Bhukhanda 65: atha ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
Bhūkhaṇḍa 65
- Language
- Sanskrit
Contents
- 65.218 — 1 part
atha ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
65.1
yayātiruvāca —
pāpācca patate kāyo dharmācca śṛṇu mātale | viśeṣaṃ naiva paśyāmi puṇyasyāpi mahītale
65.30
punaḥ prajāyate kāyo yathā hi patanaṃ purā | kathamutpadyate dehastanme̍ tvaṃ kāraṇaṃ vada
mātaliruvāca—
atha nārakiṇāṃ puṃsāmadharmādeva kevalāt | kṣaṇamātreṇa bhūtebhyaḥ śarīramupajāyate
tadvaddharmeṇa caikena devānāmaupapādikam | sadyaḥ prajāyate divyaṃ śarīraṃ bhūtasārataḥ
karmaṇā vyatimiśreṇa yaccharīraṃ mahātmanām | tam̐drūpaparimāṇena vijñeyaṃ hi caturvidham
udbhijjāḥ sthāvarā jñeyāstṛṇagulmādirūpiṇaḥ | kṛmikīṭapataṅgādyāḥ svedajā nauma dehinaḥ
aṇḍajāḥ pakṣiṇaḥ sarve nakrā matsyāśca bhūpate | jarāyujāśca vijñeyā mānuṣāḥ sacatuṣpadāḥ
tatra siktā jalairbhūminna ūṣmā'bhijāyate | vāyunā dhamyamānā ca kṣetre bījaṃ pravartate
yathām̐ taptāni bījāni saṃsiktānyambhasā punaḥ | ūṣmaṇā ca mṛdutvaṃ ca mūlabhāvaṃ prayāti ca
tanmūlādaṅkurotpattiraṅkurātparṇasaṃbhavaḥ | parṇānnālaṃ tataḥ kāṇḍaṃ tatkāṇḍātprabhavaḥ punaḥ
prabhavācca bhavetkṣīraṃ kṣīrāttaṇḍulasaṃbhavaḥ | taṇḍulācca tataḥ pakkātsṛjantyauṣadhayastadā
yavādyāḥ śālisaṃpūrvāḥ śreṣṭhāstatra daśa smṛtāḥ | oṣadhyaḥ phalasārā yāḥ śeṣāḥ śuddhāḥ prakīrtitāḥ
etāstṛṇā marditāśca munibhiḥ pūrvasaṃskṛtāḥ | śūrpodūkhalapātrādyaiḥ sthālikodakavahnibhiḥ
ṣaḍvidhā hi svabhedena pariṇāmaṃ vrajanti tāḥ | anyonyarasasaṃyogādanekasvādatāṃ gatāḥ
bhakṣyaṃ bhojyaṃ peyaṃlehyaṃ coṣyaṃ khādyaṃ ca bhūpate | tāsāṃ bhedāḥ ṣaḍaṅgāśca madhurādyāśca ṣaḍguṇāḥ
tadannaṃ piṇḍakavalairgrāsairbhuktaṃ ca dehibhiḥ | antaḥsthūlāśaye sarvaprāṇānsthāpayati kramāt
apakkamuktamāhāraṃ sa vāyuḥ kurute dvidhā | saṃpraviśyānnamadhye tu pakkaṃ kṛtvā pṛthagguṇam
agnermūdhni jalaṃ sthāpyaṃ tadannaṃ ca jalopari | jalasyādhaḥ svayaṃ prāṇaḥ koṣṭhāgniṃ dhamate śanaiḥ
vāyunā dhamyamāno'gniratyuṣṇaṃ kurute jalam | tadannamuṣṇayogena samantātpacyate punaḥ
dvidhā bhavati tatpakkaṃ kīṭaṃ cāpi pṛthagrasam | malairdvādaśabhiḥ kīṭaṃ bhinnadehādvahirvrajet
karṇākṣināsikājihvādantoṣṭhaprajanaṃ gudam | malānsravetkapha(pha) svedo(dau) viṇmūtraṃ dvādaśa smṛtāḥ
tābhyāṃ vai pratibaddhiśca sarvā nāḍyaḥ samantataḥ | tāsāṃ mukhe tataḥ sūkṣmaṃ prāṇaḥ sthāpayate rasam
rasena tena nāḍīstāḥ prāṇaḥ pūrayate punaḥ | saṃtarpayanti tā nāḍyaḥ pūrṇaṃ dehaṃ samantataḥ
tataḥ sa nāḍīmadhyasthaḥ śa(śā)rīreṇoṣmaṇā rasaḥ | pacyate pacyamānasya bhavetpākadvayaṃ punaḥ
tvaṅmāṃsāsthi majjā medo rudhiraṃ ca prajāyate | raktāllomāni māṃsaṃ ca keśāḥ snāyuśca māṃsataḥ
snāyormajjā tathā'sthīni vaisā majjāsthisaṃbhavā | majjākāreṇa vai kalpaṃ śuklaṃ ca prasavātmakam
iti dvādaśa annasya pariṇāmāḥ prakīrtitāḥ | śukre'nnasya parīṇāmaḥ śukrāddehasya saṃbhavaḥ
ṛtukāle yadā śukraṃ nirdoṣaṃ yonisaṃsthitam | tadā tadvāyunā spṛṣṭaṃ strīraktamekatāṃ nayet
visargakāle śukrasya jīvaḥ kāraṇasaṃyutaḥ | nityaṃ praviśate yoniṃ karmabhiḥ svairvicālitaḥ
śukraṃ ca raktamekasthamekāhātkalalaṃ bhavet | pañcarātreṇa kalalaṃ budbudatvaṃ tato vrajet
65.31
bhavate māsamātreṇa pañcadhā jāyate punaḥ | grīvā śiraśca skandhaśca pṛṣṭhavaṃśastathodaram
65.32
pāṇī pādau tathā pārśvau kaṭirgātraṃ tathaiva ca | māsadvayena sarvāṇi kramaśaḥ saṃbhavanti ca
65.33
[ tribhirmāsaiḥ prajāyante śataśo'ṅkurasaṃbhavāḥ ! māsaiścaturbhirjāyate aṅgulyādi yathākramam]
65.35
mukhaṃ nāsā ca karṇau ca māsairjāyanti pañcabhiḥ | dantapaṅktistathā jihvā jāyate ca taiṃtaḥ punaḥ 34
karṇayośca bhavecchidraṃ ṣaṇmāsābhyantare punaḥ | pāyurmeṇḍhramupasthaṃ ca śiśnaścāpyupajāyate
65.36
saṃdhayo ye ca gātreṣu māsairjāyanti saptabhiḥ
65.37
pratyaṅgamaṅgaṃ saṃpūrṇaṃ śiraḥ keśasamanvitam | vibhaktāvayavaṃ spaṣṭaṃ punarmāsāṣṭameva (?) ca
65.38
pañcātmakasamāyuktaḥ paripakvaśarīrakaḥ | māturāhāravīryeṇa ṣaḍvidhena rasena ca
nābhisūtranibaddhena vardhate sa dine dine
65.39
tataḥ smṛtiṃ labhejjīvaḥ saṃpūrṇāe'smiñśarīrake | duḥkhaṃ sukhaṃ vijānāti nidrāsuptaṃ purākṛtam
65.40
mṛtaścāhaṃ punarjāto jātaścāhaṃ punarmṛtaḥ | nānāvyonisahasrāṇi mayā dṛṣṭānyanekaśaḥ
65.41
adhunā jātamātro'haṃ prāptasaṃskāra eva ca | tataḥ śreyaḥ kariṣyāmi yena garbhe na saṃbhavaḥ
65.42
garbhasthaścintayatyevamahaṃ garbhādviniḥsṛtaḥ | adhyeṣyāmi paraṃ jñānaṃ saṃsāravinivartakam
65.43
avaśyaṃ garbhaduḥkhena mahatā paripīḍitaḥ | jīvaḥ karmavaśādāste mokṣopāyaṃ vicintayan
65.44
yathā giriguhākrāntaḥ kaścidduḥkhena tiṣṭhati | tathā jarāyuṇā dehī duḥkhaṃ tiṣṭhati duḥkhitaḥ
65.45
patitaḥ sāgare yadvadduḥkhamāste samākulaḥ | garbhodakena siktāṅgastathā''ste vyākulātmakaḥ
65.46
lohakumbhe yathā nyastaḥ pacyate kaścidagninā | garbhakumbhe tathā kṣiptaḥ pacyate jaṭharāgninā
65.47
sūcībhiragnivarṇābhirdurbhinnasya nirantaram | yadduḥkhaṃ jāyate tasya tadgarbhe'ṣṭaguṇaṃ bhavet
65.48
garbhavāsātparaṃ vāsaṃ kaṣṭaṃ naivāsti kutracit | dehināṃ duḥkhamatulaṃ sughoramapi saṃkaṭam
65.49
ityetadgarbhaduḥkhaṃ hi prāṇināṃ parikīrtitam | carasthirāṇāṃ sarveṣāmātmagarbhāānurūpataḥ
65.50
garbhātkoṭiguṇaṃ pīḍāṃ yāturjanmani pīḍanāt | saṃmūrcchitasya jāyeta jāyamānasya dehinaḥ
65.51
ikṣuvatpīḍyamānasya pāpamudgarakeṇa ca | garbhānniṣkramamāṇasya prabalaiḥ sūtivāyubhiḥ
jāyate sumahadduḥkhaṃ paritrāṇaṃ na vidanti
65.52
yantreṇa pīḍyamānāḥ syurniḥsārāṃśca yathekṣavaḥ | tathā śarīraṃ yonisyaṃ pātyate yantrapīḍanāt
65.53
asthimaddvartulākāraṃ snāyubandhanaveṣṭitam | raktamāṃsavasākliṣṭaṃ viṇmūtradravyabhājanam
65.54
keśalomanakhacchannaṃ rogāyatanamuttamam | vadanaikamahādvāraṃ gavākṣāṣṭakabhūṣitam
65.55
oṣṭhadvayakapāṭaṃ tu dantajihvāgalānvitam | nāḍīsvedapravāhaṃ ca kaphapittapariplutam
65.56
[ †jarāśokasamāviṣṭaṃ kālavaktrānale sthitam | kāmakrodhasamākrāntaṃ śvasanaiścopamarditam ]
65.57
[ bhogatṛṣṇātturaṃ mūḍhaṃ rāgadveṣavaśānugam ] | savṛttāṅgaṃ ca pratyaṅgaṃ jarāyupariveṣṭitam
65.58
saṃkaṭenāviviktena yonimārgeṇa nirgatam | viṇmūtraraktaṃ citrāṅgaṃ ṣaṭkauśikasamudbhavam
65.59
asthipañjarasaṃghātaṃ jñeyamasminkalevare | śatatrayaṃ ṣaṣṭhyadhikaṃ pañcapeśīśatāni tu
65.61
sārthābhistisṛbhiśchannaṃ samantādromakoṭibhiḥ | śarīraṃ sthūlasūkṣmābhirdṛśyādṛśyāśca tāḥ smṛtāḥ 60
etāvatībhirnāḍīnāṃ koṭibhistatsamanvitam | prasvedamanuciṃ tābhirantarasthaṃ ca tena hi
65.62
dvātriṃśaddaśanāḥ proktā viṃśatiśca nakhāḥ smṛtāḥ | pittasya kuḍavaṃ jñeyaṃ kaphasyārdhāḍhakaṃ tathā
65.63
vasāyāśca pam̐latriṃśattadarthaṃ kam̐lalasya vā | vātārbudapalaṃ jñeyaṃ palāni daśa medasaḥ
65.64
palatrayaṃ mahāraktaṃ majjā raktāccaturguṇā | śukrārthakuḍavaṃ jñeyaṃ tadarthaṃ dehināṃ balam
65.65
māṃsasya caikapiṇḍena palasāhasramucyate | raktaṃ palaśataṃ jñeyaṃ viṇmūtraṃ cāpramāṇataḥ
65.66
iti dehagṛhaṃ rājannityamanveṣyamātmanaḥ | aviśuddhaṃ viśuddhasya karmabandhavinirmitam
65.67
[ śukraśoṇitasaṃyogāddehaḥ saṃjāyate kvacit | nityaṃ viṇmūtrapūrṇaśca tenāyamaśuciḥ smṛtaḥ
65.72
yathā vai viṣṭhayā pūrṇaḥ (rṇo')śuciḥ syāttu bahirghaṭaḥ] | pañcabhiḥ śodhyamāno'pi deho'yamaśucirbhavet
yaṃ prāpyātipavitrāṇi pañcagavyaṃ havīṃṣi ca | aśucitvaṃ kṣaṇādyānti ko'nyo'smādaśucistataḥ
[ hṛdyānyapyannapānāni yaṃ prāpya surabhīṇi ca| aśucitvaṃ prayāntyāśu ko'nyaḥ syādaśucistataḥ]
he janāḥ kiṃ na paśyadhvaṃ yo niryāti dine dine | dehāttu kaśmalaṃ pūtistadādhāraḥ kathaṃ śuciḥ
dehaḥ saṃsicyamāno'pi pañcagavyakuśāmbubhiḥ | ghṛṣyamāṇa ivāṅgāro nirmalatvaṃ na gacchati
65.73
srotāṃsi yasya satataṃ pravahanti kṣaṇe kṣaṇe | kaphamūtrādyatyaśuciḥ sa dehaḥ śudhyate katham
65.74
sarvāśucivilagnasya śarīrasya na vidyate | śucirekaḥ pradeśo'pi śucirna syādṛte'pi vā
65.76
dṛṣṭvā ca dehasrotāṃsi mṛdā'dbhiḥ śodhyate karaḥ | tathā'pyaśucibhājaśca na virajyanti te narāḥ 75
kāyamagurudhūpādyairarcanenāpi susaṃskṛtam | na jahāti svabhāvaṃ hi śvapucchamiva nāmitam
65.77
yathā jātyaiva kṛṣṇorṇā na śuklā jātu jāyate | saṃśodhyamānā'pi tathā bhavenmūrtirna nirmalā
65.78
jighrannapi svadurgandhaṃ paśyannapi malaṃ svakam | na virajyeta loko'yaṃ pīḍayannapi nāsikām
65.80
aho mohasya māhātmyaṃ yena vyāmohitaṃ jagat | jighranpaśyansvakāndoṣānkāyasya na virajyate
svadehāśucigandhena yo virajyeta mānavaḥ | virāgakāraṇaṃ tasya kimanyadupadiśyate
65.81
sarvameva jagatpūtaṃ deharmevāśuci param | janmanā'vayavasparśācchucirapyaśucirbhavet
65.82
gandhalepāpanodārthaṃ śaucaṃ dehasya kīrtitam | yasyāpi vigamātpaścādbhāvaśuddhyā viśudhyati
65.83
gaṅgātoyena sarveṇa mṛdbhārairgātralepanaiḥ | martyo durgandhadeho'sau bhāvaduṣṭo na śudhyati
65.84
tīrthasnānaistapobhiśca duṣṭātmā na ca śudhyati | svamūrtiḥ kṣālitā tīrthe na śuddhimadhigacchati
65.85
antarbhāvapraduṣṭasya viśato'pi hutāśanam | na svargo nāpavargaśca dehanirvandhanaṃ param
65.86
bhāvaśuddhiḥ paraṃ śaucaṃ pramāṇaṃ sarvakarmasu | anyathā''śliṅgyate kāntā bhāvena duhitā'nyathā
65.87
manaso bhidyate vṛttirbhinneṣvapi ca vastuṣu | anyathaiva tataḥ putraṃ bhāvayatyanyathā patim
65.88
yathā yathā svabhāvasya mahābhāgaṃ mudāvaham | parityaktā yathā bhāryā bhāvahīnā na kāmayet
65.89
tasmādvividhamannādyaṃ bhakṣyāṇi surabhīṇi ca | svabhāvena narastasmādbhāvaḥ sarvatra kāraṇam
65.90
cittaṃ śodhaya yatnena kimanyairbāhyaśodhanaiḥ | bhāvataḥ śuciḥ śuddhātmā svargaṃ mokṣaṃ ca vindati
65.91
jñānāmalāmbhasā puṃsaḥ sadbairāgyamṛdā punaḥ | avidyārāgamaviṇmūtralepo naśyedviśodhanaiḥ
65.92
evametaccharīraṃ hi nisargādaśuci viduḥ | adhyātmasārāniḥsāraṃ kadalīsārasaṃnibham
65.93
jñātvaivaṃ dehadopaṃ yaḥ prājñaḥ sa śithilo bhavet | so'tikrāmati saṃsāraṃ dṛḍhagrāhīva tiṣṭhati
65.94
evametanmahākaṣṭaṃ janmaduḥkhaṃ prakīrtitam | puṃsāmajñānadoṣeṇa nānākarmavaśena ca
65.95
garbhasthasya matiryā''sītsaṃjātasya praṇaśyati | saṃmūrcchitasya duḥkhena yoniyantraprapīḍanāt
65.96
bāhyena vāyunā tasya mohaṃsaṅgena dehinām | spṛṣṭamātreṇa ghoreṇa jvaraḥ samupajāyate
65.97
tena jvareṇa mahatā mahāmohaḥ prajāyate | saṃmūḍhasya smṛtibhraṃśaḥ śīghraṃ saṃjāyate punaḥ
65.98
smṛtibhraṃśāttasya pūrvakarmajñānasamudbhavā | ratiḥ saṃjāyate pūrṇā jantostatraiva janmani
65.99
rakto mūḍhaśca loko'yamakārye saṃpravartate | na cā''tmānaṃ vijānāti na paraṃ na ca daivatam
65.100
na śṛṇoti paraṃ śreyaḥ sati cakṣuṣi nekṣate | same pathi śanairgacchanskhalatīva pade pade
65.101
svāpaṃ supto na jahāti bodhyamāno budhairapi | saṃsāre kliśyate tena naro lobhavaśānugaḥ
65.102
garbhasmṛterabhāve ca śāstramuktaṃ śivena cai | nānāduḥkhavināśāya svargamokṣaprasādhanam
65.103
yena tvasmiñśive jñāte dharmakarmārthasādhane | na kurvatyātmanaḥ śreyastadatra mahadadbhutam
65.104
avyaktendriyavṛttitvādbālye duḥkhaṃ mahatpunaḥ | icchannapi na śaknoti vaktuṃ kartuṃ ca satkṛtam
65.105
bhuṃṅkte tena mahadduḥkhaṃ bālyena vyādhinā'nyathā | bālyarogaiśca vividhaiḥ pīḍābālagraherapi
65.106
tṛḍbubhukṣāparītāṅgaḥ kvacidgacchati tiṣṭhati | viṇmūtramajjanārthaṃ ca mohādbālaḥ samācaret
65.107
[ kaumāraḥ karṇavedhena mātāpitrośca lālanam | akṣarādhyayanādyaiśca duḥkhaṃ syādguruśāsanam
65.108
anyatendriyavṛttiśca kāmarāgaprayojanāt | rogāvṛttasya satataṃ kutaḥ saukhyaṃ ca yauvane
65.109
īrṣyā sumahadduḥkhaṃ mohādduḥkhaṃ sujāyate ]| tatra syātkupitasyaiva rāgo duḥkhāya kevalam
65.110
rātrau na kurute nidrāṃ kāmāgniparikheditaḥ | divā vā'pi kutaḥ saukhyamarthopārjanacintayā
65.111
vyavayāśritadehasya ye puṃsaḥ śukrabindavaḥ | [ na te sukhāya mantavyāḥ svedajā iva bindavaḥ]
65.112
kṛmibhiḥ pīḍyamānasya kuṣṭhinaḥ pāmarasya ca | kaṇḍūyanābhitāpena yatsukhaṃ strīṣu tadviduḥ
65.113
yādṛśaṃ manyate saukhyamarthopārjanacintayā | tādṛśaṃ strīṣu mantavyamadhikaṃ naiva vidyate
65.114
martyasya vedanā saiva yāṃ vinā cittanirvṛtiḥ | tato'nyonyaṃ purā prāptamante saivānyathā bhavet
65.115
tadevaṃ jarayā grastamāmayāvyapi na priyam | apūrvavatsvamātmānaṃ jarayā paripīḍitam
yaḥ paśyanna virajyeta ko'nyastasmādacetanaḥ
65.116
jarābhibhūto'pi jantuḥ patnīputrādivāndhavaiḥ | aśaktatvādurācārairbhṛtyaiśca paribhūyate
65.117
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ na jarayā punaḥ | śaktaḥ sādhayituṃ tasmādyuvā dharmaṃ samācaret
65.118
vātapittakaphādīnāṃ vaiṣamyaṃ vyādhirucyate | vātādīnāṃ samūhena deho'yaṃ parikīrtitaḥ
tasmādvyādhimayaṃ jñeyaṃ śarīramidamātmanaḥ
65.119
vātādivyatiriktasya vyādhīnāṃ ca janasya ca | rogairnānāvidhairyāti dehī duḥkhānyanekadhā
tāni ca svātmavedyāni kimanyatkathayāmyaham
65.120
ekottaraṃ mṛtyuśatamasmindehe pratiṣṭhitam | tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāstvāgantavaḥ smṛtāḥ
65.121
ye tvihā''gantavaḥ proktāste praśāmyanti bheṣajaiḥ | japahomapradānaiśca kālamṛtyurna śāmyati
65.122
yadi vo'pamṛtyurna syādvai viṣāṇāmadanaṃ kila | nāpaiti tatra puruṣo hyapamṛtyorbibheti saḥ
65.124
vividhā vyādhayastatra sarpādyāḥ prāṇinastathā | viṣāṇi cābhicārāśca mṛtyordvārāṇi dehinām
pīḍitaṃ sarvarogairyairapi dhanvantariḥ svayam | pratikartuṃ na śaknoti kālaprāptaṃ hi nānyathā
65.125
nauṣadhaṃ na tapo dānaṃ na mantrā na ca bāndhavāḥ | śaknuvanti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam
65.126
rasāyanatapojñayogasiddhimahātmabhiḥ | avāntaritaśāntiḥ syātkālamṛtyumavāpnuyāt
jāyate yonikoṭīṣu mṛtaḥ karmavaśātpunaḥ
65.127
dehabhedena yaḥ puṃsāṃ viyogaḥ karmasaṃkṣayāt | maraṇaṃ tadvinirdiṣṭaṃ na nāśaḥ paramārthataḥ
65.128
mahātamaḥpraviṣṭasya chidyamāneṣu marmasu | yadduḥkhaṃ maraṇe jantorna tasyehopamā kvacit
65.129
hā tāta mātataḥ kānteti krandatyevaṃ suduḥkhitaḥ | maṇḍūka iva sarpeṇa grasyate mṛtyunā jagat
65.130
bāndhavaiḥ sa parityaktaḥ priyaiśca parivāritaḥ | niśvasandīrghamuṣṇaṃ ca mukhena pariśuṣyate
65.131
śayyāntaḥ parivṛttaśca muhyate ca muhurmuhuḥ | saṃmūḍhaḥ kṣipate'tyarthaṃ hastapādāvitastataḥ
65.132
śayyātaḥ patate bhūmau bhūmeḥ śayyāṃ punarmahīm | vivaśastyaktalajjaśca mūtraviṣṭhānulepitaḥ
65.133
yācamānaśca salilaṃ śuṣkakaṇṭhauṣṭhatālukaḥ | cintayānaśca vittāni kasyaitāni mṛte mayi
65.134
yamadūtairnīyamānaḥ kālapāśena karṣitaḥ | mriyate paśyatāmevaṃ kaṇṭhe ghuraghurāyate
65.135
jīvastu janmanaikena dehāddehamiti kramāt | saṃprāpyottarasaṅgaṃ ca dehaṃ tyajati pūrva kam
65.136
[ maraṇātprārthanāduḥkhamadhikaṃ hi vivekinām |] kṣaṇikaṃ maraṇādduḥkhamanantaṃ prārthanākṛtam
65.137
jagatāṃ patirarthitvādviṣṇurvāmanatāṃ gataḥ | adhikaḥ ko'parastasmādyo na yātyatilāghavam
65.138
jñātaṃ mayedamadhunā mṛtyoradhikamadbhutam | na paraṃ prārthayeddhūyastṛṣṇā lāghavakāraṇam
nisargātsarvabhūtānāmiti duḥkhaparaṃparaum̐
65.139
caturmāsānatītāni duḥkhānyetāni yāni ca | na naraḥ śocayejjanma na virajyati tena vai
65.140
atyāhārānmahadduḥkhamanāhārānmahāturaḥ | truṭate bhojane kaṇṭhamanyaccaivaṃ kutaḥ sukham
65.142
kṣudhā hi sarva rogāṇāṃ vyādhiḥ śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ | sau kāmyauṣadhalābhena kṣaṇamātraṃ prayāsyati 141
kṣudādhivedanā tīvrā niḥśeṣabalakṛntanī | tayā'bhibhūto mriyate yathā'nyairvyādhibhirnaraḥ
65.144
āhāre'pi hi kiṃ saukhyaṃ jihvāgre hi pravartini | tatkṣaṇādarthakālena kaṇṭhaṃ prāpya nivartate 143
iti kṣudvyādhitaptānāmannamauṣadhavatsmṛtam | na tatsukhāya mantavyaṃ paramārthena paṇḍitaiḥ
65.145
mṛto'yamagrataḥ śete sarvakāryavivarjitaḥ | tatrāpi ca kutaḥ saukhyaṃ tamasā coditātmanaḥ
65.146
prārodhe hi kutaḥ saukhyaṃ kāryairupahatātmanaḥ | kṛṣivāṇijyasevārūyagorakṣādipariśramaiḥ
65.147
prātarmūtrapurīṣābhyāṃ madhyāhne kṣutpipāsayā | tṛṣāḥ kāmena bādhyante nidrayā niśi jantavaḥ
65.148
arthasyopārjane duḥkhaṃ duḥkhamarjitarakṣaṇe | nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhamarthasyaiva kutaḥ sukham
65.149
caurebhyaḥ salilebhyo'gneḥ svajanātpārthivāddhi | bhayamarthavatāṃ nityaṃ mṛtyordehabhṛtāmiva
65.150
khe yathā pakṣibhirmāsaṃ bhujyate śvāpadairbhuvi | jale ca bhakṣyate matsyaistathā sarvatra vittavān
65.151
vimohayanti saṃpatsu tāpayanti vipatsu vā | vedayantyarjane duḥkhaṃ kathamarthāḥ sukhāvahāḥ
65.154
prāgarthe yāti codvignaḥ paścātsarvārthaniḥspṛhaḥ | janturarthāgamāccāpi sukhī syāttena duḥkhyapi 152
hemante śiśire duḥkhaṃ grīṣme tāpaśca dāruṇaḥ | prāvṛṣyatyalpavṛṣṭibhyāṃ kāle'pyevaṃ kutaḥ sukham 153
vivāhavistare duḥkhaṃ taddharmodvahane punaḥ | prasavairapi duḥkhaiśca duḥkhaṃ viṣṭhādikarmajam
65.158
dantākṣiroge putrasya hā kaṣṭaṃ kiṃ karomyaham | gāvo naṣṭāḥ kṛṣirbhagnā bhāryā ca prapalāyitā 155
amī prāghūrṇikāḥ prāptā bhayaṃ me śaṃsino grahāḥ | bālāpatyā ca me bhāryā kiṃ kariṣyati vai dhanam
pradeyakāle kanyāyāḥ kīdṛśaśca varo bhavet | etaccintābhibhūtānāṃ kutaḥ saukhyaṃ kuṭumbinām 157
kuṭumbacintākulitasya puṃsaḥ śrutaṃ ca śīlaṃ ca guṇāśca sarve
apakvakumbhe nihitā ivā''paḥ prayānti dehena samaṃ vināśam
65.160
rājye'pi hi kutaḥ saukhyaṃ sandhivigrahacintayā | putrādapi bhayaṃ yatra tatra saukhyaṃ hi kīdṛśam
svajātīyāddvayaṃ prāyaḥ sarveṣāmeva dehinām | ekadravyābhilāṣitvācchūnāmiva parasparam
65.162
na praviśya vanaṃ kaścinnṛpaḥ khyāto hi bhūtale | nikhilaṃ yastiraskṛtya sukhaṃ tiṣṭhati nirbhayaḥ 161
yuddhe bāhusahasraṃ hi pātayāmāsa bhūtale | śrīmataḥ kārtavīryasya ṛṣipūtraḥ pratāpavān
65.163
ṛṣipūtrasya rāmasya rāmo daśarathātmajaḥ | jaghāna vīryamatulamūrdhvagaṃ sumahātmanaḥ
65.164
jarāsaṃdhena rāmasya tejasā nāśitaṃ yaśaḥ | jarāsaṃdhasya bhīmena tasyāpi pavanātmajaḥ
65.165
hanumanbharatenāpi prakṣiptaḥ patitaḥ kṣitau | nivātakavacāḥ sarve dānavā baladarpitāḥ
65.179
jitavānarjunastānvaṃ gopaiḥ sa ca vinirjitaḥ | sūryaḥ pratāpayukto hi meghaiḥ saṃchādyate kvacit 166
kṣipyante vāyunā meghā vāyorvīryaṃ nagairjitam | dahyante vahninā śailāḥ sa vahniḥ śāmyate jalaiḥ
tajjalaṃ śoṣyate sūryaiste sūryāḥ saṃhrai vāriṇā (?) | trayo lokāḥ sametāśca naśyante brahmaṇo dine 168
brahmā'pi tridaśaiḥ sārdhamupasaṃhriyate punaḥ| parārdhadvayakālānte śivena paramātmanā
65.180
evaṃ naivāsti saṃsāre yasya sarvottamaṃ padam| vihāyaikaṃ jagannāthaṃ paramātmānamavyayam
65.173
kālaṃ yānti surāḥ sarve pratimānena varjitāḥ| evaṃ bhūte jagatyasminkaḥ punaḥ paṇḍito'pi vā 181
na cāsti sarvavitkaścinna ca mūrkhaśca sarvaśaḥ| yo yadvastu vijānāti tatra tatra sa paṇḍitaḥ 172
samādhāne tu sarvatra prabhāvaḥ sadṛśaḥ smṛtaḥ| sthitasyātiśayatvena prabhāvaḥ kasyacitkvacit
65.174
dānavairnirjitā devāste devairnirjitāḥ punaḥ| ityanyonyaṃ sthitāvetau bhāgyairjayaparājayau
65.175
evaṃ vastrayugaṃ rājanprasthamātraṃ tu bhojanam | mānaṃ chatrāsanaṃ caiva sukhaduḥkhāya kevalam
65.176
sārvabhaumo'pi bhavati śraddhāmātraparigrahaḥ | udakumbhasahasrebhyaḥ kleśāyāsapravistaraḥ
65.177
pratyūṣe tūrninirghoṣaḥ saitāṃ puranivāsibhiḥ| rājye'bhimānamātraṃ hi mamedaṃ vāhyate gṛhe
65.178
sarvābharaṇaśṛṅgāraḥ sarvamālepanaṃ param | sarvasaṃlapitaṃ gītaṃ cittamunmattaceṣṭitam
65.182
ityevaṃ rājyasaṃbhogaiḥ kutaḥ saukhyaṃ vicārataḥ| nṛpāṇāṃ vigrahe cintā vā'nyonyavijigīṣayā 179
prāyeṇa śrīmadālepānnahuṣādyā mahānṛpāḥ| svargaṃ prāptā nipatitāḥ kaḥ śriyā vindate sukham 180
svarge'pi hi kutaḥ saukhyaṃ dṛṣṭvā dīptāṃ paraśriyam| uparyupari devānāmanyonyātiśayasthitām 181
naraiḥ puṇyaphalaṃ svarge mūlacchedena bhujyate | yadarthaṃ kriyate karma tatra doṣastu dāruṇaḥ
65.183
[ chinnamūlastaruryadvadvivaśaḥ patitaḥ kṣitau]| kṣīṇapuṇyāstatastadvannipatanti divaukasaḥ
65.184
sukhābhilāṣaniṣṭhānāṃ sukhabhogādisaṃplavaiḥ| akasmātpatitaṃ duḥkhaṃ kaṣṭaṃ svarge divaukasām
65.186
iti svarge'pi devānāṃ nāsti saukhyaṃ vicārataḥ| kṣayaśca viṣayāsiddhau svarge bhogāya karmaṇaḥ 185
tatra duḥkhaṃ mahatkaṣṭaṃ narakāgniṣu dehinām| ghoraiśca vividhairbhāvairvāṅmanaḥ kāyasaṃbhavaiḥ
65.187
kuṭhāracchedanaṃ tīvraṃ valkalānāṃ ca takṣaṇam| parṇaśākhāphalānāṃ ca pātaścaṇḍena vāyunā
65.188
tanmūlanāśaśca gajairanyaiścaiva hi dehibhiḥ| dāvāgnihimapātaiśca duḥkhaṃ sthāvarajātiṣu
65.189
paśūnāmātmaśamanaṃ daṇḍatāḍanameva ca| nāsāvedhena saṃtrāsaḥ pratodena sutāḍanam
65.190
vetrakāṣṭhādinigaḍairaṅkuśenāṅgabandhanam | bhāvena manasā kleśairbhikṣāyuvādipīḍanam
65.191
ātmayūthaviyogaiśca balānnayanabandhane | paśūnāṃ santi kāyānāmevaṃ duḥkhānyanekaṃśaḥ
65.192
varṣāśītātapādduḥkhaṃ sukaṣṭaṃ grahapakṣiṇām| kleśamānātikāyanāmevaṃ duḥkhānyanekadhā
65.194
garbhavāse mahadduḥkhaṃ [ janmaduḥkhaṃ tathā nṛṇām| subālye ca mahadduḥkhaṃ] kaumāre guruśāsanam 193
yauvane kāmarāgābhyāṃ duḥkhaṃ caiverṣyayā punaḥ| kṛṣivāṇijyasevādyaiḥ sugorakṣādikarmabhiḥ
65.195
vṛddhabhāve ca jarayā vyādhibhiśca prapīḍanāt| maraṇe ca mahadduḥkhaṃ prārthanāyāṃ tato'dhikam
65.196
rājāgnrijaladāghātacauraśatrubhayaṃ mahat | arthasyārjanarakṣāyāṃ duḥkhaṃ nāśe bhavetpunaḥ
65.197
kārpaṇyaṃ matsarodvego dhanādhikye bhayaṃ mahat | akārye saṃpravṛttiśca duḥkhāni dhanināṃ nṛpa
65.198
bhṛtyavṛttiḥ kusīdaṃ ca dāsatvaṃ paraivañcanam | iṣṭāniṣṭaviyogaiśca saṃyogaiśca sahasraśaḥ
65.199
durbhikṣaṃ durgatvaṃ ca mūrkhatvaṃ ca daridratā | adharottarabhāgaśca narakaṃ rājyavikramam
65.201
anyonyatobhayaṃ duḥkhamanyonyābhibhavastathā | anyonyācca prakopaśca rājño duḥkhaṃ mahībhṛtām
anityatā prabhāvānāṃ kṛtakarmasya dehinaḥ | anyonyamarmabhedārthamanyonyakarapīḍanam
lubdhaśca pāpamohena hyanyonyasya ca bhakṣaṇam
65.202
ityevamādibhirduḥkhairyasmādgrastaṃ carācaram | vibudhādimanuṣyāntaṃ tasmātsarvaṃ tyajedbudhaḥ
65.204
skandhātskandhe nayanbhāraṃ viśrāmaṃ manyate yathā | tadvatsarvamidaṃ loke duḥkhaṃ duḥkhena śāmyati 203
anyonyātiśayopetāḥ saṃbhavā bhogasaṃplave | dharmakṣayācca devānāṃ divi duḥkhamavasthitam
65.205
nānāyonisahasreṣu saṃbhavaḥ puṇyasaṃkṣayāt | rogāśca vividhākārā devaloke'pi ye smṛtāḥ
65.206
yajñasya hi śiraśchinnamaśvibhyāṃ saṃdhitaṃ punaḥ | tena doṣeṇa yajñasya śirorogaḥ sadaiva hi
65.207
mārtaṇḍānāṃ mahatkuṣṭhaṃ varuṇasya jalodaraḥ | pūṣṇo daśanavaikalyaṃ bhujastambhaḥ śacīpateḥ
65.208
sumahākṣayarogaśca somasyāpi prakīrtitaḥ | jvarastu sumahānāsīddakṣasyāpi prajāpateḥ
65.209
kalpe kalpe ca devānāṃ mahatāmapi saṃkṣayaḥ | parārdhadvayakālānte brahmaṇaścāpyanityatā
65.210
dakṣasya duhitāṃ putrīṃ brahmā kāmitavānpunaḥ | krodhena caṇḍikāṃ devīṃ yogajñāṃ śaptavānprabhuḥ
65.213
kāmakrodhau sthitau yatra tatra doṣāstadātmakāḥ | duḥkhāni ca samastāni saṃsthitāni na saṃśayaḥ
viśleṣajanmamaraṇaṃ sarvāśitvaṃ havirbhujam (:) | strīvadhaḥ kāmaśaktiśca sāṃraṇyaṃ pāṇḍavena vai (?) 212
rudreṇa tripuraṃ dagdhaṃ dakṣayajñaśca nāśitaḥ | skandasya janmaivai śuddhātakrīḍādīnāṃ sahasraśaḥ
65.215
evaṃ trayo'pi rāgādyairdoṣairdevāḥ samanvitāḥ | ebhyaḥ paraḥ prabhuḥ śāntaḥ paripūrṇaḥ sa muktidaḥ
evametajjagatsarvamanyonyātiśaye sthitam | duḥkhairākulitaṃ jñātvā nirvedaṃ paramaṃ vrajet
65.216
nirvedācca virāgaḥ syādvirāgājjñānasaṃbhavaḥ | jñānena tatparaṃ jñātvā śivaṃ muktimavāpnuyāt
65.217
samastaduḥkhanirmuktaḥ svaisthāne sa sukhī sadā | sarvajñaḥ paripūrṇaśca mukta ityabhidhīyate
65.218
mātaliruvāca —
etatte sarvamākhyātaṃ yattvayā paripṛcchitam | dharmādharmaviveko hi sarvajñānasamuccayaḥ
indralokaṃ pragantavyaṃ devarājasya śāsanāt
65.218.p1
iti śrīmahāpurāṇe pādme bhūmikhaṇḍe venopākhyāne mātāpitṛtīrthamāhātmye ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 66
Linked texts (20)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Anādivīraśaivasārasaṃgraha — Sanskrit
- Mahāsubhāṣitasaṃgraha — Sanskrit
- Vīramaheśvarācārasaṃgraha — Nīlakaṇṭha Nāganātha, Sanskrit
- Śivadharmottara (another edition) — Sanskrit
- Bhūmikhaṇḍa — Sanskrit
- Purāṇasāra (Mādhava Vidyāraṇya) — Mādhava Vidyāraṇya, Sanskrit
- Purāṇasāra — Sāyaṇa, Sanskrit
- Māheśvarakhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārīkākhaṇḍa — Sanskrit
- Vaiṣṇavakhaṇḍa — Sanskrit
- Kumārikākhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārakhaṇḍa — Sanskrit
- Jñānottara — Sanskrit
- Sarvajñānottarāgama — Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit
- Śaivaratnākara — Jyotirnātha, Sanskrit