Pramāṇa · Search · About · API

Naradapurana 1.50

Nāradapurāṇa 1.50

Language
Sanskrit

Contents

1.50.1

sūta uvāca
śrutvā sanandanasyetthaṃ vacanaṃ nārado muniḥ /
asaṃtuṣṭa iva prāha bhrātaraṃ taṃ sanandanam //

1.50.2

nārada uvāca
bhagavansarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭaṃ bhavato mayā /
tathāpi nātmā prīyeta śṛṇvanharikathāṃ muhuḥ //

1.50.3

śrūyate vyāsaputrastu śukaḥ paramadharmavit /
siddhiṃ sumahatīṃ prāpto nirviṇṇo 'vāntaraṃ bahiḥ //

1.50.4

brahmanpuṃsastu vijñānaṃ mahatāṃ sevanaṃ vinā /
na jāyate kathaṃ prāpto jñānaṃ vyāsātmajaḥ śiśuḥ //

1.50.5

tasya janmarahasyaṃ me kamacāpyasya śṛṇvate /
samākhyāhi mahābhāga mo7śāstrārthavidbhavān //

1.50.6

sanandana uvāca
śṛṇu viprapravakṣyāmi śukotpattiṃ samāsataḥ /
yāṃ śrutvā brahmatattvajño jāyate mānavo mune //

1.50.7

na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ /
ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān //

1.50.8

nārada uvāca
anūcānaḥ kathaṃbrahmanpumānbhavati mānada /
tanme karma samācakṣva śrotuṃ kautūhalaṃ mama //

1.50.9

sanandana uvāca
śṛṇu nārada vakṣyāmi hyanūcānasya lakṣaṇam /
yajjñātvā sāṅgavedānāmabhijño jāyate naraḥ //

1.50.10

śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ jyotiṣaṃ tathā /
chandaḥśāstraṃ ṣaḍetāni vādāṅgāni vidurbudhāḥ //

1.50.11

ṛgvedro 'tha yadurvedaḥ sāmavedo hyatharvaṇaḥ /
vedāścatvāra evaite proktā dharmanirūpaṇe //

1.50.12

sāṃgānvedānguroryastu samadhīte dvijottamaḥ /
so 'nūcānaḥ prabhavati nānyathā granthakoṭibhiḥ //

1.50.13

nārada uvāca
aṅgānāṃ lakṣaṇaṃ brūhi vedānāṃ cāpi vistarāt /
tvaṃmasmāsu mahāvijñaḥ sāṃgeṣveteṣu mānada //

1.50.14

sanandana uvāca
praśnabhāro 'yamatulastvayā mama kṛto dvija /
saṃkṣepātkathayiṣyāmi sārameṣāṃ suniścitam //

1.50.15

svaraḥ pradhānaḥ śikṣāyāṃ kīrttito munibhirdijaiḥ /
vedānāṃ vedavidbhistu tacchṛṇuṣva vadāmi te //

1.50.16

ārcikaṃ gāthikaṃ caiva sāmikaṃ ca svarāntaram /
kṛtānte svaraśāstrāṇāṃ prayoktavya viśeṣataḥ //

1.50.17

ekāntaraḥ svaro hyapsu gāthāsudvyantaraḥ svaraḥ /
sāmasu tryantaraṃ vidyādetāvatsvarato 'ntaram //

1.50.18

ṛksāmayajuraṅgāni ye yajñeṣu prayuñjate /
avijñānāddhi śikṣāyāsteṣāṃ bhavati visvaraḥ //

1.50.19

mantro hīnaḥ svarato varṇato vā mithyāprayukto na tamarthamāha /
sa vāgvajro yajamānaṃ hirnāsti yathendraśatruḥ svarato 'parādhāt //

1.50.20

uraḥ kaṇṭhaḥ śiraścaiva sthānāni trīṇi vāṅkye /
savanānyāhuretāni sāma vāpyarddhatoṃ'taram //

1.50.21

uraḥ saptavivāraṃ syāttathā kaṇṭhastathā śiraḥ /
na ca śakto 'si vyaktastu tathā prāvacanā vidhiḥ //

1.50.22

kaṭhakālāpavṛtteṣu taittirāhvarakeṣu ca /
ṛgvede sāmavede ca vaktavyaḥ prathamaḥ svaraḥ //

1.50.23

ṛgvedastu dvitīyena tṛtīyena ca vartate /
uccamadhyamasaṃghātaḥ svaro bhavati pārthivaḥ //

1.50.24

tṛtīya prathamakruṣṭā kurvantyāhvarakān svarān /
dvitīyādyāstu madrāntāstaittirīyāścatuḥsvarān //

1.50.25

prathamaśca dvitīyaśca tṛtīyo 'tha caturthakaḥ /
mandraḥ kruṣṭo munīśvara etānkurvanti sāmagāḥ //

1.50.26

dvitīyaprathamāvetau nāṇḍibhāllavinau svarau /
tathā śātapathāvetau svarau vājasaneyinām //

1.50.27

ete viśeṣataḥ proktāḥ svarā vai sārvavaidikāḥ /
ityetañcaritaṃ sarvaṃ svarāṇāṃ sārvavaidikam //

1.50.28

sāmavede tu vakṣyāmi svarāṇāṃ caritaṃ yathā /
alpagranthaṃ prabhūtārthaṃ sāmavedāṅgamuttamam //

1.50.29

tānarāgasvaragrāmamūrcchanānāṃ tu lakṣaṇam /
pavitraṃ pāvanaṃ puṇyaṃ yathā tubhyaṃ prakīrtitam //

1.50.30

śikṣāmāhurdvijātīnāmṛgyajuḥ sāmalakṣaṇam /
sapta svarāsrayo grāmā mṛrchanāstvekaviṃśatiḥ //

1.50.31

tānā ekonapañcāśadityetaḥsvaramaṇḍalam /
ṣaṅjaśca ṛṣabhaścaiva gāndhāro madhyamastathā //

1.50.32

pañcamo dhaivataścaivaṃ niṣādaḥ saptamaḥ svaraḥ /
ṣaṅjamadhyamagāndhārāsrarayo grāmāḥ prakīrtitāḥ //

1.50.33

bhūrllokājjāyate ṣaṅjo bhuvarlokāñca madhyamaḥ /
svargābhrāñcaiva gāndhāro grāmasthānāni trīṇi hi //

1.50.34

svarāṇāṃ ca viśeṣeṇa grāmarāgā iti smṛtāḥ /
viṃśatirmadhyamagrāme ṣaṅjagrāme caturdaśa //

1.50.35

tānānpaṃ cadaśecchanti gāndhāre sāmagāyinām /
nadī viśālā sumukhī citrā citravatī mukhā //

1.50.36

balā cāpyatha vijñeyā devānāṃ sapta mūrchanāḥ /
āpyāyinī viśvabhṛtā candrā hemā kapardinī //

1.50.37

maitrī ca bārhatī caiva pitṝṇāṃ sapta mūrchanāḥ /
ṣaṅje tūttaramandrā syādṛṣabhe cābhirūhatā //

1.50.38

aśvakrāntā tu gāndhāre tṛtīyā mūrcchanā smṛtā /
madhyame khalu sauvīrā hṛṣikā pañcame svare //

1.50.39

dhaivate cāpi vijñeyā mūrchanā tūttarā matā /
niṣāde rajanīṃ vidyādṛṣīṇāṃ sapta mūrchanāḥ //

1.50.40

upajīvanti gandharvā devānāṃ sapta mūrchanāḥ /
pitṝṇāṃ mūrcchānāḥ sapta tathā yakṣā na saṃśayaḥ //

1.50.41

ṛṣīṇāṃ mūrchanāḥ sapta yāstvimā laukikāḥ smṛtāḥ /
ṣaṅjaḥ prīṇāti vai devānṛṣīnprīṇāti carṣabhaḥ //

1.50.42

pitṝn prīṇāti gāndhāro gandharvānmadhyamaḥ svaraḥ /
devānpitṝnṛṣīṃścaiva svaraḥ prīṇāti pañcamaḥ //

1.50.43

yakṣānniṣādaḥ prīṇāti bhūtagrāmaṃ ca dhaivataḥ /
gānasya tu daśavidhā guṇavṛttistu tadyathā //

1.50.43.p1

raktaṃ pūrṇamalaṅkṛtaṃ prasannaṃ vyaktaṃ vikruṣṭaṃ ślakṣṇaṃ samaṃ sukumāraṃ madhuramiti guṇāstatra raktaṃ nāma veṇuvīṇāsvarāṇāmekībhāvaṃ raktamityucyate pūrṇaṃ nāma svaraśrutipūraṇācchandaḥ pādākṣaraṃ saṃyogātpūrṇamityucyate alaṅkṛtaṃ nāmorasi śirasi kaṇṭhayuktamityalaṅkṛtaṃ prasannaṃ nāmāpagatāgadgadanirviśaṅkaṃ prasannamityucyate vyaktaṃ nāma padapadārthaprakṛtivikārāgamanopakṛttaddhitasamāsadhātunipātopasargasvaraliṅgaṃ vṛttivārttikavibhaktyarthavacanānāṃ samyagupapādanaṃ vyaktamityucyate vikruṣṭaṃ nāmoñcairuñcāritaṃ vyaktapadākṣaraṃ vikruṣṭamityucyate ślekṣṇaṃ nāma drutamavilaṃbitamuccanīcaplutasamāhārahelatālopanayādibhirupapādanābhiḥ ślakṣṇamityucyate samaṃ nāmāvāpanirvāpapradeśe pratyantarasthānānāṃ samāsaḥ samamityucyate sukumāraṃ nāma mṛdupadavarṇasvarakuhagaraṇayuktaṃ sukumāramityucyate madhuraṃ nāma svabhāvopanītalalitapadākṣaraguṇasamṛddhaṃ madhuramityucyate evametairdaśabhirguṇairyuktaṃ gānaṃ bhavati // 1//

1.50.44

bavanti cātra ślokāḥ
śaṅkitaṃ bhīṣaṇaṃ bhītamuddhuṣṭamanunāsikam /
kākasvaraṃ mūrddhagataṃ tathā sthānavivarjitam //

1.50.45

vistaraṃ virasaṃ caiva viśliṣṭaṃ viṣamāhatam /
vyākulaṃ tālahīnaṃ ca gītidoṣāścaturdaśa //

1.50.46

ācāryāḥ samamicchanti padacchedaṃ tu paṇḍitāḥ /
sriyo madhuramicchanti vikruṣṭamitare janāḥ //

1.50.47

padmapatraprabhaḥ ṣaṅja ṛṣabhaḥ śukapiñjaraḥ /
kanakābhastu gāndhāro madhyamaḥ kundasannibhaḥ //

1.50.48

pañcamastu bhavetkṛṣṇaḥ pītakaṃ dhaivataṃ viduḥ /
niṣādaḥ sarvavarṇaḥ syādityetāḥ svaravarṇatāḥ //

1.50.49

pacamo madhyamaḥ ṣaṅja ityete brāhmaṇāḥ smṛtāḥ /
ṛṣabho dhaivataścāpītyetau vai kṣatriyāvubhau //

1.50.50

gāndhāraśca niṣādaśca vaiśyāvarddhena vai smṛto /
śūdratvaṃ vidhinārddhena patitatvānna saṃśayaḥ //

1.50.51

ṛṣabho mūrchitavarjito dhaivatasahitaśca pañcamo yatra /
nipatati madhyamarāge sa niṣādaṃ ṣāṅjavaṃ vidyāt //

1.50.52

yadi pañcamo viramate gāndhāraścāntarasvaro bhavati /
ṛṣabho niṣādasahitastaṃ pañcamamīdṛśaṃ vidyāt //

1.50.53

gāndhārasyādhipatyena niṣādasya gatāgataiḥ /
dhaivatasya ca daurbalyānmadhyamagrāma ucyate //

1.50.54

īṣatpṛṣṭo niṣādastu gāndhāraścādhiko bhavet /
dhaivataḥ kaṃpito yatra sa ṣaṅgayāma īritaḥ //

1.50.55

antarasvarasaṃyuktaḥ kākaliryatra dṛśyate /
taṃ tu sādhāritaṃ vidyātpañcamasthaṃ tu kaiśikam //

1.50.56

kaiśikaṃ bhāvayitvā tu svaraiḥ sarvaiḥ samantataḥ /
yasmā ttu madhyame nyāsastasmātkaiśikamadhyamaḥ //

1.50.57

kākalirdṛśyate yatra prādhānyaṃ pañcamasya tu /
kaśyapaḥ kaiśikaṃ prāha madhyamagrāmasaṃbhavam //

1.50.58

geti geyaṃ viduḥ prājñā dheti kārupravādanam /
veti vādyasya saṃjñeyaṃ gandharvasya prarocanam //

1.50.59

yaḥ sāmagānāṃ prathamaḥ sa veṇormadhyamaḥ svaraḥ /
yo dvitīyaḥ sa gāndhārastṛtīyastvṛṣabhaḥ smṛtaḥ //

1.50.60

caturthaḥ ṣaṅja ityāhuḥ pañcamo dhaivato bhavet /
ṣaṣṭho niṣādo vijñeyaḥ saptamaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ //

1.50.61

ṣaṅjaṃ mayūro vadati gāvo raṃbhanti carṣabham /
ajāvike tu gāndhāraṃ kraiñco vadati madhyamam //

1.50.62

puṣpasādhāraṇe kāle kokilā vakti pañcamam /
aśvastu dhaivataṃ vakti niṣaādaṃ vakti kuñjaraḥ //

1.50.63

kaṇṭhāduttiṣṭate ṣaṅjaḥ śirasastvṛṣabhaḥ smṛtaḥ /
gāndhārastvanunāsikya uraso madhyamaḥ svaraḥ //

1.50.64

urasaḥ śirasaḥ kaṇṭhādutthitaḥ pañcamaḥ svaraḥ /
lalāṭāddhaivataṃ vidyānniṣādaṃ sarvasandhijam //

1.50.65

nāsā kaṇṭhamurastālujihvādatāṃśca saṃśritaḥ /
ṣaṅbhiḥ saṃ jāyate yasmāttasmātṣaṅja iti smṛtaḥ //

1.50.66

vāyuḥ samutthito nābheḥ kaṇṭhaśīrṣasamāhataḥ /
nardatyṛṣabhavadyasmāttasmādṛṣerbha ucyate //

1.50.67

vāyuḥ samutthito nābheḥ kaṇṭhaśīrṣasamāhataḥ /
vāti gandhavahaḥ puṇyo gāndhārastena hetunā //

1.50.68

vāyuḥ samutthito nābherurau hṛdi samāhataḥ /
nābhiprāpto madhyavartī madhyamatvaṃ samarśnute //

1.50.69

vāyuḥ samutthito nābherurohṛtkaṇṭhakāhṛtaḥ /
pañcasthānotthitasyāsya pañcamatvaṃ vidhīyate //

1.50.70

dhaivataṃ ca niṣādaṃ ca varjayitvā tu tāvubhau /
śeṣānpañca svarāṃstvanye pañcasthānotthitānviduḥ //

1.50.71

pañcasthānasthitatvena sarvasthānāni dhāryate /
agnigītasvaraḥ ṣaṅja ṛṣabho brahmaṇocyate //

1.50.72

somena gīto gāndhāro viṣṇunā madhyamaḥ svaraḥ /
pañcamastu svaro gītastvayaiveti nidhāraya //

1.50.73

dhaivataśca niṣādaśca gītau tuṃburuṇā svarau /
ādyaṃsya daivataṃ brahmā ṣaṅjasyāpyucyate budhaiḥ //

1.50.74

tīkṣṇadīptaprakāśatvādṛṣabhasya hutāśanaḥ /
gāvaḥ praṇīte tuṣyanti gāndhārastena hetunā //

1.50.75

śrutvā caivopatiṣṭanti saurabheyā na saṃśayaḥ /
somastu pañcamasyāpi daivataṃ brahmarādrasmṛtam //

1.50.76

nihrāso yasya vṛddhiśca grāmamāsādya somavat /
atisaṃdhīyate yasmādetānpūrvotthitānsvarān //

1.50.77

tasmādasya svarasyāpi dhaivatatvaṃ vidhīyate /
niṣīdanti svarā yasmānniṣādastena hetunā //

1.50.78

sarvāṃścābhibhavatyeṣa yadādityo 'sya daivatam //

1.50.79

dāravī gātravīṇā ca dve vīṇe gānajātiṣu //

1.50.80

sāmanī gātravīṇā tu tasyāstvaṃ śṛṇu lakṣaṇam /
gātravīṇā tu sā proktā yasyāṃ gāyanti sāmaṅgāḥ //

1.50.81

svaravyañjanasaṃyuktā aṅgulyaṅguṣṭarañjitā /
hastau tu saṃyatau dhāryauṃ jānubhyāmuparisthitau //

1.50.82

guroranukṛtiṃ kuryādyathānyā na matirbhavet /
praṇavaṃ prākprayuñjīta vyāhṛtīstadanantaram //

1.50.83

sāvitrīṃ cānuvacanaṃ tato vai gānamārabhet /
prasārya cāṅgulīḥ sarvā ropayetsvaramaṇḍalam //

1.50.84

na cāṅgulībhiraṅguṣṭamaṅguṣṭenāgulīḥ spṛśet /
viralā nāṅgulīḥ kuryānmūle caitāṃ na saṃspṛśet //

1.50.85

aṅguṣṭhāgreṇa tā nityaṃ madhyame parvaṇi spṛśet /
mātrādvimātravṛddhānāṃ vibhāgārthe vibhāgavit //

1.50.86

aṅgulībhirdvimātraṃ tu pāṇeḥ savyasya darśayet /
trirekhā yasya dṛśyate siddhiṃ tatra vinirdiśet //

1.50.87

sa parva iti vijñeyaḥ śeṣamantaramantaram /
parvāntaraṃ sāmasu ca ṛkṣu kuryāttilāntaram //

1.50.88

svarānmadhyamaparvasu suniviṣṭaṃ niveśayet /
na cātra kaṃpayetkiñcidaṅgasyāvayavaṃ budhaḥ //

1.50.89

adhastanaṃ mṛdaṃ nyasya hastamātre yathākramam /
abhramadhye yathā vidyudṛśyate maṇisūtravat //

1.50.90

pṛṣacchedavivṛttīnāṃ yathā bāleṣukartarī /
kūrmo 'gāni ca saṃhṛtya cetodṛṣṭiṃ diśanmanaḥ //

1.50.91

svasthaḥ praśānto nirbhīko varṇānuñcārayedbudhaḥ /
nāsikāyāstu pūrveṇa hastaṃ gokarṇavaddharet //

1.50.92

niveśya dṛṣṭiṃ hastāgre śāstrārthamanucintayet /
samyakpracārayedvākyaṃ hastena ca mukhena ca //

1.50.93

yathaivoccārayedvarṇāṃstathaivaināṃ samāpayet /
nātyāhanyānna nirhaṇyānna pragāyenna kaṃpayet //

1.50.94

samaṃ sāmāni gāyeta vyomni svena gātiryathā /
yathā sucaratāṃ mārgo mīnānāṃ nopalabhyate //

1.50.95

ākāśe vā vihṝṅgānāṃ tadvatsvaragatā śrutiḥ /
yathā dadhini sarpiḥ syātkāṣṭastho vā yathānalaḥ //

1.50.96

prayatnenopalabhyeta tadvatsvaragatā śrutiḥ /
svarātsvarasya saṃkrāmaṃsvarasaṃdhimanulbaṇam //

1.50.97

avicchinnaṃ samaṃ kuryātsūkṣmacchāyātapopamam /
anāgatamatikrāntaṃ vicchinnaṃ viṣamāhatam //

1.50.98

tanvantamasthitāntaṃ ca varjayetkarṣaṇaṃ budhaḥ /
svaraḥ sthānāccyuto yastu svaṃ sthānamativartate //

1.50.99

vistaraṃ sāmagā brūyurviraktamiti vīṇinaḥ /
abhyāsārthe drutāṃ vṛttiṃ prayogārthe tu madhyamām //

1.50.100

śiṣyaṇāmupadeśārthaṃ kuryādvṛttiṃ vilaṃbitām /
gṛhītagrantha evaṃ tu granthoñcāraṇaśaikṣakān //

1.50.101

haste nādhyāpayecchiṣyān śaikṣeṇa vidhinā dvijaḥ /
kruṣṭasya mūrddhani sthānaṃ lalāṭe prathamasya tu //

1.50.102

bhruvormadhya dvitīyasya tṛtīyasya tu karṇayoḥ /
kaṇṭhasthānaṃ caturthasya mandrasya rasanocyate //

1.50.103

atisvarasya nīcasya hṛdi sthānaṃ vidhīyate /
aṅguṣṭasyottame vruṣṭo hyaṅguṣṭaṃ prathamaḥ svaraḥ //

1.50.104

pradeśinyāṃ tu gāndhāra ṛṣabhastadanantaram /
anāmikāyāṃ ṣaṅgastu kaniṣṭāyāṃ tu dhaivataḥ //

1.50.105

tasyādhastāñca yonyāstu niṣādaṃ tatra nirdiśet /
aparvatvādamadhyatvā davyayatvāñca nityaśaḥ //

1.50.106

mandro hi mandībhūtastu parisvāra iti smṛtaḥ /
kruṣṭena devā jīvanti prathamena tu mānuṣāḥ //

1.50.107

paśavastu dvitīyena gandharvāpsarasastvanu /
andhajāḥ pitaraścaiva caturthasvarajīvinaḥ //

1.50.108

mandratvenopajīvanti piśācāsurarākṣasāḥ /
atisvareṇa nīcena jagatsthāvarajaṅgamāḥ //

1.50.109

sarvāṇi khalu bhūtāni dhāryante sāmikaiḥ svaraiḥ /
dīptāyatākaruṇānāṃ mṛdumadhyamayostathā //

1.50.110

śrutīnāṃ yo viśeṣajño na sa ācārya ucyate /
dīptā mandre dvitīya ca pracaturthe tathaiva ca //

1.50.111

atisvare tṛtīye ca kruṣṭe tu karuṇā śrutiḥ /
śrutayo yā dvitīyasya mṛdumadhyāyatāḥ smṛtāḥ //

1.50.112

tāsāmapi tu vakṣyāmi lakṣaṇāni pṛthak pṛthak /
āyatātvaṃ bhavennīce mṛdutā tu viparyaye //

1.50.113

sve svare madhyamātvaṃ tu tatsamīkṣya prayojayet /
dvitīye viratā yā tu kruṣṭaśca parato bhavet //

1.50.114

dīptāṃ tāṃ tu vijānīyātprāthamyena mṛduḥ smṛtaḥ /
atraiva viratā yā tu caturthena pravartate //

1.50.115

tathā mandre bhaveddīptā sāmnaścaiva samāpane /
nātitāraśrutiṃ kuryātsvarayornāpi cāntare //

1.50.116

taṃ ca hrasve ca dīrghe ca na cāpi ghuṭisajñake /
dvividhā gatiḥ padāntasthitasaṃdhiḥ sahoṣmabhiḥ //

1.50.117

sthāneṣu pañcasveteṣu vijñeya ghuṭisaṃjñakam /
svarāntarāviratāni hrasvadīrghaghuṭāni ca //

1.50.118

sthitisthāneṣvaśeṣāṇi śrutivatsvarato vadet /
dīptāmudātte jānīyāddīptāṃ ca svarite viduḥ //

1.50.119

anudātte mṛdurjñeyā gandharvāḥ śrutisaṃpade /
udāttaścānudāttaśca svaritapracite tathā //

1.50.120

nighātaśceti vijñeyaḥ svarabhedaśca pañcadhā /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi ācikasya svaratrayam //

1.50.121

udāttaścānudāttaśca tṛtīyaḥ svaritaḥ svaraḥ /
ya evodātta ityuktaḥ sa eva svaritātparaḥ //

1.50.122

pracayaḥ procyate tajjñairna cātrānyatsvarāntaram /
varṇasvaro 'tītasvaraḥ svarito dvividhaḥ smṛtaḥ //

1.50.123

mātriko varṇa evaṃ tu dīrghastūñcaritādanu /
sa tu saptavidho jñeyaḥ svaraḥ pratyayadarśanāt //

1.50.124

padena tu sa vijñeyo bhavedyo yatra yādṛśaḥ /
saptasvarānprayuñjīta dakṣiṇaṃ śravaṇaṃ prati //

1.50.125

ācāryairvihitaṃ śāstraṃ putraśiṣyahitaiṣibhiḥ /
uccāduñcataraṃ nāsti nīcānnīcataraṃ tathā //

1.50.126

vaisvaryasvārasaṃjñāyāṃ kiṃsthānaḥ svāra ucyate /
uccanīcasya yanmadhye sādhāraṇamiti śrutiḥ //

1.50.127

taṃ svāraṃ svārasaṃjñāyāṃ pratijānanti śaikṣikāḥ /
udātte niṣādagāndhārāvanudātteṃ ṛṣabhadhaivato //

1.50.128

svaritaprabhavā hyete ṣaṅjamadhyamapañcamāḥ /
yatra kakhaparā ūṣmā jihvāmūlaprayojanāḥ //

1.50.129

tānapyājñāpayenmātrāprakṛtyaiva tu sā kalā /
jātyaḥ kṣaipro 'bhinihita stairavyañjana eva ca //

1.50.130

tirovirāmaḥ praśliṣṭo 'pādavṛttaśca saptamaḥ /
svarāṇāmahameteṣāṃ pṛthagvakṣyāmi lakṣaṇam //

1.50.131

uddiṣṭānāṃ tathā nyāyamudāharaṇameva ca /
sapakāraṃ savaṃ vāpi hyakṣaraṃ svaritaṃ bhavet //

1.50.132

na codāttaṃ puro yasya jātyaḥ svāraḥ sa ucyate /
iuvarṇo yadodāttāvāpadyete pavau kvacit //

1.50.133

anudāttaṃ pratyaye tu vidyātkṣaiprasya lakṣaṇam /
eo ābhyāmudāttābhyāmakāro nihitaśca yaḥ //

1.50.134

akāro yatra luṃpati tamabhinihitaṃ viduḥ /
udāttapūrve yatkiñcicchandasi svaritaṃ bhavet //

1.50.135

eṣa sarvabahusvārastairavyañjana ucyate /
avagrahātparaṃ yatra svaritaṃ syādanantaram //

1.50.136

tirovirāmaṃ taṃ vidyādudātto yadyavagrahaḥ /
ikāraṃ yatra paśyeyurikāreṇaiva saṃyutam //

1.50.137

udāttamanudāttena praśliṣṭaṃ taṃ vicāraya /
svare cetsvaritaṃ yatra vivṛtā yatra saṃhitā //

1.50.138

etatpādāntavṛttasya lakṣaṇaṃ śāstranoditam /
tānyaḥ svāraḥ sa jātyena śrutyagre kṣaipra ucyate //

1.50.139

te manvatābhinitastairavyañjana ūtaye /
tirovirāmo viṣkaṣite praśliṣṭo hīīgovarṇaḥ //

1.50.140

pādavṛttaḥ kandavidesvarāḥ saptaivamādayaḥ /
uñcādekākṣarātpūrvātsvaraṃ yadyadihākṣaram //

1.50.141

svārāṇāṃ jātyavarjānāmeṣā prakṛtirucyate /
catvārastvāditaḥ svārāḥ kaṃṣaṃpuṃśphutiśāstrataḥ //

1.50.142

udātte caikanīce vā juhvo 'gnistannidarśanam /
ikārānte pade pūrva ukāre parataḥ sthite //

1.50.143

hrasvaṃ kaṃpaṃ vijānīyānmedhāvī nātra saṃśayaḥ /
ikārānte pade caivokāradvayaṃ pare pade //

1.50.144

dīrghaṃ kaṃpaṃ vijānīyācchāgdhūṣviti nidarśanam /
trayo dīrghāstu vijñeyā ye ca saṃdhyakṣareṣu vai //

1.50.145

manyā yathā na indrābhyāṃ śeṣā hrasvāḥ prakīrtitāḥ /
anekānāmudāttānāmanudāttaḥ pratyayo yadi //

1.50.146

śivakaṃpaṃ vijānīyādudāttaḥ pratyayo yadi /
yatra dviprabhṛtīni syurudāttānyakṣarāṇi tu //

1.50.147

nīcaṃ voñcaṃ ca paratastatrodāttaṃ vidurbudhāḥ /
na rephe vā hakāre vā dvirbhāvo jāyate kvacit //

1.50.148

na ca vargadvitīyeṣu na caturthe kadācana /
caturthaṃ tu tṛtīyena dvitīyaḥ prathamena tu //

1.50.149

ādyamantyaṃ ca madhyaṃ ca svārākṣareṇa pīḍayet /
anantyaśca bhavetpūrvo hyantaśca parato yadi //

1.50.150

tatra madhye yamastiṣṭhetsvavarṇaḥ pūrvavaṇayoḥ /
vargāntyān śaṣasaiḥ sārddhamantasthairvāpi saṃyutān //

1.50.151

dṛṣṭvā yamā nivartante adeśikamivādhvagāḥ /
tṛtīyaśca caturthaśca caturthādiparaṃ padam //

1.50.152

dvau tṛtīyau hakāraśca hakārādiparaṃ padam /
anusvāropadhāmūlā tān kvacitkramataḥ param //

1.50.153

rahapūrvasaṃyute cāpyuttaraṃ kramate 'kṣaram /
saṃyogo yatra dṛśyeta rvyañjanaṃ virate pade //

1.50.154

pūrvāṅgamāditaḥ kṛtvā parāṅgādau niveśayet /
saṃyoge svaritaṃ yatra udvātaḥ pratanaṃ tathā //

1.50.155

pūrvāṅgaṃ tadvijānīyādyenāraṃbhaḥ paraṃ hi tat /
saṃyogāttu vijānīyātparaṃ saṃyoganāyakam //

1.50.156

saṃyuktasya tu varṇasya tatparaṃ pūrvamakṣaram /
anusvāraḥ padāntaśca kramajaṃ pratyaye svake //

1.50.157

svarabhaktistathārephaḥ pūrvapūrvāṅgamucyate /
pādādau cāpādādau saṃyogāvagraheṣu ca //

1.50.158

yaśabda iti vijñeyo yo 'nyaḥsaya iti smṛtaḥ /
pādādāvapyavicchedesaṃyogānte ca tiṣṭatām //

1.50.159

varjayitvā rahapāṇāmupādeśaḥ pradṛśyate /
svasaṃyukto gururjñeyaḥ sānusvārā grimaḥ sphuṭaḥ /
aṇuśeṣo hrigo vāpi yugalādiravisphuṭaḥ //

1.50.160

yadudāttamudāttaṃ tadyatsvaritaṃ tatpade bhavati /
yannīcaṃ nīcameva tadyatpracayasthaṃ tadapi nīcam //

1.50.161

agniḥ suto mitramidaṃ tathā vayamayāvahāḥ /
priyaṃ dūtaṃ ghṛtaṃ cittamatiśabdastu nīcataḥ //

1.50.162

akveṣveva suteṣveva yajñeṣu kalaśeṣu ca /
śateṣu sapavitreṣu nīcāduñcāryate śrutiḥ //

1.50.163

hārivaruṇavareṇyeṣu dhārāpuruṣeṣu svaratirephaḥ /
viśvānaronakāraśca śeṣāstusvaritā narāḥ //

1.50.164

dvau varuṇau vasvarata uduttamantvaṃ varuṇadhāra caurudhārāmurudhāresvadohate /
mātrikaṃ vā dvimātraṃ vā svaryate yadihākṣaram /
tasyāditor'ddhamātraṃ vai śeṣaṃ tu parato bhavet /
adīrghaṃ dīrghavatkuryāddvisvaraṃ yatprayujyate //

1.50.165

kaṃpotsvaritābhigītaṃ hrasvakarṣaṇameva ca /
nimeṣakālo mātrā syādvidyutkāleti cāpare //

1.50.166

ṛksvarā tulyayogā vā kaiścidevamudīryate //

1.50.167

samāse 'vagrahaṃ kuryātpadaṃ cātrānusaṃhitam /
yetīkṣarādikaraṇaṃ padāntasyeti taṃ viduḥ //

1.50.168

(sarvatra mitraputrasakhiśabdā ahiśatakratoravagrāhyāḥ /
ādityaviprajātavedāśca satpatigopativṛtrahāsamudrāśca /
svarayupuvodevayavaścāritaṃ devatātape ) cikitiśca dhacaiva nāvagṛhṇanti paṇḍitāḥ /
vivṛtayaścatasro vai vijñeyā iti me matam //

1.50.169

akṣarāṇāṃ niyogena tāsāṃ nāmāni me śṛṇu /
hrasvādivatsānusṛtā vatsānusāriṇī cāgre //

1.50.170

pākavatyubhayorhrasvā dīrghā vṛddhā pipīlikāḥ /
catasṛṇāṃ vivṛtīnā mantaraṃ mātrikaṃ bhavet //

1.50.171

arddhamātrikamanyeṣāmanyeṣāmaṇumātrikam //

1.50.172

āpadyate makāro rephoṣmasu pratyaye 'pyanusvāram /
paveṣu parasavarṇaṃ sparśeṣu cottamāpatim //

1.50.173

nakārānte padā pūrve svare ca parataḥ sthite /
akāraṃ raktamityāhustakāreṇa tu rajyate //

1.50.174

nakārānte pade pūrve vyañjanaiśca yavohiṣu /
arddhamātrā tu pūrvasya rajyate tvaṇumātrayā //

1.50.175

nakārasvarasaṃyuktaścaturyukto vidhīyate /
repho raṅgaśca lopaśca sānusvaro 'pi vā kvacit //

1.50.176

hṛdayāduttiṣṭateraṅgaḥ kāṃsyena tu samanvitaḥ /
mṛduścaiva dvimātraśca dadhanvāṃ iti nidarśanam //

1.50.177

yathā saurāṣṭrikā nārī arāṃ ityabhibhāṣate /
evaṃ raṅgaḥ prayoktavyo nāradaitanmataṃ mama //

1.50.178

svarā gaḍadabāścaiva ṅaṇanamāḥ sahoṣmabhiḥ /
caturṇāṃ padajātīnāṃ padāntā daśa kīrtitāḥ //

1.50.179

svara uccaḥ svaro nīcaḥ svaraḥ svarita eva ca /
vyañjanā na tu vartante yatra tiṣṭati sa svaraḥ //

1.50.180

svarapradhānaṃ traisvaryamācāryāḥ pratijānate /
maṇivadvyañjanaṃ vidyātsūtra vañca svaraṃ viduḥ //

1.50.181

durbalasya yathā rāṣṭraṃ harate balavānnṛpaḥ /
durbalaṃ vyajanaṃ tadvaddhareta balavānsvaraḥ //

1.50.182

ubhāvaśca vivṛttiśca śaṣasārepha eva ca /
jihvāmūlamupadhmā ca gatiraṣṭavidhoṣmaṇaḥ //

1.50.183

svarapratyayāvivṛtiḥ saṃhitāyāṃ tu yā bhavet /
visargastatra mantavyaratālavyaścātra jāyate //

1.50.184

saṃdhyakṣare pare saṃdhau prāptasuptau yavau yadi /
vyañjanākhyā vivṛttistu svarākhyā pratisaṃhitā //

1.50.185

ūṣmāntaṃ virate yatra saṃbhāvo bhavati kvacit /
vivṛttiryā bhavettatra svarākhyāṃ tāṃ vinirddiśet //

1.50.186

yadyobhāvaprasaṃdhānamṛkārādiparaṃ padam /
svarāntaṃ tādṛśaṃ vidyādyadanyavdyaktamūṣmaṇaḥ //

1.50.187

prathamā uttamāścaiva padānteṣu yadi sthitāḥ /
dvitīyaṃ sthānamāpannāḥ śaṣasapratyayā yadi //

1.50.188

prathamānūṣmasaṃyuktān dvitīyāniva darśayet /
na caitānpratijānīyādyathā matsyaḥ kṣuropsarāḥ //

1.50.189

chandomānaṃ ca vṛttaṃ ca pādasthānaṃ trikāraṇam /
ṛcaḥ svacchandavṛttāstu pādāstvakṣaramānataḥ //

1.50.190

ṛgvaryyān svarabhaktiṃ ca chandomānena nirddiśet /
pratyayeta sahārephamimīte svarabhaktayā //

1.50.191

ṛvarṇe tu pṛthagrephaḥ pratyayastu vṛthā bhaveta /
vidyāllaghumṛkāraṃ tu yadi tūṣmāṇasaṃyutaḥ //

1.50.192

ūṣmaṇaiva hi saṃyukta ṛkāro yatra pīḍyate /
guruvarṇaḥ sa vijñeyastṛcaṃ cātra nidarśanam //

1.50.193

ṛṣabhaṃ ca gṛhītaṃ ca bṛhaspatiṃ pṛthivyāṃ ca /
nirṛtipañcamā hyatra ṛkārā nātra saṃśayaḥ //

1.50.194

śaṣasaha rādau rephaḥ sparabhaktirjāyate dvipadasaṃdhau /
iuvarṇābhyāṃ hīnā kvacidekapadākramaviyuktā //

1.50.195

svarabhaktirdvidhā proktāṛkāre repha eva ca /
svarodā vyañjanodā ca vihitākṣaracintakaiḥ //

1.50.196

śaṣaseṣu svarodayāṃ hakāre vyañjanodayām /
śaṣaseṣu vivṛtāṃ tu hakāre saṃvṛtāṃ viduḥ //

1.50.197

svarabhaktiṃ prayuñjāna srīndoṣānparivarjayet /
ikāraṃ cāpyukāraṃ grastadoṣaṃ tathaiva ca //

1.50.198

saṃyogaparaṃ chaparaṃ visarjanīyaṃ dvimātrakaṃ caiva /
atha sāntika ca naṅmasānusvāraṃ ghuṭataṃ ca //

1.50.199

yasyāḥ pādaḥ prathamo dvādaśamātrastathā tṛtīyo 'pi /
aṣṭādaśo dvitīyaḥ samāpannaḥ pañcadaśamātraḥ /
yasyā lakṣaṇamuktaṃ yā tvanyā sā smṛtā vipulā //

First 200 of 240 passages. Read on

Linked texts (12)