Bhagavatapurana 6.32

6.32

vīra0 kiñca na dehavikārā ātmani santītyāha - vikāra iti| vikāraḥ jātiguṇakriyā janmavṛddhyādivikāraḥ khyāyamānaḥ ātmani dehātmābhimāninā pratīyamāno'pi pratyagātmānamantarā taṃ vinaiva bhavati na tasminnāstītyarthaḥ| tadāha - neti| na tasmin vikāro nirūpyo'stītyarthaḥ| viparyaye'niṣṭamāpādayati syādityādinā cet yadi| aṇuralpo'pi vikāraḥ ātmani syāt hyātmavān, prāśastye matup| muktātmāpi tatsamaḥ dehasamaḥ avijātīya eva syādityarthaḥ| citsamaḥ ātmavaditi pāṭhāntaram| tadā vikāropyātmasvarūpavatsaikasvarūpaḥ citsamaḥ jñānātmakātmasvarūpatulyaḥ, tadvatsvayaṃprakāśaśca syāt, muktāvapyaikarūpatayā svaprakāśatayā ca pratīyetetyarthaḥ| na hi tathā pratītiḥ pramiteti bhāvaḥ |
nanu, khyāyamāno'pi vikāraḥ kuta ātmani netyucyate ityatraupādhikatvādityāha - nahīti| satyaśabdo'tra jīvaparaḥ 'tadanupraviśya sacca tyaccā bhavat, vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca iti" (taitti 3. 2.67) 'prāṇā vai satyam" (bṛha. 3. 43.6) iti ca prayogāt| nahi pariśuddhajīvātmasvarūpasya devamanuṣyādinānātvamasti| yastu yadyevaṃ nānātvaṃ manyate tarhi na sa vidvāna na dehavilakṣaṇātmayāthātmyavit, api tu dehātmābhimānīti bhāvaḥ| aupādhika bhedasya jīvasvarūpāsaṃrśitve nabhastejo vāyavo dṛṣṭāntāḥ ityabhipreyeṇāha - chidrayoriti| yadyadyā chidrayorākāśayoḥ jyotiṣorvātayorvāyvośca yathā na nānātvaṃ tadvadātmanoḥ pūrvāparadehavartitayā abhinnatvena pratīyamānayo rātmano rbhede dṛṣṭāntatvābhiprāyeṇa chidrayorityādidvivacana nirdeśaḥ| iyān viśeṣaḥ bhinnakālopādhibhedagrahitye tulyakālopādhikṛta bhedagrahitaṃ vastu dṛṣṭāntitamiti chidrayoriti dvivacanāntena meghādyupahitānāvākāśa pradeśau vivikṣitau ghaṭākāśamahākāśau vā| jyotiśśabdena, sūryādibimbapratibimbau, vātaśabdena bāhyaśarīrī |
eva mātmano dehādvyāvṛttākāratvapratipādanenaiva dehasyā'pi tato vyāvṛttākāratvamarthasiddhaṃ tābhyāṃ paramātmano vyāvṛttākāratā tu "na tasyakālāvayavaiḥ" (bhāga. 12-4-19) ityādibhistribhiḥ pratipāditeva| athopapāditaṃ cidacidviśiṣṭasya vicitrajagadrūpeṇa pariṇāmaṃ kāryakāraṇayorananyatvaṃ copasaṃharan kāryamithyātvapakṣapratikṣepāya tatsatyatāñca sadṛṣṭāntamāha - yathā hiraṇyamiti| vyavahāravartmasu vyavahāramārgeṣu nimittībhūteṣu vyavahāraśabdaḥ prayojanasyāpyupalakṣaṇārthaḥ| 'kuṇḍalamānaya' kaṭakamānīya bibhṛhītyādi vyavahārārtha dhāraṇādiprayojanārtha cetyarthaḥ| kriyābhiḥ racanāviśeṣaiḥ ekameva suvarṇaṃ bahudhā kuṇḍalādirūpeṇa (bhedena) nṛbhiḥ samīyaṃte pramīyate, racanāviśeṣādi kriyārhatvāt dhāraṇādiprayojanārhatvācca kaṭakādikaṃ satyameva kāraṇāt suvarṇāt ananyacca| na hi śuktirajatādikamarthakriyārhamiti bhāvaḥ| evaṃ sūkṣmacidacidviśiṣṭo bhagavānneka eva laukikairvaidikaiśca vacobhiḥ janairviśiṣṭā dvaitatādibhiśca vyākhyāyate vividhamākhyāyate vicitrajagadrūpeṇa pariṇataḥ khyāyate "kaṭakamukuṭakarṇikādibhedaiḥ kanakamedamapīṣyate yathaikam|
suranarapaśupādapādibhedairharirajito'pi udīyate tathaikaḥ” (viṣṇu. pu. 3.7.16) ityādīni laukikavacāṃsi| “yathā saumyekena lohamaṇinā sarvaṃ lohamayaṃ vijñātaṃ syāt” (chāndo.3.6..1.5) “vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ lohamaṇirityeva satyam” (chāndo 3.6.1.4) ityādīni vaidikāni| bhagavānityanena kāraṇatvāśaṅkita heyāspadatvavyāvṛttiḥ sūcyate |
atha mokṣāparaparyāyasaṃsṛtibandhannivṛttirevātyantikaḥ pralaya iti vivakṣustāvat ko'sau dehādvyāvṛttasyātmano bandha ityatrāha - yatheti| meghasya arkaprabhavatvamarkaraśmimiśritadhūmādi tamogravyārabdhatvādavagantavyam| ādityādhiṣṭhitatvā ccakṣuṣo'rkāṃśatvaṃ yathā arkaprabhavo'rkeṇaiva prakāśitaśca megho'rkāṃśabhūtasya cakṣuṣastamaḥ| tamovadarkadarśana pratibandhakastirodhāyaka iti yāvat| ahaṃśabdo'tra dehātmābhimānināmahamabhimānaviṣayatvāt dehaparaḥ, brahmaguṇaḥ paramātmaviśeṣaṇabhūtaḥ udīkṣitaḥ, tena paramātmanā prakāśitaḥ brahmāṃśakasyātmanaḥ jīvasyātmabandhanaḥ jñānapratibandhakaḥ yathā arkāṃśasya cakṣuṣā'rka darśane tatprabhavo meghaḥ pratibandhakaḥ| evaṃ paramātmaśarīrabhūtasya jīvasya paramātmadarśanaṃ tadguṇabhūto dehaḥ pratibadhnātītyarthaḥ| tatpratibandha eva saṃsṛtipratibandho nāmeti bhāvaḥ |