīyaskandha evoktamanusandheyam iti |
pralayastu caturvidhaḥ | naimittikaḥ, prākṛtikaḥ, ātyantiko, nityaśceti | tatra naimittikaṃ pralayaṃ nirūpayati - tadante iti dvābhyām| tadante caturyugasahasrānte pralayastāvān caturyugasahasraparimāṇa saiva brāhmī rātri, dinānte caturyugasahasrānte nivṛtta jagadvyāpāraḥ caturmukhaśśete sa naimittikaḥ pralaya ityarthaḥ | tadevāha-traya iti | yatra rātrau ime bhūrādayastrayo lokā pralayāya kalpante pralīnā bhavantītyarthaḥ |
eṣa naimittikaḥ pralayaḥ proktaḥ| tatra naimittikaśabdasya pravṛttau nimittamāha - yatra viśvasṛgiti | viśvasṛja śayananimittaṃ kṛtvā tasya pralayasya naimittikatvam, kathambhūta śete? ityāha - ananta śeṣa āsanaṃ śayyā yasya sa | viśvamātmasātkṛtya ātmagataṃ kṛtvā svasminnupasaṃhṛtyeti yāvat| atra viśvamṛgānmabhṛcchabdayo caturmukhaparatve'pi tasyānantaśayatvaṃ prāsādakhaṭvāparyaṅkanyāyādupapadyate 'kṛṣṇa nābhihradodbhūtakamalodaraśāyana " ityanantaśayanabhagavannābhi padmaśāyitvaṃ brahmaṇa smaryate iti |
evaṃ dainandinakalpa naimittikapralayaśca nirūpita | atha mahākalpaṃ prākṛtapralaya ca nirūpayati - dviparārdha iti | dviparārddha ityanenāyameva mahākalpa iti sūcitam| saptaprakṛtaya mahadahaṅkāro bhūtapañcakañceti sapta| ayaṃ saptaprakṛtīnāṃ layātmakatvāt prākṛtiko laya ityucyata ityarthaḥ |
prakṛtayaḥ sapta kathaṃ līyante ityatra tatprakāraṃ vaktuṃ prastauti - yatra līyante ityādinā| vighāte vināśanimitte upamādite upagate sati saṅghātaḥ prakṛtisaptakasaṅghāta pariṇāmarūpo'ṇḍakośa yatra prākṛtika pralaye līyate |
ko'sau vighāta ityata āha - parjanya iti | avarṣatīti samabhyanta śatavarṣāṇi parjanye avarṣati satītyartha | nirṛriti liṅgavyatyaya ārṣaḥ| anyonyaṃ bhakṣyamāṇā prajā evamupadrutā kālena śanai kṣayaṃ yāsyantīti sambandha | māmudramiti samudrādiṣu bhavaṃ rasaṃ jalaṃ, sāmvartako ravi pralayāditya ||7-8||
6.16
vīra0 duḥsahaiḥ raśmibhiḥ pibate na tvadhuneva pītvā vimuñcatītyarthaḥ| tata iti| anilavegotthaḥ vāyuvegotthaḥ pralayāgniḥ| "anilavego vāriti" pāṭhe vārphalaṃ raviṇā pītāvaśiṣṭodakaṃ ca dahatītyarthaḥ| vai śabdapāṭhastu sugamaḥ| anilena vego yasya sa iti pāṭhadvayepyarthaḥ| tataḥ śūnyān nirlokān bhūvivarān pātālādīni ca dahatīti sambandhaḥ| itthamuparyadhaḥ samantācca vahnisūryayoḥ śikhābhiḥ jvālābhiḥ dahyamānaṃ brahmāṇḍaṃ dagdhagomayapiṇḍavat vibhāti vartiṣyate| tata iti varṣāṇāmadhikaṃ śataṃ kiñcidadhikaṃ varṣāṇāṃ śatamityarthaḥ| pracaṇḍaḥ atiniṣṭhuraḥ ||9-11||
paraḥ balīyān saṃvartakaḥ pralayavāyurvāti tadā rajasāvṛtaṃ khamākāśaṃ dhūmraṃ bhaviṣyati| tato meghakulānīti| abhra he rājan! gabhīrasvanaiḥ tīvragarjitaiḥ, nadanti garjitāni kariṣyanti cetyarthaḥ| vyatyayena tṛtīyā| tato brahmāṇḍavivaramadhyagataṃ viśvaṃ ekodakaṃ ekārṇavodakavyāptaṃ bhaviṣyati| tadettham udaplave udakaplavarūpe sati jagati bhūmergandhaguṇamāpo grasante (nti) so'psu līyate ityarthaḥ| grastaḥ gandho yasyāḥ sā pṛthivī pralayatvāya abhāvāya kalpate| apāmiti atho'nantaramapāṃ rasaguṇaṃ tejo grasatīti vacanavipariṇāmena anuṣaṅgena sambandhaḥ| atha nīrasāstā āpaḥ līyante tejasīti vibhaktivipariṇāmena āvṛttena sambandhaḥ ||12-14||
tatastejaso rūpaṃ vāyurgrasate, tadā tadrahitaṃ rūparahitaṃ tejaḥ vāyau līyata ityanuṣegeṇa sambandhaḥ| vāyorguṇaṃ sparśaṃ khamākāśo grasate |
sa vai sparśarahito vāyuḥ| he rājan! khamākāśaṃ viśati tatra līyata ityarthaḥ| tataśca nabhaso guṇaṃ śabdaṃ bhūtādistāmasāhaṅkāro grasati| tadanu svaguṇagramanānantaraṃ tasmin bhūtādau līyata ityarthaḥ |
6.17
grasata iti | he rājan ! kālena codita avyākṛtaṃ pradhānaṃ guṇān grasati, viṣamān guṇān samīkaroti samīkṛtaguṇa bhavatīti yāvat, tanmahadādināmarūpavibhāgasahitaṃ guṇasāmyāvasthaṃ pradhānamavyākṛtaśabdenābhidhīyate | nanu, tat kva līyate? ityabhiprāyamālakṣya parasmin deva eveti vadan tasyāpi kacitlayaśaṅkā vārayitu paramātmasvarūpaṃ śodhayati - na yasyeti tribhi | yacchabdasya "tanmūlabhūtaṃ padamāmananti" (bhāga 12-4-21) iti tṛtīyena sambandhaḥ | padaśabdena avyākṛtalayasthānaṃ vivakṣitaṃ
6.20
vīra0 taijasaśceti | caśabda sāhityadyotakaḥ | rājasāhaṅkārasahita vaikārika māntrikāhaṅkāra guṇairvṛttibhissaha devān | indriyāṇi jñānendriyāṇi grasate | tato'haṅkāraṃ trividha, mahān grasate, tata santvādayo guṇā na mahāntaṃ grasanti, guṇā grasantītyupacāra guṇamayī prakṛtireva mahānta grasatītyarthaḥ |
avyaktasya layo nāma avibhaktanāmarūpatayā tamovasthāpattiḥ yasya paramātmasvarūpasya kālāvayavaiḥ ahorātrādibhiḥ pariṇāmādayo guṇā na santi pariṇāmaśabdo vṛddheḥ pūrvāvasthāparaḥ | tatra hetuḥ - anādyantaṃ ādyantarahitaṃ ata evā'vyaktaṃ vyaktaiḥ indriyaiḥ na vyajyata iti tathā | nityamityanādyantatvasyaiva vivaraṇam | yadvā, svarūpataḥ svabhāvataśca nityaṃ kāraṇamavyaktādipṛthivyanta jagatkāraṇaṃ, anena avyaktalayasthānatvayogyatvaṃ sūcyate, tathāpyavyayaṃ kāryagatairdoṣairna vyeti na vaividhyaṃ gacchatīti tathā ||18-19||
kiñca, na yatreti | jāyate varddhate ityādikācaḥ tadagocaraṃ manaśca yatra na vartante, yatra svarūpe sattvādayo na santi sattvādiśabdaiḥ sāmyavaiṣamyāvasthaṃ guṇatrayaṃ vivakṣitam | anena guṇatrayavaśyatvavyudāsaḥ | devatāśabdo jñānendriyaparaḥ, indriyaśabdaḥ karmendriyaparaḥ, mahadādayo na santītyanena karmāyanamahadādi saṅghātātmakadehasambandhavyudāsaḥ karaṇāyanajñānavattvāvyudāso vā lokāḥ kalpyante yatra sa lokakalpaḥ, sanniveśaḥ brahmāṇḍātmakaḥ yatra netyanena sanniveśasya paramātmasvarūpagatatvavyudāsaḥ | tasya prakṛtisvarūpagatatvāditi bhāvaḥ |
6.24
vīra0 neti | svapnajāgrajjīvatsvapnajāgarādirūpa saṅkocavikāsāhaṃrdharmabhūtajñānānāśrayaṃ nityasaṅkucita jñānā'śrayamiti yāvat na ca tat suṣuptaṃ suṣuptyavasthārahitaṃ svapnādapi suṣuptau atyantajñānasaṅkocaḥ tadrahitaṃ cetyarthaḥ | na khaṃ ityādinā''kāśajalāgnivyāvarttakavijātīyatvaṃ vivakṣitam | anena jaḍaprakṛtivilakṣaṇatvamukta m | na yatra vāco na manaścetyādinā na ca tatsuṣuptamityantena jīvavaijātyamuktam | itthaṃ jīvajaḍābhyāṃ vilakṣaṇaṃ paramātmasvarūpaṃ śodhitaṃ kiṃbahunetyabhipretyāha - saṃsupta vacchūnyavadapratarkyaṃ yathā saṃsuptastadvat, śūnyaśabdenākāśo vivakṣitaḥ, tadvacca saṃsupte hi jīve dehāntarasaṃsthite'pi bāhyābhyantara grāhya ṇatvādivibhāga sukhaduḥkhādivikārānavabhāsaḥ, ākāśasya sarvagatatve'pi vyāpyagatadoṣāmparśaśca dṛṣṭaḥ | evaṃ paramātmasvarūpamapi
cidacidātmakajagadantargatatayā'vasthitamapi bāhyābhyantara vikāravidhura mākāśavannirmalañcetyarthaḥ | apratarksaṃ jaḍajīvasajātīyatvena tarkayitu maśakyaṃ tadetanmūlaṃ sarvakāraṇaṃ paramātmasvarūpaṃ padamavyakta layasthānamāmananti, vedāntā iti śeṣaḥ | "mahānavyakte līyate, akṣaraṃ tamasi līyate, tamaḥ pare deva ekī bhavati" (subā. 3.2.2) ityādyā vedāntāḥ upapādita jaḍajīva vaijātyasyāpratarkyamityupasaṃhāra ityato na paunaruktyam |
prākṛtikapralayanirūpaṇamupasaṃharati - laya iti| yadā puruṣāvyaktayorlayaḥ yadā ca śaktayaḥ pṛthivyādimahadantāḥ kālena vidrutā cālitā (coditā) svasvakāraṇeṣu pralīyante, sa eva prākṛtiko laya ityarthaḥ | tatra puruṣasya layo nāmātyanta jñānasaṅkocena paramātmasaṃśleṣaviśeṣaḥ | avyaktasya layastu avibhaktatamo'vasthāpattirūpa ityukta eva| layo nāmāvibhaktanāmarūpatamovasthāprāptireveti tadarthaḥ | śakti śabdena pṛthivyādimarvapadārthānāṃ paramātmānaṃ prati apṛthak siddhaviśeṣaṇatvaṃ sūcitam| kāryopayukta mapṛthaksiddhaviśeṣaṇaṃ śakti |
etadeva suspaṣṭaṃ prapañcayati - buddhīndriyārtharūpeṇeti| jñānaśabdaḥ paramātmavācī "satyaṃ jñānamanantam" (taitti 3. 2 1 1) iti prayogāt | buddhīndriyārtharūpeṇa buddhyādayāṃ rūpaṃ śarīraṃ yasya tasya bhāvastat tathā buddhyādi sarvavastuśarīrakatayā evetyarthaḥ | tadāśrayaṃ buddhyādisarvavastvāśrayaṃ anena dhārakatva muktaṃ, pūrveṇa tu niyantṛtvaṃ, niyāmyaṃ hi śarīraṃ bhāti, prāmāṇikānāmiti śeṣaḥ | prāmāṇikaistathā jñāyata ityarthaḥ | atra hetumāha - dṛśyatvāvyatirekābhyāmiti | "yasya cakṣuḥ śarīram" (bṛha u 3 7 18) ityādipramāṇaiḥ paramātmaśarīratvena jñāyamānatvādata eva paramātmānaṃ vinā'vasthānāyogācca sa eva taccharīrako bhātītyarthaḥ | paraśarīratve'pi śarīraśarīriṇo svabhāvabhedamāha - ādyantavadvastuvaditi | buddhīndriyādikaṃ na paramātmasvarūpavannityamapitu ādyantavat, ata eva tadvastu, na vasatyekarūpeṇetyavastu satatapariṇāmi |
evaṃ sarvavastuśarīrakatvādapṛthagbhāva uktaḥ | atha viśvaśarīrakasya tasya kāraṇatvādupakārakatvādvārakatvācca avyatirekamāha - dīpa iti | tejaḥ kāryaṃ hi dīpaḥ, tejonugrāhyaṃ cakṣuḥ, indriyāṇi tejaḥ kāraṇabhūtāhaṅkārakāryāṇi iti yasyāśritaṃ rūpaṃ taddharmaḥ, ato dīpāde rna tejo hitvā'vasthānaṃ, dīpaśabdopalakṣitaṃ buddhirūpāntaḥkaraṇaṃ buddhīndriyārtharūpeṇeti pūrvamuktatvāt | evaṃ indriyāntaḥkaraṇaviṣayāṇāṃ paramātmasṛṣṭatvāt tadanugrāhyatvāt tadāśritatvācca anyatamād buddhyādibhyo'pi vilakṣaṇatamāt jñānaśabdavācyāt paramātmana ṛte teṣāṃ nāvasthānaṃ ityarthaḥ |
6.28
vīra0 evaṃ sarvasya paramātmathreatsattāsthitipravṛttikatve sthite sati jīvagatāvasthānāmapi tathātvaṃ siddham | tatrādhikaṃ viśeṣamāha - buddheriti | atra buddhiśabdo jīvātmadharmabhūtajñānaparaḥ | jīvasya jñānavikāsasaṅkocaviśeṣarūpa jāgaṇādikamavasthānānātvaṃ pratyagātmani jīve māyāmātraṃ prakṛtisambandhamātrakṛtamityarthaḥ |
evaṃvidhā doṣāḥ sarvādhāramapi paramātmānaṃ na spṛśantītyāha - yatheti | idantayā bhāsamānaṃ pratyakṣādipramāṇagamyaṃ viśva mavayavini brahmaṇi udayādbhavati tasminneva layānna bhavati ca | śarīrabhūtacidacidgatā vikārāḥ svarūpantu ākāśavat nirmalamiti bhāvaḥ |
itthaṃ jagato brahmakāryatvābhidhānātsatkāryavādaḥ phalitaḥ, tadviruddhamasatkāryavādaṃ nirasyati - satyamiti | avayavināmavayavāḥ tāvatsatyaṃ proktāḥ abādhitā vyavahriyanta ityarthaḥ | avayavī tu na tebhyo'tiriktaḥ , atiriktatve tu paṭāvayavinaḥ pṛthagavayavā upalabhyeran, na ca tathopalabhyante | na hi paṭadravyātirekeṇa tantava upalabhyanta ityarthaḥ | tathā sacchabdavācyāt brahmaṇo na pṛthagbhūtaṃ jagadrūpaṃ kāryamiti satkāraṇameva jagadityarthaḥ | atreti sambodhanadyotakam | abādita tantvātmakāvayavasamudāya eva vyatiṣaṅgaviśeṣaṃ gata paṭa ityucyate, pratīyate ca tatra paṭarūpa kāryaṃ na tantubhyo'tiriktaṃ, tathā pramāṇapratipannaṃ cidacidīśvarasamudāyātmakaṃ 'sadevedaṃ saumyedamra' (chāndo. 3.6 2 1) ityādiṣu sacchabdavācyaṃ jagadrūpapariṇāmaviśeṣamāpannaṃ kāryamityucyate prāmāṇikai tathā teṣāṃ pratīyate cāto nāsatkāryatvamiti bhāvaḥ | atra 'paṭavacca" (bra.sū. 21.19) iti sūtrārthaḥ smāritaḥ |
nanu, buddhiśabdāntarādibhiḥ kāryakāraṇayorbheda evetyasatkāryatvamevocita mityata āha - yaditi ghaṭaśarāvādiṣu mṛdayaṃ ghaṭa iti sāmānādhikaraṇyena pratītiviṣayaṃ yatsāmānyaśabdena mṛdādika kāraṇaṃ vivakṣitaṃ, viśeṣaśabdena ghaṭaśarāvādiviśeṣākāro vivakṣitaḥ | sa ca mṛdgato vikāraḥ, tābhyāṃ yadanyabuddhiśabdāntarādibhirdravyānragamupalabhyate | asatkāryavādināṃ sa bhramaḥ kāryasya dravyāntaratvopalambho bhramātmakaḥ, kutaḥ ? anyonyāpāśrayatvāt | sāmānyaviśeṣayoreva paramparādhārādheyabhāvenāśritatvāt sāmānyata stadgatavikārāpekṣayā dravyāntarasya anupalabbhād buddhiśabdāntarādīnā vikāranibandhanatvenāpi upapatteriti bhāvaḥ | evaṃ cidacidīśvarasaṅghātasya kāryakāraṇobhayāvasthatvaṃ tayorbhedaśceti upapāditam asatkāryyavādaśca pratikṣiptaḥ | atha kāryāvasthāntamapi cidacidīśvarāṇāṃ mitho vyāvṛtyākāratāṃ vivakṣustāvat ātmasvarūpād dehasya vyāvṛtyākāramāha - sarvamiti | yatsarvaṃ śarīramādyantavaddhetu garbhamidam | ataḥ avastu anātmavastvityarthaḥ |
6.32
vīra0 kiñca na dehavikārā ātmani santītyāha - vikāra iti| vikāraḥ jātiguṇakriyā janmavṛddhyādivikāraḥ khyāyamānaḥ ātmani dehātmābhimāninā pratīyamāno'pi pratyagātmānamantarā taṃ vinaiva bhavati na tasminnāstītyarthaḥ| tadāha - neti| na tasmin vikāro nirūpyo'stītyarthaḥ| viparyaye'niṣṭamāpādayati syādityādinā cet yadi| aṇuralpo'pi vikāraḥ ātmani syāt hyātmavān, prāśastye matup| muktātmāpi tatsamaḥ dehasamaḥ avijātīya eva syādityarthaḥ| citsamaḥ ātmavaditi pāṭhāntaram| tadā vikāropyātmasvarūpavatsaikasvarūpaḥ citsamaḥ jñānātmakātmasvarūpatulyaḥ, tadvatsvayaṃprakāśaśca syāt, muktāvapyaikarūpatayā svaprakāśatayā ca pratīyetetyarthaḥ| na hi tathā pratītiḥ pramiteti bhāvaḥ |
nanu, khyāyamāno'pi vikāraḥ kuta ātmani netyucyate ityatraupādhikatvādityāha - nahīti| satyaśabdo'tra jīvaparaḥ 'tadanupraviśya sacca tyaccā bhavat, vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca iti" (taitti 3. 2.67) 'prāṇā vai satyam" (bṛha. 3. 43.6) iti ca prayogāt| nahi pariśuddhajīvātmasvarūpasya devamanuṣyādinānātvamasti| yastu yadyevaṃ nānātvaṃ manyate tarhi na sa vidvāna na dehavilakṣaṇātmayāthātmyavit, api tu dehātmābhimānīti bhāvaḥ| aupādhika bhedasya jīvasvarūpāsaṃrśitve nabhastejo vāyavo dṛṣṭāntāḥ ityabhipreyeṇāha - chidrayoriti| yadyadyā chidrayorākāśayoḥ jyotiṣorvātayorvāyvośca yathā na nānātvaṃ tadvadātmanoḥ pūrvāparadehavartitayā abhinnatvena pratīyamānayo rātmano rbhede dṛṣṭāntatvābhiprāyeṇa chidrayorityādidvivacana nirdeśaḥ| iyān viśeṣaḥ bhinnakālopādhibhedagrahitye tulyakālopādhikṛta bhedagrahitaṃ vastu dṛṣṭāntitamiti chidrayoriti dvivacanāntena meghādyupahitānāvākāśa pradeśau vivikṣitau ghaṭākāśamahākāśau vā| jyotiśśabdena, sūryādibimbapratibimbau, vātaśabdena bāhyaśarīrī |
eva mātmano dehādvyāvṛttākāratvapratipādanenaiva dehasyā'pi tato vyāvṛttākāratvamarthasiddhaṃ tābhyāṃ paramātmano vyāvṛttākāratā tu "na tasyakālāvayavaiḥ" (bhāga. 12-4-19) ityādibhistribhiḥ pratipāditeva| athopapāditaṃ cidacidviśiṣṭasya vicitrajagadrūpeṇa pariṇāmaṃ kāryakāraṇayorananyatvaṃ copasaṃharan kāryamithyātvapakṣapratikṣepāya tatsatyatāñca sadṛṣṭāntamāha - yathā hiraṇyamiti| vyavahāravartmasu vyavahāramārgeṣu nimittībhūteṣu vyavahāraśabdaḥ prayojanasyāpyupalakṣaṇārthaḥ| 'kuṇḍalamānaya' kaṭakamānīya bibhṛhītyādi vyavahārārtha dhāraṇādiprayojanārtha cetyarthaḥ| kriyābhiḥ racanāviśeṣaiḥ ekameva suvarṇaṃ bahudhā kuṇḍalādirūpeṇa (bhedena) nṛbhiḥ samīyaṃte pramīyate, racanāviśeṣādi kriyārhatvāt dhāraṇādiprayojanārhatvācca kaṭakādikaṃ satyameva kāraṇāt suvarṇāt ananyacca| na hi śuktirajatādikamarthakriyārhamiti bhāvaḥ| evaṃ sūkṣmacidacidviśiṣṭo bhagavānneka eva laukikairvaidikaiśca vacobhiḥ janairviśiṣṭā dvaitatādibhiśca vyākhyāyate vividhamākhyāyate vicitrajagadrūpeṇa pariṇataḥ khyāyate "kaṭakamukuṭakarṇikādibhedaiḥ kanakamedamapīṣyate yathaikam|
suranarapaśupādapādibhedairharirajito'pi udīyate tathaikaḥ” (viṣṇu. pu. 3.7.16) ityādīni laukikavacāṃsi| “yathā saumyekena lohamaṇinā sarvaṃ lohamayaṃ vijñātaṃ syāt” (chāndo.3.6..1.5) “vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ lohamaṇirityeva satyam” (chāndo 3.6.1.4) ityādīni vaidikāni| bhagavānityanena kāraṇatvāśaṅkita heyāspadatvavyāvṛttiḥ sūcyate |
atha mokṣāparaparyāyasaṃsṛtibandhannivṛttirevātyantikaḥ pralaya iti vivakṣustāvat ko'sau dehādvyāvṛttasyātmano bandha ityatrāha - yatheti| meghasya arkaprabhavatvamarkaraśmimiśritadhūmādi tamogravyārabdhatvādavagantavyam| ādityādhiṣṭhitatvā ccakṣuṣo'rkāṃśatvaṃ yathā arkaprabhavo'rkeṇaiva prakāśitaśca megho'rkāṃśabhūtasya cakṣuṣastamaḥ| tamovadarkadarśana pratibandhakastirodhāyaka iti yāvat| ahaṃśabdo'tra dehātmābhimānināmahamabhimānaviṣayatvāt dehaparaḥ, brahmaguṇaḥ paramātmaviśeṣaṇabhūtaḥ udīkṣitaḥ, tena paramātmanā prakāśitaḥ brahmāṃśakasyātmanaḥ jīvasyātmabandhanaḥ jñānapratibandhakaḥ yathā arkāṃśasya cakṣuṣā'rka darśane tatprabhavo meghaḥ pratibandhakaḥ| evaṃ paramātmaśarīrabhūtasya jīvasya paramātmadarśanaṃ tadguṇabhūto dehaḥ pratibadhnātītyarthaḥ| tatpratibandha eva saṃsṛtipratibandho nāmeti bhāvaḥ |
6.33
eva mupādhivilaya evātyantikaḥ pralaya ityāha - yadeveti | etena vivekahetinā vivekādi sādhanasaptakānugṛhīta bhagavadupāsanarūpeṇa khaḍgena māyāvikārāhaṅkārapariṇāmarūpadehasambandha evātmano bandhastaṃ chittvā acyute svāntarātmani (svāntaryāmiṇi) anubhavo yasya sa avatiṣṭhata iti yattameva, atra he rājan' ātyantika sapalavaṃ pralayamāhu | tathāthātmyavida iti kartṛpadādhyāhāraḥ |
6.34
atha nityaṃ pralayaṃ nirūpayati - nityadeti | he parantapa, rājan' brahmādīnāṃ sarvabhūtānā nityadā pratikṣaṇaṃ utpattipralayau pracakṣate (pūrvapūrvāvasthā eke kecitsaṃpracakṣate) brahmādimarvakṣetrajñaśarīgaṇāṃ matatapariṇāmamyabhāvasyānaṃtottarāvasthāprāptirūpatti pūrvapūrvāvasthātyāgaḥ pralaya ityācakṣata, imāveva nityotpattipralayāviti bhāvaḥ | sthūladarśibhistau na jñāyete ityabhiprāyeṇa sūkṣmajñā ityuktam |
6.35
etadevopapadayati - kāleti | kāla eva srota pravāhaḥ tasya javena vegena, āśu śīghra, hriyamāṇasyetīvārthagarbho vivakṣitaḥ | nadīpravāhavegena hriyamāṇasya tṛṇakāṣṭhāderuccanīcādyavasthā ivetyarthaḥ | pariṇāmināṃ dehānāṃ nitya yā yā avasthāḥ tāstāḥ janmapralayahetavaḥ saṃyogaviyogaviṣayatayā hetava ityartha |
6.36
vīra0 meghavināśe cakṣuṣo ravidarśanavad dehatirodhānavigame jīvasya paramātmāvalokanamityāha - ghano yadeti | vidīryate vāyunā viśīryate tadā cakṣussvarūpaṃ raviṃ paśyati, evaṃ yadā ahaṅkāra ahaṅkārapariṇāmātmaka ahamabhimānaviṣayo vā dehaḥ sa evopādhirātmano jijñāsayā vicārapūrvakopāsanayā naśyati, tadā anusmaret paramātmānaṃ sākṣāt kuryādityarthaḥ | yadvā ātmano jijñāsayā vicāreṇānusmaret ātmānamupāsīta tadopādhirnaśyati, tataśca paramātmānaṃ īkṣate ityartha | "tatastu taṃ paśyate niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ" (muṇḍa. 3.3 1.8) iti śruteḥ iti bhāvaḥ |
paramātmānamanusmaret anukūlasmaraṇasamartho bhavatītyanvayaḥ | hi śabdena “bhidyate hṛdayagranthiścidyante sarvasaṃśayāḥ” (muṇḍa. 3. 2.2.41 itīdaṃ vākyamagrāhi |
asaṃprajñātasamādhisthalakṣaṇamāha yadeti | evamuktavidhayodbhūtayaitayā vivekahetinā niśitajñānāyudhena māyāmayāhaṅkaraṇātmabandhanaṃ bhagavadicchānirmitaṃ liṅgaśarīralakṣaṇāśaṅkārajanitasaṃsārahetuṃ chittvā acyutātmānubhavaḥ nityamukta paramātmā'parokṣadarśanenāsaṃprajñātasamādhistho nirmuktaliṅgaśarīrābhimāno'vatiṣṭhate etamaṅga! ātyantikaṃ saṃplavaṃ pralayamāhuḥ asaṃprajñātasamādhisthāvasthāyāḥ nāmāntaramidam |
idānīṃ dainandinajanmapralayāvāha - nityadeti | dine dine brahmādīnāṃ sarvabhūtānāmutpattilayau sta iti eke sūkṣmajñāḥ vadantītyanenānvayaḥ |
cetanānāṃ nirvikāratvena janmādyasambhavāt kathamucyate nityadā janmādyastīti, tatrāha - kāleti | kālasrotojavena kālanadīpravāhavegena kṣipraṃ hriyamāṇasya nīyamānasya dehasya |
6.40
vīra0 yadi pratikṣaṇamavasthā bhavanti tarhi kiṃ na lakṣyante dṛśyante ? ityatrāha anādyantavateti | nityena īśvramūrttinā puṃstvamārṣam | īśvramūrttinā (tena) kālena yā yā nityamavasthāstā naiva dṛśyante | durdarśatve dṛṣṭāntamāha - viyatīti | yathā viyatyākāśe caratāṃ jyotiṣāṃ sūryādīnāṃ pratikṣaṇaṃ deśāntaraprāptirna dṛśyate, tadvat |
caturvidhapralayanirūpaṇaṃ nigamayati - nitya ityādi |
"tasmātsarvātmanā rājan, hariḥ sarvatra sarvadā | śrotavyaḥ kīrttitavyaśca, smarttavyaścecchatā'bhayam" || (bhāga.22 36) iti dvitīye skandhe mumukṣorāvaśyaśrotavyatayā pratijñātabhagavatkathānirūpaṇaṃ nigamayati - etā iti | jagadvidhātuḥ jagatsraṣṭuḥ ata eva nārāyaṇasya narāṇāṃ prāpyasya prāpakasya akhilasattvadhāmno'khilādhārasya bhagavataḥ etāḥ līlāḥkathāḥ līlārūpāṇāṃ ceṣṭitānāṃ kathāḥ te tubhyaṃ samāsataḥ saṃkṣepataḥ kathitāḥ, narhi vistarata kathayetyatrāha - kārtsnyeneti | ajo brahmā'pi kārtsnyena vistareṇa abhidhātuṃ neśvaraḥ, na prabhuḥ |
satyaṃ kathitāḥ, kimataḥ ityata āha - saṃsāreti | vividha duḥkhameva davo dāvānalaḥ, tena arditasya pīḍitasya ataeva atidustaraṃ saṃsārasāgaraṃ uttitīrṣoḥ (tartumicchoḥ) puṃso yā bhagavato līlāḥkathāḥ tāsāṃ rasaḥ tanniṣevaṇamantareṇa anyaḥ plavaḥ uttāraṇopāyaḥ na bhavet |
uktamupasaṃharati nitya ityādinā| kālasya kālāntaryāmiṇo hareḥ gatiḥ sthitiḥ īdṛśī dukhabodheti |
paramaprameyamupasaṃharati - etā iti| “yatrodyataḥ kṣititaloddharaṇāya bibhratkroḍīṃ tanuṃ" ityārabhya yāḥ kathāḥ etāḥ jagadvidhātṛtvaṃ caturmukhasyā'stīti ato'khilasattvātmanaḥ iti sattvagarbhamudarambharatvamityato nārāyaṇasyeti “ sattvo'strī jantuṣu klībe" (vaija. ko. 6.5.9?) iti yādavaḥ| vistarataḥ kathanaṃ kiṃ na syāditi tatrāha, kārtsnyeneti ajo brahmā |
kathākathanaprayojanamāha - saṃsāraṃti| plavo nauḥ |
6.43
vīra0 śrotṝrādaradārḍhyāya sampradāyapravṛttimāha - vidhiḥ purāṇasaṃhitāmiti | etāṃ bhāgavatīṃ ṛṣiḥ sarvajño nārāyaṇaḥ aniruddharūpī nāradāya prāha, caturmukhadvārā catuḥślokīrūpeṇa prāhityarthaḥ | yadvā, ṛṣiścaturmukhaśarīrakaḥ athavā pūrvaṃ caturmukhenopadiṣṭāṃ catuḥślokīṃ badaryāśramavāsī nārāyaṇo prāhityarthaḥ, anyathā dvitīyaskandhāntasandarbhavirodhāt sa nāradaḥ kṛṣṇadvaipāyanāya |
sa kṛṣṇadvaipāyanaḥ bādarāyaṇo vyāsaḥ imāmaṣṭādaśasahasragranthasaṃkhyāṃ, nirmāyeti śeṣaḥ | vedasammilāṃ vedatulyāṃ, mahyaṃ prāha |
atha bhāvinīṃ pravṛttimāha - etāmiti | asau sūta iti purata sthitasya aṅgulyā nirdeśaḥ naimiśālaye naimiśāraṇyakṣetre |
iti śrīmadbhāgavate dvādaśaskandhe śrīvīrarāghavaviduṣā likhitāyāṃ bhāgavatacandracandrikāyāṃ vyākhyāyāṃ caturtho'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit