Prahladacaritra (Prahlādacaritra)

प्रह्लादचरित्र

Language: Sanskrit
Date: 200–1800 CE
Extent: 162 passages, 2,461 words
Text: complete digital text
Source: sa.wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription; the work itself is in the public domain)

Text

2

śrī viṣṇu purāṇa meṃ kathita prahlāda jī ke caritra kā vyakhyāna .

maitraya śrūyatāṃ samyaka caritaṃ tasya dhīmataḥ .
prahlādasya sadodāracaritasya mahātmanaḥ ..
dite putro mahāvīryo hiraṇyakaśipuḥ purā .
trailokyaṃ vaśamāninye brāhmaṇo varadarpitaḥ ..
indratvamakaroddaityaḥ sa cāsītsavitā svayam .
vāyuragnirapāṃ nāthaḥ somaścābhūnmahāsuraḥ ..
dhanānāmadhipaḥ so'bhūtsa evāsītsvayaṃ yamaḥ .
yajñabhāgānaśeṣāṃstu sa svayaṃ bubhuje'suraḥ ..
devāḥ svarga parityajya tattrāsānmunisattama .
vicerūravanau sarve bibhrāṇā mānuṣīṃ tanum ..
jitvā tribhuvanaṃ sarvaṃ trailokyaiśvaryadarpitaḥ .
upagīyamāno gandharvabubhuje viṣayānpriyān ..
pānāsaktaṃ mahātmānaṃ hiraṇyakaśipuṃ tadā .
upāsāñcakrire sarve siddhagandharvapannagāḥ ..
avādayan jaguścānye jayaśabdaṃ tathāpare .
daityarājasya purataścakruḥ siddhā mudānvitāḥ ..
tatra pranṛttāpsarasi sphāṭikābhramaye'suraḥ .
papau pānaṃ mudā yuktaḥ prāsāde sumanohare ..
tasya putro mahābhāgaḥ prahlādo nāma nāmataḥ .
papāṭha bālapāṭhayāni gurugehaṅgato'rbhakaḥ ..
ekadā tu sa dharmātmā jagāma guruṇā saha .
pānāsaktasya purataḥ piturdaityapatestadā ..
pādapraṇāmāvanataṃ tamutthāpya pitā sutama .
hiraṇyakaśipuḥ prāha prahlādamamitaujasam ..

4

hiraṇyakaśipuruvāca
paṭhayatāṃ bhavatā vatya sārabhūtaṃ subhāṣitam .
kālenaitāvatā yatte sadodyuktena śikṣitam ..

5

prahlāda uvāca
śrūyatāṃ tāta vakṣyāmi sārabhūtaṃ tavājñayā .
samāhitamanā bhūtvā yanme cetasyavasthitam ..
anādimadhyāntamajamavṛddhikṣayamacyutam .
praṇato'smyantasantānaṃ sarvakāraṇakāraṇam ..

6

śrīparāśara uvāca
etanniśamya daityendraḥ sakopo raktalocanaḥ .
vilokya tadaguruṃ prāha sphuritādharapallavaḥ ..

7

hiraṇyakaśipuruvāca
brahmabandho kimetatte vipakṣastutisaṃhitam .
asāraṃ grāhito bālo māmavajñāya durmate ..

8

gururuvāca
daityeśvara na kopasya vaśamāgantumarhasi .
mamopadeśajanitaṃ nāyaṃ vadati te sutaḥ ..

9

hiraṇyakaśipuruvāca
anuśiṣṭo'si kenedṛgvatsa prahlāda kathyatām .
mayopadiṣṭaṃ netyeṣa prabravīti gurustava ..

10

prahlāda uvāca
śāstā viṣṇuraśeṣasya jagato yo hṛdi sthitaḥ .
tamṛte paramātmānai tāta kaḥ kena śāsyate ..

11

hiraṇyakaśipuruvāca
ko'yaṃ viṣṇuḥ sudurbuddhe yaṃ bravīṣi punaḥ punaḥ .
jagatāmīśvarasyeha purataḥ prasabhaṃ mama ..

12

prahlāda uvāca
na śabdagocaraṃ yasya yogidhyeyaṃ paraṃ padam .
yato yaśca svayaṃ viśvaṃ sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ ..

13

hiraṇyakaśipuruvāca
parameśvarasaṃjño'jña kimanyo mayyavasthite .
tathāpi martukāmastvaṃ prabravīṣi punaḥ punaḥ ..

14

prahlāda uvāca
na kevalaṃ tāta mama prajānāṃ sa brahmabhūto bhavataśva viṣṇuḥ .
dhātā vidhātā parameśvaraśca prasīda kopaṃ kuruṣe kimartham ..

15

hiraṇyakaśipuruvāca
praviṣṭaḥ ko'sya hṛdaye durbuddheratipāpakṛt .
yenedṛśānyasādhūni vadatyāviṣṭamānasaḥ ..

16

prahlāda uvāca
na kevalaṃ padhṛdayaṃ sa viṣṇurākramya lokānakhilānavasthitaḥ .
sa māṃ tvadādīṃśca pitassamastānsamastaceṣṭāsu yunakti sarvagaḥ ..

17

hiraṇyakaśipuruvāca
niṣkāsyatāmayaṃ pāpaḥ śāsyatāṃ ca gurorgṛhe .
yojito durmatiḥ kena vipakṣaviṣayastutau ..

18

śrīparāśara uvāca
ityukto'sau tadā daityairnīto gurugṛhe punaḥ .
jagrāha vidyāmaniśaṃ guruśuśrūṣaṇodyataḥ ..
kāle'tīte'ti mahati parhlādamasureśvaraḥ .
samāhūyābravīdgāthā kācitputraka gīyatām ..

19

prahlāda uvāca
yataḥ pradhānapuruṣau yataścaitaccarācaram .
kāraṇaṃ sakalasyāsya sa no viṣṇuḥ prasīdatu ..

20

hiraṇyakaśipuruvāca
durātmā vadhyatāmeṣa nānenārtho'sti jīvatā .
svapakṣahānikartṛtvādyaḥ kulāṅgāratāṃ gataḥ ..

21

śrīparāśara uvāca
ityājñaptāstatastena pragṛhītamahāyudhāḥ .
udyatāstasya nāśāya daityāḥ śatasahasraśaḥ ..

22

prahlāda uvāca
viṣṇuḥ śastreṣu yuṣmāsu mayi cāsau vyavasthitaḥ .
daiteyāstena satyena mākramantvāyudhāni me ..

23

śrīparāśara uvāca
tatastaiśśataśo daityaiḥ śastraughairāhato'pi san .
nāvāpa vedanāmalpāmabhūccaiva punarnavaḥ ..

24

hiraṇyakaśipuruvāca
durbuddhe vinivartasva vairipakṣastavārdataḥ .
abhayaṃ te prayacchāmi mātimūḍhamatirbhava ..

25

prahlāda uvāca
bhayaṃ bhayānāmapahāriṇi sthite manasyanante mama kutra tiṣṭhati .
yasminsmṛte janmajarāntakādibhayāni sarvāṇyapayānti tāta ..

26

hariṇyakaśipuruvāca
bho bhoḥ sarpā durācāramenamatyantadurmatima .
viṣajvālākulairvaktraiḥ sadyo nayata saṅkṣayam ..

27

śrīparāśara uvāca
ityuktāste tataḥ sarpāḥ kuhakāstakṣakādayaḥ .
adaśanta samasteṣu gātreṣvativiṣolbaṇāḥ ..
sa tvāsaktamatiḥ kṛṣṇe daśyamāno mahoragaiḥ .
na vivedātmano gātraṃ tatsmṛtyāhlādasusthitaḥ ..

28

sarpā ūcuḥ
draṃṣṭrā viśīrṇā maṇayaḥ sphutanti
phaṇeṣu tāpo hṛdayeṣu kampaḥ .
nāsya tvacaḥ svalpamapīha bhinnaṃ
praśādhi daityeśvara kāryamanyat ..

29

hiraṇyakaśipuruvāca
he diggajāḥ saṅkaṭadantamiśrā ghnatainamasmadripupakṣabhīnnam
tajjā vināśāya bhavanti tasya yathāhaṇeḥ prajvalito hutāśaḥ ..

30

śrī parāśara uvāca
tataḥ sa diggajairbālo bhūbhṛcchikharasannibhaiḥ .
pātito dharaṇīpṛṣṭhe viṣāṇairvāvapīḍitaḥ ..
smarastasya govindamibhadantāḥ sahastraśaḥ .
śīrṇā vakṣaḥsthalaṃ prāpya sa prāha pitaraṃ tataḥ ..

31

dantā gajānāṃ kuliśāgraniṣṭhurāḥ
śīrṇā yadaite na balaṃ mamaitat .
mahīvipattāpavināśano'yaṃ
janārdanānusmaraṇānubhāvaḥ ..

32

hiraṇyakaśipuruvāca
jvālyatāmasurā vahnirapasarpata diggajāḥ .
vāyo samedhayāgni tvaṃ dahyatāmeṣa pāpakṛt ..

33

śrīparāśara uvāca
pahākāṣṭhacayasthaṃ tamasurendrasutaṃ tataḥ .
prajvālya dānavā vahniṃ dadahuḥ svāminoditāḥ ..

34

prahlāda uvāca
tātaiṣa vahniḥ pavanerito'pi
na māṃ dahatyatra samantatau'ham .
paśyāmi padmāstaraṇāstṛtāti
śītāni sarvāṇi diśāmmukhāni ..

35

śrīparāśara uvāca
atha daityeśvara procurbhārgavasyātmajā dvijāḥ .
purohitā mahātmānaḥ sāmnā saṃstūya vāgminaḥ ..

36

purohitā ūcuḥ
rājanniyamyatāṃ kopo bāle'pi tanaye nije .
kopo devanikāyeṣu teṣu te saphalo yataḥ ..
tataḥ parohitairukto hiraṇayakaśipuḥ svakaiḥ
tathātathainaṃ bālaṃ te śāsitāro vayaṃ nṛpa .
yathā bilakṣanāśāya vinītaste bhaviṣyati ..
bālatvaṃ sarvadoṣāṇāṃ daityarājāspadaṃ yataḥ .
tato'tra kopamatyarthaṃ yoktumarhasi nārbhake ..
na tyakṣyati hareḥ pakṣamasmākaṃ vacanādyadi .
tataḥ kṛtyāṃ vadhāyāsya kariṣyāmoṃ'nivarttinīm ..

37

śrīparāśara uvāca
evamabhyarthitastaistu daityarājaḥ purohitaiḥ .
daityairniṣkāsayāmāsa putraṃ pāvakasañcayāt ..
tato gurugṛhe bālaḥ sa vasanbāladānavān .
adhyāpayāmāsa muhurupadeśāntare guroḥ ..

38

prahlāda uvāca
śrūyatāṃ paramārtho me daiteyā ditijātmajāḥ .
na cānyathaitanmantavyaṃ nātra lobhādikāraṇam ..

39

janma bālyaṃ tataḥ sarvo jantuḥ prāpnoti yauvanam .
avyāhataiva bhavati tato'nudivasaṃ jarā ..

40

tataśca mṛtyumabhyeti janturdaityeśvarātmajāḥ .
pratyakṣaṃ dṛśyate caitadasmākaṃ bhavatāṃ tathā ..

41

mṛtasya ca punarjanma bhavatyetacca nānyathā .
āgamo'yaṃ tathā yacca nopādānaṃ vinodbhavaḥ ..

42

garbhavāsādi yāvattu punarjanmopapādanam .
samastāvasthakaṃ tāvadduḥkhamevāvagamyatām ..

43

kṣuttṛṣṇopaśamaṃ tadvacchītādyupaśamaṃ sukham .
manyate bālabuddhitvādduḥkhameva hi tatpunaḥ ..

44

atyantastimitāṅagānāṃ vyāyāmena sukhaiṣiṇām .
bhrāntijñānāvṛtākṣāṇāṃ duḥkhameva sukhāyate ..

45

ka śarīramaśeṣāṇāṃ śleṣmādīnāṃ mahācayaḥ .
ka kāntiśobhāsaundaryaramaṇāyādayo guṇāḥ ..

46

māṃsāsṛkpūyavimūtrasnāyumañjāsthisaṃhatau .
dehe cetprītimān mūḍho bhavitā narake'pyasau ..

47

agneḥśītena toyasya tṛṣā bhaktasya ca kṣudhā .
kriyate sukhakartṛtvaṃ tadvilomasya cetaraiḥ ..

48

karoti he daityasutā yāvanmātraṃ parigraham .
tāvanmātraṃ sa evāsya duḥkhaṃ cetasi yacchati ..

49

yāvataḥ kurute jantuḥsambandhānmanasaḥ priyān .
tāvanto'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅakavaḥ .
yadyadagṛhe tanmanasi yatra tatrāvatiṣṭhataḥ .
nāśādāhopakaraṇaṃ tasya tatraiva tiṣṭhati ..

50

janmanyatra mahadduḥkhaṃ mriyamāṇāsya cāpi tat .
yātanāsu yamasyograṃ garbhasaṅakramaṇeṣu ca ..

51

garbheṣu sukhaleśo'pi bhavadbhiranumīyate .
yadi tatkathyatāmevaṃ sarvaṃ duḥkhamayaṃ jagat ..

52

tadevamatiduḥkhānāmaspade'tra bhavārṇave .
bhavatāṃ kathyate satyaṃ viṣṇurekaḥ parāyaṇaḥ ..

53

mā jānīta vayaṃ bālā dehī deheṣu śāśvataḥ .
jarāyauvanajanmādyā dharmā dehasya nātmanaḥ ..

54

bālo'haṃ tāvadicchāto yatiṣye śreyase yuvā .
yuvāhaṃ vārddhake prāpte kariṣyāmyātmano hitam ..

55

vṛddho'haṃ mama kāryāṇi samastāni na gocare .
kiṃ kariṣyāmi mandātmā samarthena na yatkṛtam ..

56

evaṃ durāśayā kṣiptamānasaḥ puruṣaḥ sadā .
śreyaso'bhimukhaṃ yāti na kadācitpipāsitaḥ ..

57

bālye krīr̤anakāsaktā yauvane viṣayonmukhāḥ .
ajñā nayantyaśaktyā ca vārddhakaṃ samupasthitam ..

58

tasmādbālye vivekātmā yateta śreyase sadā .
bālyayauvanavṛddhādyairdehabhāvairasaṃyutaḥ ..

59

tadetadvo mayākhyātaṃ yadi jānīta nānṛtam .
tadasmatprītaye viṣṇuḥ smaryatāṃ bandhamuktidaḥ ..

60

prayāsaḥsmaraṇe ko'sya smṛto yacchati śobhanam .
pāpakṣayaśca bhavati smaratāṃ tamaharniśam ..

61

sarvabhūtasthite tasminmatirmaitrī divāniśam .
bhavatāṃ jāyatāmevaṃ sarvakleśānprahāsyatha ..

62

tāpatreyaṇābhihataṃ yadetadakhilaṃ jagat .
tadā śocyeṣu bhūteṣu dveṣaṃ prājñaḥ karoti kaḥ ..

63

atha bhadrāṇi bhūtāni hīnaśaktirahaṃ param .
mudaṃ tadāpi kurvīta hānidveṣaphalaṃ yataḥ ..

64

baddhavairāṇi bhūtāni dveṣaṃ kurvanti cettataḥ .
suśocyānyatimohena vyāptānīti manīṣiṇām ..

65

ete bhinnadṛśāṃ daityā vikalpāḥ kathitā mayā .
kṛtvābhyupagamaṃ tatra saṃkṣepa śrūyatāṃ mama ..

66

vistāraḥ sarvabhūtasya viṣṇoḥ sarvamidaṃ jagat .
draṣṭavyamātmavattasmādabhedena vicakṣaṇaiḥ ..

67

samutsṛjyāsuraṃ bhāvaṃ tasmādyūyaṃ tathā vayam .
tathā yatnaṃ kariṣyāmo yathā prāpsyāma nirvṛtim ..

68

yā nāgninā na cārkeṇa nendunā ca na vāyunā .
parjanyavaruṇābhyāṃ vā na siddhairna ca rākṣasaiḥ ..

69

na yakṣaina ca daityendrairnoragairna ca kinnaraiḥ .
na manuṣyairna paśubhirdoṣairnaivātmasambhavaiḥ ..

70

jvākṣirogātīsāraplīhagulmādikaistathā .
dveṣerṣyāmatsarādyairvā rīgalobhādibhiḥ kṣayam ..

71

na cānyairnīyate kaiścinnityā yātyāntanirmalā .
tāmāpnotyamale nyasya keśave hṛdayaṃ naraḥ ..

72

asārasaṃsāravivartaneṣu
mā yāta toṣaṃ prasabhaṃ bravīmi .
sarvatra daityāssamatāmupeta
samatvamārādhanamacyutasya ..

73

tasminprasanne kimihāstyalabhyaṃ
dharmārthakāmairalamalpakāste .
samāśritādbrahmataroranantānniḥsaṃśayaṃ prāpsyatha vai mahatphalam ..

74

.. oṃ namaḥ bhagavate vāsudevāye ..

75

śrīparīśara uvāca
tasyaitāṃ dānavāśceṣṭāṃ dṛṣṭvā daityapaterbhayāt .
ācacakṣuḥ sa covāca sūdānāhūya satvaraḥ ..

76

hiraṇyakaśipuruvāca
he sūdā mama putro'sāvanyeṣāmapi durmatiḥ .
kumārgadeśiko duṣṭo hanyatāmavilambitam ..
hālāhalaṃ viṣaṃ tasya sarvabhakṣeṣu dīyatām .
avijñātamasau pāpo hanyatāṃ mā vicāryatām ..

77

śrī parāśara uvāca
te tathaiva tataścakruḥ prahlādāya mahātmane .
viṣadānaṃ yathājñaptaṃ pitrā tasya mahātmanaḥ ..
hālāhalaṃ viṣaṃ ghoramanantoccāraṇena saḥ .
abhimantrya sahānnena maitreya bubhuje tadā ..
avikāraṃ sa tadbhuktavā prahlādaḥ svasthamānasaḥ .
anantakhyātinirvīrya jarayāmāsa tadviṣam ..
tataḥ sūdā bhayatrastā jīrṇā dṛṣṭvā mahadviṣam .
daityeśvaramupāgamya praṇipatyedamabruvan ..

78

sūdā ūcuḥ
daityarāja viṣaṃ dattamasmābhiratibhīṣaṇam .
jīrṇa tena sahānnena prahlādena sutena te ..

79

hiraṇyakaśipuruvāca
tvaryatāṃ tvaryatāṃ he he sadyo daityapurohitāḥ .
kṛtyāṃ tasya vināśāya utpādyata mā ciram ..

80

śrīparāśara uvāca
sakāśamāgamya tataḥ prahlādasya purohitāḥ .
sāmapūrvamathocuste prahlādaṃ vinayānvitam ..

81

purohitā ūcuḥ
jātastrailokyavikhyāta āyuṣmanbrahmaṇaḥkule .
daityarājasya tanayo hiraṇyakaśiporbhavān ..
kiṃ devaiḥ kimanantena kimanyena tavāśrayaḥ .
pitā te sarvalokānāṃ tvaṃ tathaiva bhaviṣyasi ..
tasmātparityajaināṃ tvaṃ vipakṣastavasaṃhitām .
śrlāghyaḥ pitā samastānāṃ guruṇāṃ paramo guruḥ ..

82

prahlāda uvāca
evametanmahābhāgāḥ śrlāghyametanmahākulam .
marīceḥsakale'pyasmin trailokye nānyathāvadet ..
pitā ca mama sarvasmi़ñjagatyutkṛṣṭaceṣṭitaḥ .
etadapyavagacchāmi satyamatrāpi nānṛtam ..
guruṇāmapi sarveṣāṃ pitā paramako guruḥ .
yaduktaṃ bhrāntistatrāpi svalpāpi hi na vidyate ..
pitā gururna sandehaḥ pūjanīyaḥ prayatnataḥ .
tatrāpi nāparādhyāmītyevaṃ manasi me sthitam ..
yattvetatkimanantenetyuktaṃ yuṣmābhirīdṛśam .
ko bravīti yathānyāyyaṃ kiṃ tu naitadvaco'rthavat ..

83

ityuktvā so'bhavanmaunī teṣāṃ gauravayantritaḥ .
prahasya ca punaḥ prāha kimanantena sādhviti ..
sādhu bho kimanantena sādhu bho guravo mama .
śrūyatāṃ yadanantena yadi khedaṃ na yāsyatha ..
dharmārthakāmamokṣāśca puruṣārthā udāhṛtāḥ .
catuṣṭayamidaṃ yasmāttasmātkiṃ kimidaṃ vacaḥ ..
marīcimiśrairdakṣādyaistathaivānyairanantataḥ .
dharmaḥ prāptastathā cānyairarthaḥ kāmastathāparaiḥ ..
tattattvavedino bhūtvā jñānadhyānasamādhibhiḥ .
avāpurmuktimapare puruṣā dhvastabandhanāḥ ..
sampadaiśvaryamāhātmyajñānasantatikarmaṇām .
vimukteścaikato labhyaṃ mūlamārādhanaṃ hareḥ ..
yato dharmārthakāmākhyaṃ muktiścāpi phalaṃ dvijāḥ .
tenāpi kiṃ kimityevamanantena kimucyate ..
kiṃ cāpi bahunoktena bhavanto guravo mama .
vadantu sādhu vāsādhu viveko'smākamalpakaḥ ..
bahunātra kimuktena sa eva jagataḥ patiḥ .
sa kartā ca vikartā sa saṃhartā ca hṛdi sthitaḥ ..
sa bhoktā bhojyamapyevaṃ sa eva jagadīśvaraḥ .
bhavadbhiretatkṣantavyaṃ bālyāduktaṃ tu yanmayā ..

84

purohitā ūcuḥ
dahyamānastvamasmābhiragninā bāla rakṣitaḥ .
bhūyo na vakṣyasītyevaṃ naiva jñāto'syabuddhimān ..
yadāsmādvacanānmohagrāhaṃ na tyakṣyate bhavān .
tataḥ kṛtyā vināśāya tava sṛcyāma durmate ..

85

prahlāda uvāca
kaḥ kena hanyate janturjantuḥ kaḥ kena rakṣyate .
hanti rakṣati caivātmā hyasatsādhu samācaran ..
karmaṇā jāyate sarvaṃ karmaiva gatisādhanam .
tasmātsarvaprayatnena sādhukarma samācarat ..

86

śrīparāśara uvāca
ityuktāstena te kruddhā daityarājapurohitāḥ .
kṛtyāmutpādayāmāsurjvālāmālojjvalākṛtim ..
atibhīmā samāgamya pādanyāsakṣatakṣitiḥ .
śūlena sādhu saṅkruddhā taṃ jaghānāśu vakṣasi ..
tattasya hṛdayaṃ prāpya śūlaṃ bālasya dīptimat .
jagāma khaṇḍitaṃ bhūmau tatrāpi śataghā gatam ..
yatrānapāyī bhagavān hṛdyāste harirīśvaraḥ .
bhaṅgo bhavati vajrasya tatra śūlasya kā kathā ..
apāpe tatra pāpaiśca pātitā daityayājakaiḥ .
tāneva sā jaghānāśu kṛtyā nāśaṃ jagāma ca ..
kṛtyayā dahyamānāṃstānvilokya sa mahāmatiḥ .
trāhi kṛṣṇetyananteti vadannabhyavapadyata ..

87

prahlāda uvāca
sarvavyāpin jagadrūpa jagatsraṣṭarjanārdana .
pāhi viprānimānasmādduḥsahānmantrapāvakāt ..
yathā sarveṣu bhūteṣu sarvavyāpī jagadaguruḥ .
viṣṇureva tathā sarve jīvantvete purohitāḥ ..
yathā sarvagataṃ viṣṇuṃ manyamāno'napāyinam .
cintayāmyaripakṣe'pi jīvantvete purohitā- ..
ye hantumāgatā dattaṃ yairviṣaṃ yairhutāśanaḥ .
yairdiggajairahaṃ kṣuṇṇo draṣṭaḥ sarpaśca yairapi ..
teṣvahaṃ mitrabhāvena samaḥ pāpo'smi na kvacit .
yathā tanādya satyena jīvantvasurayājakāḥ ..

88

śrīparāśara uvāca
ityuktāstena te sarve saṃspṛṣṭāśca nirāmayāḥ .
samuttasthurdvijā bhūyastamūcuḥ praśrayānvitam ..

89

purohitā ūcuḥ
dīrghāyurapratihato balavīryasamanvitaḥ .
putrapautradhanaiśvaryairyukto vatsa bhavottamaḥ ..

90

śrāparāśara uvāca
ityuktvā taṃ tato gatvā yathāvṛttaṃ purohitāḥ .
daityarājāya sakalamācacakṣurmahāmune ..

91

śrīparāśara uvāca
hiraṇyakaśipuḥ śrutvā tāṃ kṛtyāṃ vitathīkṛtām .
āhūya putraṃ papraccha prabhāvasyāsya kāraṇam ..

92

hiraṇyakaśipuruvāca
prahlāda suprabhāvo'si kimetatte viceṣṭitam .
etanmantrādijanitamutāho sahajaṃ tava ..

93

śrīparāśara uvāca
evaṃ pṛṣṭastadā pitrā prahlādo'surabālakaḥ .
praṇipatya pituḥ pādāvidaṃ vacanamabravīt ..
na mantrādikṛtaṃ tāta na ca naisargiko mama .
prabhāva eṣa sāmānyo yasya yasyācyuto hṛdi ..
anyeṣāṃ yo na pāpāni cintayatyātmano yathā .
tasya pāpāgamastāta hetvabhāvānna vidyate ..
karmaṇā manasā vācā parapīr̤āṃ karoti yaḥ .
tadbījaṃ janma phalati prabhūtaṃ tasya cāśubham ..
so'haṃ na pāpamicchāmi na karomi vādāmi vā .
cintayansarvabhūtasthamātmanyapi ca keśavam ..
śārīraṃ mānasaṃ duḥkhaṃ daivaṃ bhūtabhavaṃ tathā .
sarvatra śubhacittasya tasya me jāyate kutaḥ ..
evaṃ sarveṣu bhūteṣu bhaktiravyabhicāriṇī .
kartavyā paṇḍitairjñātvā sarvabhūtamayaṃ harim ..

94

śrīparāśara uvāca
iti śrutvā sa daityendraḥ prāsādaśikhare sthitaḥ .
krodhāndhakāritamukhaḥ prāha daiteyakiṅkarān ..

95

hiraṇyakaśipuruvāca
durātmā kṣipyatāmasmātprasādācchatayojanāt .
giripṛṣṭhe patatvasmin śilābhinnāṅgasaṃhati ..

96

śrīparāśara uvāca
tatastaṃ cikṣipuḥ sarve bālaṃ daiteyadānavāḥ .
papāta so'pyaghaḥ kṣipāto hṛdayenohanharim ..
patamānaṃ jagaddhātrī jagaddhātari keśave .
bhaktiyuktaṃ dadhārainamupasaṅgamya medinī ..
tato vilokya taṃ svasthamaviśīrṇāsthipañjaram .
hiraṇyakaśipuḥ prāha śambaraṃ māyināṃ varam ..

97

hiraṇyakaśipuruvāca
nāsmābhiḥ śakyate hantumasau durbuddhibālakaḥ .
māyāṃ vetti bhavāṃstasmānmāyayainaṃ niṣūdaya ..

98

śambara uvāca
sūdayāmāyeva daityendra paśya māyābalaṃ mama .
sahastramatra māyānāṃ paśya koṭiśataṃ tathā ..

99

śrīparāśara uvāca
tataḥ sa sasṛje māyāṃ prahlāde śambaro'suraḥ .
vināśamicchandurbuddhiḥ sarvatra samadarśini ..
samāhitamatirbhūtyā śambare'pi vimatsaraḥ .
maitreya so'pi prahlādaḥ sasmāra madhusūdanam ..
tato bhagavatā tasya rakṣārthaṃ cakramuttamam .
ājagāma samājñaptaṃ jvālāmāli sudarśanam ..
tena māyāsahasraṃ tacchambarasyāśugāminā .
bālasya rakṣatā dehamekaikaṃ ca viśodhitam ..
saṃśoṣakaṃ tathā vāyuṃ daityendrastvidamabravīt .
śīghrameṣa mamādeśād durātmā nīyatāṃ kṣayam ..
tathetyuktvā tu so'pyenaṃ viveśa pavano laghu .
śīto'tirūkṣaḥ śoṣāya taddehasyātiduḥsahaḥ ..
tenāviṣṭamathātmānaṃ sa buddhvā daityabālakaḥ .
hṛdayena mahātmānaṃ dadhāra dharaṇīdharam ..
hṛdayasthastatastasya taṃ vāyumati bhīṣaṇam .
papau janārdanaḥ kruddhaḥ sa yayau pavanaḥ kṣayam ..
kṣīṇāsu sarvamāyāsu pavane ca kṣayaṃ gate .
jagāma so'pi bhavanaṃ guroreva mahāmatiḥ ..
ahanyahanyathācāryo nītiṃ rājyaphalapradām .
grāhayāmāsa taṃ bālaṃ rājñāmuśanasā kṛtām ..
gṛhītanītiśāstraṃ taṃ vinītaṃ ca yadā guruḥ .
mene tadainaṃ tatpitre kathayāmāsa śikṣitam ..

100

ācārya uvāca
gṛhītanītiśāstraste putro daityapate kṛtaḥ .
prahlādastattvato vetti bhārgaveṇa yadīritam ..

101

hiraṇyakaśipuruvāca
mutreṣu varteta kathamarivargeṣu bhūpatiḥ .
prahlāda triṣu lokeṣu madhyastheṣu kathaṃ cadet ..
kathaṃ mantriṣvamātyeṣu bāhyeṣvābhyantareṣu ca .
cāreṣu pauravargeṣu śaṅkiteṣvitareṣu ca ..
kṛtyākṛtyavidhānaśca durgāṭavikasādhanam .
prahlāda kathyatāṃ samyak tathā kaṇṭakaśodhanam ..
etaccānyacca sakalamadhītaṃ bhavatā yathā .
kathā me kathyatāṃ jñātuṃ tavecchāmi manogatam ..

102

śrīparāśara uvāca
praṇipatya pituḥ pādau tadā praśrayabhūṣaṇaḥ .
prahlādaḥ prāha daityendraṃ kṛtāñjalipuṭastathā ..

103

prahlāda uvāca
mamopadiṣṭaṃ sakalaṃ guruṇā nātra saṃśayaḥ .
gṛhītantu mayā kintu na sadetanmatammama ..

104

sāma copapradānaṃ ca bhedadaṇḍau tathāparau .
upāyāḥ kathitāḥ sarve mitrādīnāṃ ca sādhane ..

105

tānevāhaṃ na paśyāmi mitrādīṃstāta mā krudhaḥ .
sādhyābhāve mahābāho sādhanaiḥ kiṃ prayojanam ..

106

sarvabhūtātmake tāta jagannāthe jaganmaye .
paramātmani govinde mitrāmitrakathā kutaḥ ..

107

tvayyasti bhagavān viṣṇurmati cānyatra cāsti saḥ .
yatastato'yaṃ mitra me śatruśceti pṛthakkutaḥ ..

108

tadebhiralamatyarthaṃ duṣṭārambhoktivistaraiḥ .
avidyāntargatairyatnaḥ karttavyastāta śobhane ..

109

vidyābuddhiravidyāyāmajñānāttāta jāyate .
bālo'gni kiṃ na khadyotamasureśvara manyate ..

110

tatkarma yanna bandhāya sā vidyā yā vimuktaye .
āyāsāyāparaṃ karma vidyānyā śilpanaipuṇam ..

111

tadetadavagamyāhamasāraṃ sāramuttamam .
niśāmaya mahābhāga praṇipatya bravīmi te ..

112

na cintayati ko rājyaṃ ko dhanaṃ nābhivāñchati .
tathāpi bhāvamevaitadubhayaṃ prāpyate naraiḥ ..

113

sarva eva mahābhāga mahattvaṃ prati sodyamāḥ .
tathāpi puṃsāṃ bhāgyāti nodyamā bhūtihetavaḥ ..

114

jar̤ānāmavivekānāmaśūrāṇāmapi prabho .
bhāgyabhocyāni rājyāni santyanītimatāmapi ..

115

tasmādyateta puṇyeṣu ya icchenmahatīṃ śriyam .
yatitavyaṃ samatve ca nirvāṇamapi cecchatā ..

116

devā manuṣyāḥ paśavaḥ pakṣivṛkṣasarīsṛpāḥ .
rupametadanantasya viṣṇorbhinnamiva sthitam ..

117

etadvijānatā sarva jagatsthāvarajaṅgamam .
draṣṭavyamātmavadviṣṇuryato'yaṃ viśvarupadhṛk ..

118

evaṃ jñāte sa bhagavānanādiḥ parameśvaraḥ .
prasīdatyacyutastasminprasanne kleśasaṃkṣayaḥ ..

119

śrīparāśara uvāca
etacchrutvā tu kopena samutthāya varāsanāt .
hiraṇyakaśipuḥ putraṃ padā vakṣasyatāṅayat ..
uvāca ca sa kopena sāmarṣaḥ prajvalanniva .
niṣpiṣya pāṇinā pāṇi hantukāmo jagadyathā ..

120

hiraṇyakaśipuruvāca
he vipracitte he rāro he balaiṣa mahārṇave .
nāgapāśairdṛḍhairbaddhvā kṣipyatāṃ mā vilambyatām ..
anyathā sakalā lokāstathā daiteyadānavāḥ .
anuyāsyanti mūḍhasya matamasya durātmanaḥ ..
bahuśo vārito'smābhirayaṃ pāpastathāpyareḥ .
stutiṃ karoti duṣṭānāṃ vadha evopakārakaḥ ..

121

śrīparāśara uvāca
tataste satvarā daityā baddhvātaṃ nāgabandhanaiḥ .
bharturājñāṃ puraskṛtya cikṣipuḥ salilārṇave ..
tataścacāla calatā prahlādena mahārṇavaḥ .
udvelo'bhūtparaṃ kṣobhamupetya ca samantataḥ ..
bhūrlokamakhilaṃ dṛṣṭvā plāvyamāno mahāmbhasā .
hiraṇyakaśipurdaityānidamāha mahāmate ..

122

hiraṇyakaśipuruvāca
daiteyāḥ sakalaiḥ śailairatraiva varuṇālaye .
niśchidraiḥ sarvaśaḥ sarvaiścīyatāmeṣa durmatiḥ ..
nāgnirdahati naivāyaṃ śastraiśchinno na coragaiḥ .
kṣayaṃ nīto na vātena na viṣeṇa na kṛtyayā ..
na māyābhirna caivoccātpātito na ca diggajaiḥ .
bālo'tiduṣṭacitto'yaṃ nānenārto'sti jīvatā ..
tadeṣa toyamadhye tu samākrānto mahīdharaiḥ .
tiṣṭhatvabdasahasrāntaṃ prāṇānhāsyati durmatiḥ ..

123

tato daityā dānavāśca parvataistaṃ mahodadhau .
ākramya cayano cakruryojanāni sahasraśaḥ ..
sa citaḥ parvatairantaḥ samudrasya mahāmatiḥ
tuṣṭāvāhnikavelāyāmekāgramatiracyutam ..

124

prahlāda uvāca
namaste puṇḍarīkākṣa namaste puruṣottama .
namaste sarvalokātmannamaste tigmacakriṇe ..

125

namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca .
jagaddhitāya kṛṣṇāya govindāya namo namaḥ ..

126

brahmatve sṛjate viśvaṃ sthitau pālayate punaḥ .
rūdrarūpāya kalpānte namastubhyaṃ trimūrtaye ..

127

devā yakṣāsurāḥ siddhā nāgā gandharvakinnarāḥ .
piśācā rākṣasāścaiva manuṣyāḥ paśavastathā ..

128

pakṣiṇaḥ sthāvarāścaiva pipīlikasarīsṛpāḥ .
bhūsyāpo'gnirnabho vāyuḥ śabdaḥ sparśastathā rasaḥ ..

129

rūpaṃ gandho mano buddhirātmā kālastathā guṇāḥ .
eteṣāṃ paramārthaśca sarvametattvamacyuta ..

130

vidyāvidye bhavānsatyamasatyaṃ tvaṃ viṣāmṛte .
pravṛttaṃ ca nuvṛttaṃ ca karma vedoditaṃ bhavān ..

131

samastakarmabhoktā ca karmopakaraṇāni ca .
tvameva viṣṇo sarvāṇi sarvakarmaphalaṃ ca yat ..

132

mayyanyatra tathānyeṣu bhūteṣu bhuvaneṣu ca .
tavaiva vyāptiraiśvaryaguṇasaṃsūcikī prabho ..

133

tvāṃ yoginaścintayanti tvāṃ yajanti ca yājakāḥ .
havyakavyabhigekastvaṃ pitṛdevasvarūpadhṛk ..

134

rūpaṃ mahatta sthitamatra viśvaṃ tataśca sūkṣmaṃ jagadetadīśa .
rūpāṇi sarvāṇi cābhūtabhedāsteṣvantarātmākhyamatīva sūkṣmam ..

135

tasmācca sūkṣmādi viśeṣaṇānāmagocare yatparamātmarūpam .
kimapyacintyaṃ tava rūpamasti tasmai namasate puruṣottamāya ..

136

sarvabhūteṣu sarvātmanyā śaktiraparā tava .
guṇāśrayā namastasyai śāśvatāyai sureśvara ..

137

yātītagocarā vācāṃ manasāṃ cāviśeṣaṇā .
jñānijñānaparicchedyā tāṃ vande sveśvarīṃ parām ..

138

oṃ namo vāsudevāya tasmai bhagavate sadā .
vyatiriktaṃ na yasyāsti vyatirikto'khilasya yaḥ ..

139

namastasmai namasatasmai namastasmai mahātmane .
nāma rūpaṃ na yasyaiko yo'stitvenopalabhyate ..

140

yasyāvatārūpāṇi samarcanti divaukasaḥ .
apaśyantaḥ paraṃ rūpaṃ namastasmai mahātmane ..

141

yo'ntastiṣṭhannaśeṣasya paśyatīśaḥ śubhāśubham .
taṃ sarvasākṣiṇaṃ viśvaṃ namasye parameśvaram ..

142

namo'stu viṣṇave tasmai yasyābhinnamidaṃ jagat .
dhyeyaḥ sa jagatāmādyaḥ sa prasīdatu me'vyayaḥ ..

143

yatrotametatprotaṃ ca viśvamakṣaramavyayam .
ādhārabhūtaḥ sarvasya sa prasīdatu me hariḥ ..

144

oṃ namo viṣṇave tasmai namastasmai punaḥ punaḥ .
yatra sarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvasaṃśrayaḥ ..

145

sarvagatvādanantasya sa evāhamavasthitaḥ .
mattaḥ sarvamahaṃ sarvaṃ mayi sarvaṃ sanātane ..

146

ahamevākṣayo nityaḥ paramātmātmasaṃśrayaḥ cha
brahmasaṃjño'hamevāgre tathānte ca paraḥ pumān ..

147

śrī parāśara uvāca
evaṃ sañcintayanviṣṇumabhedenātmano dvija .
tanmayatvamavāpyagrūyaṃ mene cātmānamacyutam ..
visasmāra tathātmānaṃ nānyatkiñcidajānata .
ahamevāvyayo'nantaḥ paramātmetyacintayat ..
tasya tadbhāvanāyogātkṣīṇapāpasya vai kramāt .
śuddhe'ntaḥkaraṇe viṣṇustasthau jñānamayo'cyutaḥ ..
yogaprabhāvātprahlāde jāte viṣṇumaye'sure .
calatyuragalandhaistaistairmaitreya truṭitaṃ kṣaṇāt ..
bhrāntagrāhagaṇaḥ sormiryayau kṣobhaṃ mahārṇavaḥ .
cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā ..
sa ca taṃ śailasaṅgātaṃ daityairnyastamathopari .
utkṣipya tasmātsalilānniścakrāma mahāmatiḥ ..
dṛṣṭvā ca sa jagadbhūyo gaganādyupalakṣaṇam .
prahlādo'smīti sasmāra punarātmānamātmani ..
tuṣṭāva ca punardhīmānanādiṃ puruṣottamam .
ekāgramatiravyagro yatavākkāyamānasaḥ ..

148

prahlāda uvāca
oṃ namaḥ paramārthārtha sthūlasūkṣma kṣarākṣara .
vyaktāvyakta kalātīta sakaleśa nirañjana ..
guṇāñjana guṇādhāra nirguṇātman guṇasthita .
mūrtāmūrtamahāmūrte sūkṣmamūrte sphuṭāsphuṭa ..
karālasomyarupātmanvidyāvidyāmayācyuta .
sadasadrūpasadbhāva sadasadbhāvabhāvana ..
nityānityaprapañcātmanniṣprapañcāmalāśrita .
ekāneka namastubhyaṃ vāsudevādikāraṇa ..
yaḥ sthūlasūkṣmaḥ prakaṭaprakāśo yaḥ sarvabhūto na ca sarvabhūtaḥ .
viśvaṃ yataścaitadaviśvahetornamo'stu tasmai puruṣottamāya ..

149

śrīparāśara uvāca
tasya taccetaso devaḥ stutimitthaṃ prakurvataḥ .
āvirbabhūva bhagavān pītāmbaradharo hariḥ ..
sasambhramastamālokya samutthāyākulākṣaram .
namo'stu viṣmavetyetad vyājāhārāsakṛd dvija ..

150

prahlāda uvāca
deva prapannārtihara prasādaṃ kuru keśava .
avalokanadānena bhūyo māṃ pāvayācyuta ..

151

śrībhagavānuvāca
kurvataste prasanno'haṃ bhaktimavyābhicāriṇīm .
yathābhilaṣito mattaḥ prahlāda vriyatāṃ varaḥ ..

152

prahlāda uvāca
nātha yonisahasreṣu yeṣu yeṣu vrajāmyaham .
teṣu teṣvacyutā bhaktiracyutāstu sadā tvayi ..
yā prītiravivekānāṃ viṣayeṣvanapāyinī .
tvāmanusmarataḥ sā me hṛdayānmāpasarpatu ..

153

śrībhagavānuvāra
mayi bhaktistavāstyeva bhūyo'pyevaṃ bhaviṣyati .
varastu mattaḥ prahlāda vriyatāṃ yastavepsitaḥ ..

154

prahlāda uvāca
mayi dveṣānubandho'bhūtsaṃstutāvudyate tava .
matpitustatkṛtaṃ pāpaṃ deva tasya praṇaśyatu ..
śastrāṇi pātitānyaṅge kṣipto yaccāgnisaṃhatau .
daṃśitaścoragairdattaṃ yadviṣaṃ mama bhojane ..
baddhvā samudre yatkṣipto yaccito'smi śiloccayaiḥ .
anyāni cāpyasādhūni yāni pitrā kṛtāni me ..
tvayi bhaktimato dveṣādaghaṃ tatsambhavaṃ ca yat .
tvatprasādātprabho sadyastena mucyeta me pitā ..

155

śrībhagavānuvāca
prahlāda sarvametatte matprasādādbhaviṣyati .
anyacca te varaṃ dadmi vriyatāmasurātmaja ..

156

prahlāda uvāca
kṛtakṛkyo'smi bhagavanveṇānena yattvayi .
bhavitrī tvatprasādeva bhaktiravyabhicāriṇī ..
dharmārthakāmaiḥ kiṃ tasya muktistasya kare sthitā .
samastajagatāṃ mūle yasya bhaktiḥ sthirā tvayi ..

157

śrībhagavānuvāca
yathā te niścalaṃ ceto mayi bhaktisamanvitam .
tathā tvaṃ matprasādena nirvāṇamparamāpsyasi ..

158

śrīparāśara uvāca
ityuktvāntardadhe viṣṇustasya maitreya paśyataḥ .
sa cāpi punarāgamya vavande caraṇau pituḥ ..
taṃ pitā mūrdhnyupāghrāya paraṣvijya ca pīr̤itam .
jīvasītyāha vatyeti bāṣpārdranayane dvija ..
prītimāṃścābhavattasminnanutāpī mahāsuraḥ .
gurupitroścakāraivaṃ śuśrūṣāṃ so'pi dharmavit ..
pitaryuparatiṃ nīte narasiṃhasvarūpiṇā .
viṣṇunā so'pi daityānāṃ maitreyābhūtpatistataḥ ..
tato rājyadyutiṃ prāpya karmaśuddhikarīṃ dvija .
putrapautrāṃśca subuhūnavāpyaiśvaryameva ca ..
kṣīṇādhikāraḥ sa yadā puṇyapāpavivarjitaḥ .
tadā sa bhaganaddhayānātparaṃ nirvāṇamāptavān ..
evaṃprabhāvo daityo'sau maitreyāsinmahāmatiḥ .
prahlādo bhagavadbhakto yaṃ tvaṃ māmanupṛcchasi ..
yastvetaccaritaṃ tasya prahlādasya mahātmanaḥ .
śṛṇoti tasya pāpāni sadyo gacchanti saṅkṣayam ..
ahorātrakṛtaṃ pāpaṃ prahlādacaritaṃ naraḥ .
śṛṇavan paṭhaṃśca maitreya vyapohati na saṃśayaḥ ..
paurṇamāsyāmamāvāsyāmaṣṭamyāmatha vā paṭhan .
dvādaśyāṃ vā tadāpnota gopradānaphalaṃ dvija ..
prahlādaṃ sakalāpatsu yathā rakṣitavānhariḥ .
tathā rakṣati yastasya śṛṇoti caritaṃ sadā ..

Prahladacaritra (Prahlādacaritra)

Contents

Text