Devimimamsa 1.18
Devīmīmāṃsā 1.18
- Language
- Sanskrit
1.18.1
dṛṣṭvā tāṃ tu tayā sārdhaṃ rāseśo rāsamaṇḍale
rāsollāseṣu rasiko rāsakrīḍāṃ cakāra ha
nānāprakāraśṛṅgāraṃ śṛṅgāro mūrtimāniva
cakāra sukhasambhogaṃ yāvadvai brahmaṇo dinam
tataḥ sa ca pariśrāntastasyā yonau jagatpitā
cakāra vīryādhānañca nityānande śubhakṣaṇe
gātrato yoṣitastasya suratānte ca suvrata !
niḥsasāra śramajalaṃ śrāntāyāstejasā hareḥ
mahākramaraṇakliṣṭāyā niḥśvāsaśca babhūva ha
tadā vatre śramajalaṃ tatsarvaṃ viśvagolakam
sa ca niḥśvāsavāyuśca sarvādhāro babhūva ha
niḥśvāsavāyuḥ sarveṣāṃ jīvānāñca bhaveṣu ca
dharmatoyādhidevaśca babhūva varuṇo mahān
tadvāmāṅgāṃca tatpatnī vāruṇī babhūva sā
atha sā kṛṣṇacicchaktiḥ kṛṣṇagarbhaṃ dadhāra ha
śatamanvantaraṃ yāvajjvalantī brahmatejasā
śataṃ manvantarānte ca kāle'tīte'pi sundarī
suṣāva ḍimbaṃ svarṇābhaṃ viśvādhārālayaṃ param
vīra, karuṇā, adbhuta, bhayānaka, bībhatsa aura raudra ye sāta
rasa gauṇa arthāt malina śṛṅgāra ke haiṃ | ina saba rasoṃ ke
sammati milatī hai ki saba rasa ānanda ke pariṇāmarūpa
hāsya ādi gauṇa rasoṃ ke dvārā unnati ke viṣaya meṃ smṛti
dveṣa honeke kāraṇa śiśupālādikoṃ ko siddhi prāpta huī thī,
isa tarahase kāma, krodha, bhaya, sneha, aikya athavā sauhṛdya
yathā bhīṣmapitāmaha ko vīra rasa ke dvārā, daśarathako karuṇā
rasa ke dvārā, bali, arjuna aura yaśodā ko virāṭrūpa
ke dekhane se adbhuta rasa ke dvārā, gopāla bālakoṃ ko
hāsya rasa ke dvārā, kaṃsa ko bhayānaka rasake dvārā, aghāsura
ko bībhatsa rasa ke dvārā aura indra ko raudra rasa ke dvārā
1.18.2
siddhi prāpta huī thī | parantu sāta mukhya rasoṃ kā viṣaya
balyarjunayaśodānāṃ viśvarūpasya darśane
atyadbhutarasāsvādaḥ kṛṣṇānugrahāto bhavet
gopālabālā hāsasya śrīdāmodvahanādiṣu
evamanyatra bhītyāditritaye'pi vicintyatām
gopyaḥ kāmādbhayātkaṃso dveṣāccaidyādayo nṛpāḥ
sambandhādvṛṣṇayaḥ snehātpārthā bhaktyā munīśvarāḥ
śṛṅgārī rādhikāyāṃ sakhiṣu sakaruṇaḥ kṣveḍadagdhedhvaghāherbībhatsī tasya garbhe vrajakulatanayācailacaurye prahāsī
vīrī daityeṣu raudrī kupitavati turāsāhi haiyaṅgavīnasteye bhīmānvicitrī nijamahasi śamī dāmabandhe sa jīyāt
priya ina saba bhaktoṃ kī dāsya sakhya ādi āsaktiyoṃ ke
hī hūṃ ⭗ | sakhyabhāva ke dṛṣṭānta meṃ arjuna kā nāma liyā
jaba viśvarūpa ke darśana se śrīkṛṣṇa kā yathārtha svarūpa
unako mālūma huā taba unhoṃne hātha jor̤akara kahā ki
he viśvarūpa ! maiṃne āpake svarūpa ko na jānakara mitra
rūpa aparādhoṃ ko kiyā so āpa kṣamā kījiye 🞶| vātsakā viśvarūpa dhāraṇa aura kālīya nāga damana ādi alauprīti kī thī | isī vātsalya bhāvasehī bhāvita hokara kisī
bhakta ne kahā hai ki he vatsa ! nūtana meghasadṛśa komalāṅga !
tuma mere pāsa āo, maiṃ tumheṃ hṛdaya meṃ rakhakara putra sneha
karūṃ | kāntāsakti kā apūrva dṛṣṭānta vrajagopikāoṃ
aura gārhasthya-dharmako parityāga karake śrīkṛṣṇako sākṣāt
bhagavān jānakara vṛndābanavilāsī mohanamuralīdhārī hṛdayarāja ānandakanda saccidānandarūpa śrīkṛṣṇa bhagavān ke
pavitra premasindhuke gaṃbhīra jala meṃ apanī apanī jīvanataraṇiyoṃko nirbhayahṛdaya hokara bahā diyāthā, jinake liye
ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ
1.18.3
mayā pramādātpraṇayena vāpi
yaccāvahāsārthamasatkṛto'si
vihāraśayyāsanabhojaneṣu
eko'thavāpyacyuta ! tatsamakṣaṃ
tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam
tā manmanaskā matprāṇā madarthe tyaktadaihikāḥ
māmeva dayitaṃ preṣṭhamātmānaṃ manasā gatāḥ
ye tyaktalokadharmmāśca madarthe tānbibharmmyaham
mayi tāḥ preyasāṃ preṣṭhe dūrasthe gokulastriyaḥ
smarantyo'ṅga vimuhyanti vira hautkaṇṭhyavihvalāḥ
dhārayantyatikṛcchreṇa prāyaḥ prāṇān kathaṃcana
pratyāgamanasandeśairvallavyo me madātmikāḥ
smaredasantaṃ sthirajaṅgameṣu
śṛṇoti tatpuṇyakathāḥ sa karṇaḥ
śirastu tasyobhayaliṅgamānamettadeva yatpaśyati taddhi cakṣuḥ
aṅgāni viṣṇoratha tajjanānāṃ
pādodakaṃ yāni bhajanti nityam
vāṇī guṇānu Ambros kathanaṃ śravaṇau kathāyāṃ
hastau ca karmasu manastava pādayornaḥ
smṛtyāṃ śirastava nivāsajagatpraṇāme
dṛṣṭiḥ satāṃ darśane'stu bhavattanūnām
nivṛttatarṣairupagīyamānādbhavauṣadhācchrotramano'bhirāmāt
ka uttamaślokaguṇānuvādātpumānvirajyeta vinā paśughnāt
tasminmahanmukharitā madhubhiccaritrapīyūṣaśeṣasaritaḥ paritaḥ sravanti
tā ye pivantyavitṛṣo nṛpa ! gāḍhakarṇaistānnaspṛśantyaśanatṛḍbhayaśokamohāḥ
namastubhyaṃ pareśāya namo mahyaṃ śivāya ca
pratyak caitanyarūpāya mahyameva namo namaḥ
mahyantubhyamanantāya mahyantubhyaṃ śivātmane
namo devā'dhidevāya parāya paramātmane
śṛṇu kānte pravakṣyāmi yaṃ dhyāyāmi surottamam
āśutoṣaṃ maheśānaṃ girijāvallabhaṃ hṛdi
kadāciddevadevo māṃ dhyāyatyamitavikramaḥ
dhyāyāmyahaṃ ca deveśaṃ śaṅkaraṃ tripurāntakam
śivasyā'haṃ priyaḥ prāṇaḥ śaṅkarastu tathā mama
1.18.4
ke isa apūrva bhāva kā vikāśa śrīkṛṣṇajī ke sātha ekako abhimāninī jānakara unake abhimāna ko damana karane
śrīkṛṣṇa kī yāvatīya bālalīlāoṃ ko paraspara karane lagīṃ
koī gopī pūtanā banī va kisī gopī ne kṛṣṇa banakara
stanyapāna ke vyāja (chala) se usakā prāṇavāyu pī liyā|,
koī gopāla banakara śakaṭarūpī pracchanna śakaṭāsurabhāva ko
dhāraṇa karatī huī anya eka gopī ko padaprahāra karane lagī
koī gopī anya gopī ke skandha para car̤hakara kālīyadamana
(dupaṭṭā) ko aṃgulī se uṭhākara govardhana dhāraṇarūpa līlā
syādi gauṇa āsaktiyoṃ aura dāsya ādi mukhya āsaktiyoṃ
ubhayorantarannā'sti mithaḥ saṃsaktacetasoḥ
ityunmattavaco gopyaḥ kṛṣṇānveṣaṇakātarāḥ
līlā bhagavatastāstā hyanucakrustadātmikāḥ
kasyāścitpūtanāyantyāḥ kṛṣṇāyantyapibatstanam
tokāyitvā rudantyanyā padāhan śakaṭāyatīm
daityāyitvā jahārā'nyāmekā kṛṣṇārbhabhāvanām !
riṅgayāmāsa kā'pyaṅghrī karṣatī ghoṣanisvanaiḥ
bhāvameṃ nimagna honese sādhaka rasarūpa hojāte haiṃ