Pramāṇa · Search · About · API

Bhukhanda 65: atha ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

Bhūkhaṇḍa 65

Language
Sanskrit

Contents

atha ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

65.1

yayātiruvāca —
pāpācca patate kāyo dharmācca śṛṇu mātale | viśeṣaṃ naiva paśyāmi puṇyasyāpi mahītale

65.30

punaḥ prajāyate kāyo yathā hi patanaṃ purā | kathamutpadyate dehastanme̍ tvaṃ kāraṇaṃ vada
mātaliruvāca—
atha nārakiṇāṃ puṃsāmadharmādeva kevalāt‌ | kṣaṇamātreṇa bhūtebhyaḥ śarīramupajāyate
tadvaddharmeṇa caikena devānāmaupapādikam | sadyaḥ prajāyate divyaṃ śarīraṃ bhūtasārataḥ
karmaṇā vyatimiśreṇa yaccharīraṃ mahātmanām | tam̐drūpaparimāṇena vijñeyaṃ hi caturvidham
udbhijjāḥ sthāvarā jñeyāstṛṇagulmādirūpiṇaḥ | kṛmikīṭapataṅgādyāḥ svedajā nauma dehinaḥ
aṇḍajāḥ pakṣiṇaḥ sarve nakrā matsyāśca bhūpate | jarāyujāśca vijñeyā mānuṣāḥ sacatuṣpadāḥ
tatra siktā jalairbhūminna ūṣmā'bhijāyate | vāyunā dhamyamānā ca kṣetre bījaṃ pravartate
yathām̐ taptāni bījāni saṃsiktānyambhasā punaḥ | ūṣmaṇā ca mṛdutvaṃ ca mūlabhāvaṃ prayāti ca
tanmūlādaṅkurotpattiraṅkurātparṇasaṃbhavaḥ | parṇānnālaṃ tataḥ kāṇḍaṃ tatkāṇḍātprabhavaḥ punaḥ
prabhavācca bhavetkṣīraṃ kṣīrāttaṇḍulasaṃbhavaḥ | taṇḍulācca tataḥ pakkātsṛjantyauṣadhayastadā
yavādyāḥ śālisaṃpūrvāḥ śreṣṭhāstatra daśa smṛtāḥ | oṣadhyaḥ phalasārā yāḥ śeṣāḥ śuddhāḥ prakīrtitāḥ
etāstṛṇā marditāśca munibhiḥ pūrvasaṃskṛtāḥ | śūrpodūkhalapātrādyaiḥ sthālikodakavahnibhiḥ
ṣaḍvidhā hi svabhedena pariṇāmaṃ vrajanti tāḥ | anyonyarasasaṃyogādanekasvādatāṃ gatāḥ
bhakṣyaṃ bhojyaṃ peyaṃlehyaṃ coṣyaṃ khādyaṃ ca bhūpate | tāsāṃ bhedāḥ ṣaḍaṅgāśca madhurādyāśca ṣaḍguṇāḥ
tadannaṃ piṇḍakavalairgrāsairbhuktaṃ ca dehibhiḥ | antaḥsthūlāśaye sarvaprāṇānsthāpayati kramāt
apakkamuktamāhāraṃ sa vāyuḥ kurute dvidhā | saṃpraviśyānnamadhye tu pakkaṃ kṛtvā pṛthagguṇam
agnermūdhni jalaṃ sthāpyaṃ tadannaṃ ca jalopari | jalasyādhaḥ svayaṃ prāṇaḥ koṣṭhāgniṃ dhamate śanaiḥ
vāyunā dhamyamāno'gniratyuṣṇaṃ kurute jalam | tadannamuṣṇayogena samantātpacyate punaḥ
dvidhā bhavati tatpakkaṃ kīṭaṃ cāpi pṛthagrasam | malairdvādaśabhiḥ kīṭaṃ bhinnadehādvahirvrajet
karṇākṣināsikājihvādantoṣṭhaprajanaṃ gudam | malānsravetkapha(pha) svedo(dau) viṇmūtraṃ dvādaśa smṛtāḥ
tābhyāṃ vai pratibaddhiśca sarvā nāḍyaḥ samantataḥ | tāsāṃ mukhe tataḥ sūkṣmaṃ prāṇaḥ sthāpayate rasam
rasena tena nāḍīstāḥ prāṇaḥ pūrayate punaḥ | saṃtarpayanti tā nāḍyaḥ pūrṇaṃ dehaṃ samantataḥ
tataḥ sa nāḍīmadhyasthaḥ śa(śā)rīreṇoṣmaṇā rasaḥ | pacyate pacyamānasya bhavetpākadvayaṃ punaḥ
tvaṅmāṃsāsthi majjā medo rudhiraṃ ca prajāyate | raktāllomāni māṃsaṃ ca keśāḥ snāyuśca māṃsataḥ
snāyormajjā tathā'sthīni vaisā majjāsthisaṃbhavā | majjākāreṇa vai kalpaṃ śuklaṃ ca prasavātmakam
iti dvādaśa annasya pariṇāmāḥ prakīrtitāḥ | śukre'nnasya parīṇāmaḥ śukrāddehasya saṃbhavaḥ
ṛtukāle yadā śukraṃ nirdoṣaṃ yonisaṃsthitam | tadā tadvāyunā spṛṣṭaṃ strīraktamekatāṃ nayet
visargakāle śukrasya jīvaḥ kāraṇasaṃyutaḥ | nityaṃ praviśate yoniṃ karmabhiḥ svairvicālitaḥ
śukraṃ ca raktamekasthamekāhātkalalaṃ bhavet | pañcarātreṇa kalalaṃ budbudatvaṃ tato vrajet

65.31

bhavate māsamātreṇa pañcadhā jāyate punaḥ | grīvā śiraśca skandhaśca pṛṣṭhavaṃśastathodaram

65.32

pāṇī pādau tathā pārśvau kaṭirgātraṃ tathaiva ca | māsadvayena sarvāṇi kramaśaḥ saṃbhavanti ca

65.33

[ tribhirmāsaiḥ prajāyante śataśo'ṅkurasaṃbhavāḥ ! māsaiścaturbhirjāyate aṅgulyādi yathākramam]

65.35

mukhaṃ nāsā ca karṇau ca māsairjāyanti pañcabhiḥ | dantapaṅktistathā jihvā jāyate ca taiṃtaḥ punaḥ 34
karṇayośca bhavecchidraṃ ṣaṇmāsābhyantare punaḥ | pāyurmeṇḍhramupasthaṃ ca śiśnaścāpyupajāyate

65.36

saṃdhayo ye ca gātreṣu māsairjāyanti saptabhiḥ

65.37

pratyaṅgamaṅgaṃ saṃpūrṇaṃ śiraḥ keśasamanvitam | vibhaktāvayavaṃ spaṣṭaṃ punarmāsāṣṭameva (?) ca

65.38

pañcātmakasamāyuktaḥ paripakvaśarīrakaḥ | māturāhāravīryeṇa ṣaḍvidhena rasena ca
nābhisūtranibaddhena vardhate sa dine dine

65.39

tataḥ smṛtiṃ labhejjīvaḥ saṃpūrṇāe'smiñśarīrake | duḥkhaṃ sukhaṃ vijānāti nidrāsuptaṃ purākṛtam

65.40

mṛtaścāhaṃ punarjāto jātaścāhaṃ punarmṛtaḥ | nānāvyonisahasrāṇi mayā dṛṣṭānyanekaśaḥ

65.41

adhunā jātamātro'haṃ prāptasaṃskāra eva ca | tataḥ śreyaḥ kariṣyāmi yena garbhe na saṃbhavaḥ

65.42

garbhasthaścintayatyevamahaṃ garbhādviniḥsṛtaḥ | adhyeṣyāmi paraṃ jñānaṃ saṃsāravinivartakam

65.43

avaśyaṃ garbhaduḥkhena mahatā paripīḍitaḥ | jīvaḥ karmavaśādāste mokṣopāyaṃ vicintayan

65.44

yathā giriguhākrāntaḥ kaścidduḥkhena tiṣṭhati | tathā jarāyuṇā dehī duḥkhaṃ tiṣṭhati duḥkhitaḥ

65.45

patitaḥ sāgare yadvadduḥkhamāste samākulaḥ | garbhodakena siktāṅgastathā''ste vyākulātmakaḥ

65.46

lohakumbhe yathā nyastaḥ pacyate kaścidagninā | garbhakumbhe tathā kṣiptaḥ pacyate jaṭharāgninā

65.47

sūcībhiragnivarṇābhirdurbhinnasya nirantaram | yadduḥkhaṃ jāyate tasya tadgarbhe'ṣṭaguṇaṃ bhavet

65.48

garbhavāsātparaṃ vāsaṃ kaṣṭaṃ naivāsti kutracit | dehināṃ duḥkhamatulaṃ sughoramapi saṃkaṭam

65.49

ityetadgarbhaduḥkhaṃ hi prāṇināṃ parikīrtitam | carasthirāṇāṃ sarveṣāmātmagarbhāānurūpataḥ

65.50

garbhātkoṭiguṇaṃ pīḍāṃ yāturjanmani pīḍanāt | saṃmūrcchitasya jāyeta jāyamānasya dehinaḥ

65.51

ikṣuvatpīḍyamānasya pāpamudgarakeṇa ca | garbhānniṣkramamāṇasya prabalaiḥ sūtivāyubhiḥ
jāyate sumahadduḥkhaṃ paritrāṇaṃ na vidanti

65.52

yantreṇa pīḍyamānāḥ syurniḥsārāṃśca yathekṣavaḥ | tathā śarīraṃ yonisyaṃ pātyate yantrapīḍanāt

65.53

asthimaddvartulākāraṃ snāyubandhanaveṣṭitam | raktamāṃsavasākliṣṭaṃ viṇmūtradravyabhājanam

65.54

keśalomanakhacchannaṃ rogāyatanamuttamam | vadanaikamahādvāraṃ gavākṣāṣṭakabhūṣitam

65.55

oṣṭhadvayakapāṭaṃ tu dantajihvāgalānvitam | nāḍīsvedapravāhaṃ ca kaphapittapariplutam

65.56

[ †jarāśokasamāviṣṭaṃ kālavaktrānale sthitam | kāmakrodhasamākrāntaṃ śvasanaiścopamarditam ]

65.57

[ bhogatṛṣṇātturaṃ mūḍhaṃ rāgadveṣavaśānugam ] | savṛttāṅgaṃ ca pratyaṅgaṃ jarāyupariveṣṭitam

65.58

saṃkaṭenāviviktena yonimārgeṇa nirgatam | viṇmūtraraktaṃ citrāṅgaṃ ṣaṭkauśikasamudbhavam

65.59

asthipañjarasaṃghātaṃ jñeyamasminkalevare | śatatrayaṃ ṣaṣṭhyadhikaṃ pañcapeśīśatāni tu

65.61

sārthābhistisṛbhiśchannaṃ samantādromakoṭibhiḥ | śarīraṃ sthūlasūkṣmābhirdṛśyādṛśyāśca tāḥ smṛtāḥ 60
etāvatībhirnāḍīnāṃ koṭibhistatsamanvitam | prasvedamanuciṃ tābhirantarasthaṃ ca tena hi

65.62

dvātriṃśaddaśanāḥ proktā viṃśatiśca nakhāḥ smṛtāḥ | pittasya kuḍavaṃ jñeyaṃ kaphasyārdhāḍhakaṃ tathā

65.63

vasāyāśca pam̐latriṃśattadarthaṃ kam̐lalasya vā | vātārbudapalaṃ jñeyaṃ palāni daśa medasaḥ

65.64

palatrayaṃ mahāraktaṃ majjā raktāccaturguṇā | śukrārthakuḍavaṃ jñeyaṃ tadarthaṃ dehināṃ balam

65.65

māṃsasya caikapiṇḍena palasāhasramucyate | raktaṃ palaśataṃ jñeyaṃ viṇmūtraṃ cāpramāṇataḥ

65.66

iti dehagṛhaṃ rājannityamanveṣyamātmanaḥ | aviśuddhaṃ viśuddhasya karmabandhavinirmitam

65.67

[ śukraśoṇitasaṃyogāddehaḥ saṃjāyate kvacit | nityaṃ viṇmūtrapūrṇaśca tenāyamaśuciḥ smṛtaḥ

65.72

yathā vai viṣṭhayā pūrṇaḥ (rṇo')śuciḥ syāttu bahirghaṭaḥ] | pañcabhiḥ śodhyamāno'pi deho'yamaśucirbhavet
yaṃ prāpyātipavitrāṇi pañcagavyaṃ havīṃṣi ca | aśucitvaṃ kṣaṇādyānti ko'nyo'smādaśucistataḥ
[ hṛdyānyapyannapānāni yaṃ prāpya surabhīṇi ca| aśucitvaṃ prayāntyāśu ko'nyaḥ syādaśucistataḥ]
he janāḥ kiṃ na paśyadhvaṃ yo niryāti dine dine | dehāttu kaśmalaṃ pūtistadādhāraḥ kathaṃ śuciḥ
dehaḥ saṃsicyamāno'pi pañcagavyakuśāmbubhiḥ | ghṛṣyamāṇa ivāṅgāro nirmalatvaṃ na gacchati

65.73

srotāṃsi yasya satataṃ pravahanti kṣaṇe kṣaṇe | kaphamūtrādyatyaśuciḥ sa dehaḥ śudhyate katham

65.74

sarvāśucivilagnasya śarīrasya na vidyate | śucirekaḥ pradeśo'pi śucirna syādṛte'pi vā

65.76

dṛṣṭvā ca dehasrotāṃsi mṛdā'dbhiḥ śodhyate karaḥ | tathā'pyaśucibhājaśca na virajyanti te narāḥ 75
kāyamagurudhūpādyairarcanenāpi susaṃskṛtam | na jahāti svabhāvaṃ hi śvapucchamiva nāmitam

65.77

yathā jātyaiva kṛṣṇorṇā na śuklā jātu jāyate | saṃśodhyamānā'pi tathā bhavenmūrtirna nirmalā

65.78

jighrannapi svadurgandhaṃ paśyannapi malaṃ svakam | na virajyeta loko'yaṃ pīḍayannapi nāsikām

65.80

aho mohasya māhātmyaṃ yena vyāmohitaṃ jagat | jighranpaśyansvakāndoṣānkāyasya na virajyate
svadehāśucigandhena yo virajyeta mānavaḥ | virāgakāraṇaṃ tasya kimanyadupadiśyate

65.81

sarvameva jagatpūtaṃ deharmevāśuci param | janmanā'vayavasparśācchucirapyaśucirbhavet

65.82

gandhalepāpanodārthaṃ śaucaṃ dehasya kīrtitam | yasyāpi vigamātpaścādbhāvaśuddhyā viśudhyati

65.83

gaṅgātoyena sarveṇa mṛdbhārairgātralepanaiḥ | martyo durgandhadeho'sau bhāvaduṣṭo na śudhyati

65.84

tīrthasnānaistapobhiśca duṣṭātmā na ca śudhyati | svamūrtiḥ kṣālitā tīrthe na śuddhimadhigacchati

65.85

antarbhāvapraduṣṭasya viśato'pi hutāśanam | na svargo nāpavargaśca dehanirvandhanaṃ param

65.86

bhāvaśuddhiḥ paraṃ śaucaṃ pramāṇaṃ sarvakarmasu | anyathā''śliṅgyate kāntā bhāvena duhitā'nyathā

65.87

manaso bhidyate vṛttirbhinneṣvapi ca vastuṣu | anyathaiva tataḥ putraṃ bhāvayatyanyathā patim

65.88

yathā yathā svabhāvasya mahābhāgaṃ mudāvaham‌ | parityaktā yathā bhāryā bhāvahīnā na kāmayet‌

65.89

tasmādvividhamannādyaṃ bhakṣyāṇi surabhīṇi ca | svabhāvena narastasmādbhāvaḥ sarvatra kāraṇam‌

65.90

cittaṃ śodhaya yatnena kimanyairbāhyaśodhanaiḥ | bhāvataḥ śuciḥ śuddhātmā svargaṃ mokṣaṃ ca vindati

65.91

jñānāmalāmbhasā puṃsaḥ sadbairāgyamṛdā punaḥ | avidyārāgamaviṇmūtralepo naśyedviśodhanaiḥ

65.92

evametaccharīraṃ hi nisargādaśuci viduḥ | adhyātmasārāniḥsāraṃ kadalīsārasaṃnibham‌

65.93

jñātvaivaṃ dehadopaṃ yaḥ prājñaḥ sa śithilo bhavet‌ | so'tikrāmati saṃsāraṃ dṛḍhagrāhīva tiṣṭhati

65.94

evametanmahākaṣṭaṃ janmaduḥkhaṃ prakīrtitam‌ | puṃsāmajñānadoṣeṇa nānākarmavaśena ca

65.95

garbhasthasya matiryā''sītsaṃjātasya praṇaśyati | saṃmūrcchitasya duḥkhena yoniyantraprapīḍanāt‌

65.96

bāhyena vāyunā tasya mohaṃsaṅgena dehinām‌ | spṛṣṭamātreṇa ghoreṇa jvaraḥ samupajāyate

65.97

tena jvareṇa mahatā mahāmohaḥ prajāyate | saṃmūḍhasya smṛtibhraṃśaḥ śīghraṃ saṃjāyate punaḥ

65.98

smṛtibhraṃśāttasya pūrvakarmajñānasamudbhavā | ratiḥ saṃjāyate pūrṇā jantostatraiva janmani

65.99

rakto mūḍhaśca loko'yamakārye saṃpravartate | na cā''tmānaṃ vijānāti na paraṃ na ca daivatam‌

65.100

na śṛṇoti paraṃ śreyaḥ sati cakṣuṣi nekṣate | same pathi śanairgacchanskhalatīva pade pade

65.101

svāpaṃ supto na jahāti bodhyamāno budhairapi | saṃsāre kliśyate tena naro lobhavaśānugaḥ

65.102

garbhasmṛterabhāve ca śāstramuktaṃ śivena cai | nānāduḥkhavināśāya svargamokṣaprasādhanam‌

65.103

yena tvasmiñśive jñāte dharmakarmārthasādhane | na kurvatyātmanaḥ śreyastadatra mahadadbhutam‌

65.104

avyaktendriyavṛttitvādbālye duḥkhaṃ mahatpunaḥ | icchannapi na śaknoti vaktuṃ kartuṃ ca satkṛtam‌

65.105

bhuṃṅkte tena mahadduḥkhaṃ bālyena vyādhinā'nyathā | bālyarogaiśca vividhaiḥ pīḍābālagraherapi

65.106

tṛḍbubhukṣāparītāṅgaḥ kvacidgacchati tiṣṭhati | viṇmūtramajjanārthaṃ ca mohādbālaḥ samācaret‌

65.107

[ kaumāraḥ karṇavedhena mātāpitrośca lālanam‌ | akṣarādhyayanādyaiśca duḥkhaṃ syādguruśāsanam‌

65.108

anyatendriyavṛttiśca kāmarāgaprayojanāt‌ | rogāvṛttasya satataṃ kutaḥ saukhyaṃ ca yauvane

65.109

īrṣyā sumahadduḥkhaṃ mohādduḥkhaṃ sujāyate ]| tatra syātkupitasyaiva rāgo duḥkhāya kevalam‌

65.110

rātrau na kurute nidrāṃ kāmāgniparikheditaḥ | divā vā'pi kutaḥ saukhyamarthopārjanacintayā

65.111

vyavayāśritadehasya ye puṃsaḥ śukrabindavaḥ | [ na te sukhāya mantavyāḥ svedajā iva bindavaḥ]

65.112

kṛmibhiḥ pīḍyamānasya kuṣṭhinaḥ pāmarasya ca | kaṇḍūyanābhitāpena yatsukhaṃ strīṣu tadviduḥ

65.113

yādṛśaṃ manyate saukhyamarthopārjanacintayā | tādṛśaṃ strīṣu mantavyamadhikaṃ naiva vidyate

65.114

martyasya vedanā saiva yāṃ vinā cittanirvṛtiḥ | tato'nyonyaṃ purā prāptamante saivānyathā bhavet‌

65.115

tadevaṃ jarayā grastamāmayāvyapi na priyam | apūrvavatsvamātmānaṃ jarayā paripīḍitam
yaḥ paśyanna virajyeta ko'nyastasmādacetanaḥ

65.116

jarābhibhūto'pi jantuḥ patnīputrādivāndhavaiḥ | aśaktatvādurācārairbhṛtyaiśca paribhūyate

65.117

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ na jarayā punaḥ | śaktaḥ sādhayituṃ tasmādyuvā dharmaṃ samācaret

65.118

vātapittakaphādīnāṃ vaiṣamyaṃ vyādhirucyate | vātādīnāṃ samūhena deho'yaṃ parikīrtitaḥ
tasmādvyādhimayaṃ jñeyaṃ śarīramidamātmanaḥ

65.119

vātādivyatiriktasya vyādhīnāṃ ca janasya ca | rogairnānāvidhairyāti dehī duḥkhānyanekadhā
tāni ca svātmavedyāni kimanyatkathayāmyaham

65.120

ekottaraṃ mṛtyuśatamasmindehe pratiṣṭhitam | tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāstvāgantavaḥ smṛtāḥ

65.121

ye tvihā''gantavaḥ proktāste praśāmyanti bheṣajaiḥ | japahomapradānaiśca kālamṛtyurna śāmyati

65.122

yadi vo'pamṛtyurna syādvai viṣāṇāmadanaṃ kila | nāpaiti tatra puruṣo hyapamṛtyorbibheti saḥ

65.124

vividhā vyādhayastatra sarpādyāḥ prāṇinastathā | viṣāṇi cābhicārāśca mṛtyordvārāṇi dehinām
pīḍitaṃ sarvarogairyairapi dhanvantariḥ svayam | pratikartuṃ na śaknoti kālaprāptaṃ hi nānyathā

65.125

nauṣadhaṃ na tapo dānaṃ na mantrā na ca bāndhavāḥ | śaknuvanti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam

65.126

rasāyanatapojñayogasiddhimahātmabhiḥ | avāntaritaśāntiḥ syātkālamṛtyumavāpnuyāt
jāyate yonikoṭīṣu mṛtaḥ karmavaśātpunaḥ

65.127

dehabhedena yaḥ puṃsāṃ viyogaḥ karmasaṃkṣayāt | maraṇaṃ tadvinirdiṣṭaṃ na nāśaḥ paramārthataḥ

65.128

mahātamaḥpraviṣṭasya chidyamāneṣu marmasu | yadduḥkhaṃ maraṇe jantorna tasyehopamā kvacit

65.129

hā tāta mātataḥ kānteti krandatyevaṃ suduḥkhitaḥ | maṇḍūka iva sarpeṇa grasyate mṛtyunā jagat

65.130

bāndhavaiḥ sa parityaktaḥ priyaiśca parivāritaḥ | niśvasandīrghamuṣṇaṃ ca mukhena pariśuṣyate

65.131

śayyāntaḥ parivṛttaśca muhyate ca muhurmuhuḥ | saṃmūḍhaḥ kṣipate'tyarthaṃ hastapādāvitastataḥ

65.132

śayyātaḥ patate bhūmau bhūmeḥ śayyāṃ punarmahīm | vivaśastyaktalajjaśca mūtraviṣṭhānulepitaḥ

65.133

yācamānaśca salilaṃ śuṣkakaṇṭhauṣṭhatālukaḥ | cintayānaśca vittāni kasyaitāni mṛte mayi

65.134

yamadūtairnīyamānaḥ kālapāśena karṣitaḥ | mriyate paśyatāmevaṃ kaṇṭhe ghuraghurāyate

65.135

jīvastu janmanaikena dehāddehamiti kramāt | saṃprāpyottarasaṅgaṃ ca dehaṃ tyajati pūrva kam

65.136

[ maraṇātprārthanāduḥkhamadhikaṃ hi vivekinām |] kṣaṇikaṃ maraṇādduḥkhamanantaṃ prārthanākṛtam

65.137

jagatāṃ patirarthitvādviṣṇurvāmanatāṃ gataḥ | adhikaḥ ko'parastasmādyo na yātyatilāghavam

65.138

jñātaṃ mayedamadhunā mṛtyoradhikamadbhutam | na paraṃ prārthayeddhūyastṛṣṇā lāghavakāraṇam
nisargātsarvabhūtānāmiti duḥkhaparaṃparaum̐

65.139

caturmāsānatītāni duḥkhānyetāni yāni ca | na naraḥ śocayejjanma na virajyati tena vai

65.140

atyāhārānmahadduḥkhamanāhārānmahāturaḥ | truṭate bhojane kaṇṭhamanyaccaivaṃ kutaḥ sukham

65.142

kṣudhā hi sarva rogāṇāṃ vyādhiḥ śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ | sau kāmyauṣadhalābhena kṣaṇamātraṃ prayāsyati 141
kṣudādhivedanā tīvrā niḥśeṣabalakṛntanī | tayā'bhibhūto mriyate yathā'nyairvyādhibhirnaraḥ

65.144

āhāre'pi hi kiṃ saukhyaṃ jihvāgre hi pravartini | tatkṣaṇādarthakālena kaṇṭhaṃ prāpya nivartate 143
iti kṣudvyādhitaptānāmannamauṣadhavatsmṛtam | na tatsukhāya mantavyaṃ paramārthena paṇḍitaiḥ

65.145

mṛto'yamagrataḥ śete sarvakāryavivarjitaḥ | tatrāpi ca kutaḥ saukhyaṃ tamasā coditātmanaḥ

65.146

prārodhe hi kutaḥ saukhyaṃ kāryairupahatātmanaḥ | kṛṣivāṇijyasevārūyagorakṣādipariśramaiḥ

65.147

prātarmūtrapurīṣābhyāṃ madhyāhne kṣutpipāsayā | tṛṣāḥ kāmena bādhyante nidrayā niśi jantavaḥ

65.148

arthasyopārjane duḥkhaṃ duḥkhamarjitarakṣaṇe | nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhamarthasyaiva kutaḥ sukham

65.149

caurebhyaḥ salilebhyo'gneḥ svajanātpārthivāddhi | bhayamarthavatāṃ nityaṃ mṛtyordehabhṛtāmiva

65.150

khe yathā pakṣibhirmāsaṃ bhujyate śvāpadairbhuvi | jale ca bhakṣyate matsyaistathā sarvatra vittavān

65.151

vimohayanti saṃpatsu tāpayanti vipatsu vā | vedayantyarjane duḥkhaṃ kathamarthāḥ sukhāvahāḥ

65.154

prāgarthe yāti codvignaḥ paścātsarvārthaniḥspṛhaḥ | janturarthāgamāccāpi sukhī syāttena duḥkhyapi 152
hemante śiśire duḥkhaṃ grīṣme tāpaśca dāruṇaḥ | prāvṛṣyatyalpavṛṣṭibhyāṃ kāle'pyevaṃ kutaḥ sukham 153
vivāhavistare duḥkhaṃ taddharmodvahane punaḥ | prasavairapi duḥkhaiśca duḥkhaṃ viṣṭhādikarmajam

65.158

dantākṣiroge putrasya hā kaṣṭaṃ kiṃ karomyaham | gāvo naṣṭāḥ kṛṣirbhagnā bhāryā ca prapalāyitā 155
amī prāghūrṇikāḥ prāptā bhayaṃ me śaṃsino grahāḥ | bālāpatyā ca me bhāryā kiṃ kariṣyati vai dhanam
pradeyakāle kanyāyāḥ kīdṛśaśca varo bhavet | etaccintābhibhūtānāṃ kutaḥ saukhyaṃ kuṭumbinām 157
kuṭumbacintākulitasya puṃsaḥ śrutaṃ ca śīlaṃ ca guṇāśca sarve
apakvakumbhe nihitā ivā''paḥ prayānti dehena samaṃ vināśam

65.160

rājye'pi hi kutaḥ saukhyaṃ sandhivigrahacintayā | putrādapi bhayaṃ yatra tatra saukhyaṃ hi kīdṛśam
svajātīyāddvayaṃ prāyaḥ sarveṣāmeva dehinām | ekadravyābhilāṣitvācchūnāmiva parasparam

65.162

na praviśya vanaṃ kaścinnṛpaḥ khyāto hi bhūtale | nikhilaṃ yastiraskṛtya sukhaṃ tiṣṭhati nirbhayaḥ 161
yuddhe bāhusahasraṃ hi pātayāmāsa bhūtale | śrīmataḥ kārtavīryasya ṛṣipūtraḥ pratāpavān

65.163

ṛṣipūtrasya rāmasya rāmo daśarathātmajaḥ | jaghāna vīryamatulamūrdhvagaṃ sumahātmanaḥ

65.164

jarāsaṃdhena rāmasya tejasā nāśitaṃ yaśaḥ | jarāsaṃdhasya bhīmena tasyāpi pavanātmajaḥ

65.165

hanumanbharatenāpi prakṣiptaḥ patitaḥ kṣitau | nivātakavacāḥ sarve dānavā baladarpitāḥ

65.179

jitavānarjunastānvaṃ gopaiḥ sa ca vinirjitaḥ | sūryaḥ pratāpayukto hi meghaiḥ saṃchādyate kvacit 166
kṣipyante vāyunā meghā vāyorvīryaṃ nagairjitam | dahyante vahninā śailāḥ sa vahniḥ śāmyate jalaiḥ
tajjalaṃ śoṣyate sūryaiste sūryāḥ saṃhrai vāriṇā (?) | trayo lokāḥ sametāśca naśyante brahmaṇo dine 168
brahmā'pi tridaśaiḥ sārdhamupasaṃhriyate punaḥ| parārdhadvayakālānte śivena paramātmanā

65.180

evaṃ naivāsti saṃsāre yasya sarvottamaṃ padam| vihāyaikaṃ jagannāthaṃ paramātmānamavyayam

65.173

kālaṃ yānti surāḥ sarve pratimānena varjitāḥ| evaṃ bhūte jagatyasminkaḥ punaḥ paṇḍito'pi vā 181
na cāsti sarvavitkaścinna ca mūrkhaśca sarvaśaḥ| yo yadvastu vijānāti tatra tatra sa paṇḍitaḥ 172
samādhāne tu sarvatra prabhāvaḥ sadṛśaḥ smṛtaḥ| sthitasyātiśayatvena prabhāvaḥ kasyacitkvacit

65.174

dānavairnirjitā devāste devairnirjitāḥ punaḥ| ityanyonyaṃ sthitāvetau bhāgyairjayaparājayau

65.175

evaṃ vastrayugaṃ rājanprasthamātraṃ tu bhojanam | mānaṃ chatrāsanaṃ caiva sukhaduḥkhāya kevalam

65.176

sārvabhaumo'pi bhavati śraddhāmātraparigrahaḥ | udakumbhasahasrebhyaḥ kleśāyāsapravistaraḥ

65.177

pratyūṣe tūrninirghoṣaḥ saitāṃ puranivāsibhiḥ| rājye'bhimānamātraṃ hi mamedaṃ vāhyate gṛhe

65.178

sarvābharaṇaśṛṅgāraḥ sarvamālepanaṃ param | sarvasaṃlapitaṃ gītaṃ cittamunmattaceṣṭitam

65.182

ityevaṃ rājyasaṃbhogaiḥ kutaḥ saukhyaṃ vicārataḥ| nṛpāṇāṃ vigrahe cintā vā'nyonyavijigīṣayā 179
prāyeṇa śrīmadālepānnahuṣādyā mahānṛpāḥ| svargaṃ prāptā nipatitāḥ kaḥ śriyā vindate sukham 180
svarge'pi hi kutaḥ saukhyaṃ dṛṣṭvā dīptāṃ paraśriyam| uparyupari devānāmanyonyātiśayasthitām 181
naraiḥ puṇyaphalaṃ svarge mūlacchedena bhujyate | yadarthaṃ kriyate karma tatra doṣastu dāruṇaḥ

65.183

[ chinnamūlastaruryadvadvivaśaḥ patitaḥ kṣitau]| kṣīṇapuṇyāstatastadvannipatanti divaukasaḥ

65.184

sukhābhilāṣaniṣṭhānāṃ sukhabhogādisaṃplavaiḥ| akasmātpatitaṃ duḥkhaṃ kaṣṭaṃ svarge divaukasām

65.186

iti svarge'pi devānāṃ nāsti saukhyaṃ vicārataḥ| kṣayaśca viṣayāsiddhau svarge bhogāya karmaṇaḥ 185
tatra duḥkhaṃ mahatkaṣṭaṃ narakāgniṣu dehinām| ghoraiśca vividhairbhāvairvāṅmanaḥ kāyasaṃbhavaiḥ

65.187

kuṭhāracchedanaṃ tīvraṃ valkalānāṃ ca takṣaṇam| parṇaśākhāphalānāṃ ca pātaścaṇḍena vāyunā

65.188

tanmūlanāśaśca gajairanyaiścaiva hi dehibhiḥ| dāvāgnihimapātaiśca duḥkhaṃ sthāvarajātiṣu

65.189

paśūnāmātmaśamanaṃ daṇḍatāḍanameva ca| nāsāvedhena saṃtrāsaḥ pratodena sutāḍanam

65.190

vetrakāṣṭhādinigaḍairaṅkuśenāṅgabandhanam | bhāvena manasā kleśairbhikṣāyuvādipīḍanam

65.191

ātmayūthaviyogaiśca balānnayanabandhane | paśūnāṃ santi kāyānāmevaṃ duḥkhānyanekaṃśaḥ

65.192

varṣāśītātapādduḥkhaṃ sukaṣṭaṃ grahapakṣiṇām| kleśamānātikāyanāmevaṃ duḥkhānyanekadhā

65.194

garbhavāse mahadduḥkhaṃ [ janmaduḥkhaṃ tathā nṛṇām| subālye ca mahadduḥkhaṃ] kaumāre guruśāsanam 193
yauvane kāmarāgābhyāṃ duḥkhaṃ caiverṣyayā punaḥ| kṛṣivāṇijyasevādyaiḥ sugorakṣādikarmabhiḥ

65.195

vṛddhabhāve ca jarayā vyādhibhiśca prapīḍanāt| maraṇe ca mahadduḥkhaṃ prārthanāyāṃ tato'dhikam

65.196

rājāgnrijaladāghātacauraśatrubhayaṃ mahat | arthasyārjanarakṣāyāṃ duḥkhaṃ nāśe bhavetpunaḥ

65.197

kārpaṇyaṃ matsarodvego dhanādhikye bhayaṃ mahat | akārye saṃpravṛttiśca duḥkhāni dhanināṃ nṛpa

65.198

bhṛtyavṛttiḥ kusīdaṃ ca dāsatvaṃ paraivañcanam | iṣṭāniṣṭaviyogaiśca saṃyogaiśca sahasraśaḥ

65.199

durbhikṣaṃ durgatvaṃ ca mūrkhatvaṃ ca daridratā | adharottarabhāgaśca narakaṃ rājyavikramam

65.201

anyonyatobhayaṃ duḥkhamanyonyābhibhavastathā | anyonyācca prakopaśca rājño duḥkhaṃ mahībhṛtām
anityatā prabhāvānāṃ kṛtakarmasya dehinaḥ | anyonyamarmabhedārthamanyonyakarapīḍanam
lubdhaśca pāpamohena hyanyonyasya ca bhakṣaṇam

65.202

ityevamādibhirduḥkhairyasmādgrastaṃ carācaram | vibudhādimanuṣyāntaṃ tasmātsarvaṃ tyajedbudhaḥ

65.204

skandhātskandhe nayanbhāraṃ viśrāmaṃ manyate yathā | tadvatsarvamidaṃ loke duḥkhaṃ duḥkhena śāmyati 203
anyonyātiśayopetāḥ saṃbhavā bhogasaṃplave | dharmakṣayācca devānāṃ divi duḥkhamavasthitam

65.205

nānāyonisahasreṣu saṃbhavaḥ puṇyasaṃkṣayāt | rogāśca vividhākārā devaloke'pi ye smṛtāḥ

65.206

yajñasya hi śiraśchinnamaśvibhyāṃ saṃdhitaṃ punaḥ | tena doṣeṇa yajñasya śirorogaḥ sadaiva hi

65.207

mārtaṇḍānāṃ mahatkuṣṭhaṃ varuṇasya jalodaraḥ | pūṣṇo daśanavaikalyaṃ bhujastambhaḥ śacīpateḥ

65.208

sumahākṣayarogaśca somasyāpi prakīrtitaḥ | jvarastu sumahānāsīddakṣasyāpi prajāpateḥ

65.209

kalpe kalpe ca devānāṃ mahatāmapi saṃkṣayaḥ | parārdhadvayakālānte brahmaṇaścāpyanityatā

65.210

dakṣasya duhitāṃ putrīṃ brahmā kāmitavānpunaḥ | krodhena caṇḍikāṃ devīṃ yogajñāṃ śaptavānprabhuḥ

65.213

kāmakrodhau sthitau yatra tatra doṣāstadātmakāḥ | duḥkhāni ca samastāni saṃsthitāni na saṃśayaḥ
viśleṣajanmamaraṇaṃ sarvāśitvaṃ havirbhujam (:) | strīvadhaḥ kāmaśaktiśca sāṃraṇyaṃ pāṇḍavena vai (?) 212
rudreṇa tripuraṃ dagdhaṃ dakṣayajñaśca nāśitaḥ | skandasya janmaivai śuddhātakrīḍādīnāṃ sahasraśaḥ

65.215

evaṃ trayo'pi rāgādyairdoṣairdevāḥ samanvitāḥ | ebhyaḥ paraḥ prabhuḥ śāntaḥ paripūrṇaḥ sa muktidaḥ
evametajjagatsarvamanyonyātiśaye sthitam | duḥkhairākulitaṃ jñātvā nirvedaṃ paramaṃ vrajet

65.216

nirvedācca virāgaḥ syādvirāgājjñānasaṃbhavaḥ | jñānena tatparaṃ jñātvā śivaṃ muktimavāpnuyāt

65.217

samastaduḥkhanirmuktaḥ svaisthāne sa sukhī sadā | sarvajñaḥ paripūrṇaśca mukta ityabhidhīyate

65.218

mātaliruvāca —
etatte sarvamākhyātaṃ yattvayā paripṛcchitam | dharmādharmaviveko hi sarvajñānasamuccayaḥ
indralokaṃ pragantavyaṃ devarājasya śāsanāt

65.218.p1

iti śrīmahāpurāṇe pādme bhūmikhaṇḍe venopākhyāne mātāpitṛtīrthamāhātmye ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 66

Linked texts (20)