Pramāṇa · Search · About · API

Devimimamsa (Devīmīmāṃsā)

देवीमीमांसा

Language
Sanskrit
Date
1400–1800 CE
Extent
89 passages, 4,685 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Shridevimimansaa Darshan; ed. Swami Vivekanand; Bharat Dharma Mahamandal; 1917 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.7-2

snehapremaśraddhā'tirekādalaukikeśvarānurāgarūpā

1.8

sā dvidhā gauṇī parā ca

1.6

svarūpadyotakatvātpūrṇānandadā parā

1.10

tasmājjñānena sahitaṃ jñātvā svātmānamuddhava !
jñānavijñānasampanno bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ
jñānavijñānayajñena māmiṣṭvātmānamātmani
sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayo'gaman
bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kimanyadavaśiṣyate
mayyanantaguṇe brahmaṇyānandā'nubhavātmani
samādhinirdhūtamalasya cetaso
niveśitasyātmani yatsukhaṃ bhavet
na śakyate varṇayituṃ girā tadā
svayaṃ yadantaḥkaraṇena gṛhyate
tadā pumānmuktasamastabandhanaḥ
tadbhāvabhāvānukṛtāśayākṛtiḥ
nirdagdhabījānuśayo mahīyasā
bhaktiprayogeṇa sametyadhokṣajam
adhokṣajālambhamihā'śubhātmanaḥ
śarīriṇaḥ saṃsṛticakrasādhanam
tadbrahmanirvāṇasukhaṃ vidurbudhāḥ
tato bhajadhvaṃ hṛdaye hṛdīśvaram
vinirdhutā'śeṣamanomalaḥ pumān
asaṅgavijñānāviśeṣavīryavān
yadaṅghrimūle kṛtaketanaḥ punarna saṃsṛtiṃ kleśavahāṃ prapadyate
yadā ratirbrahmaṇi naiṣṭhikī pumān
ācāryavān jñānavirāgaraṃhasā
dahatyavīryaṃ hṛdayaṃ jīvakośaṃ
pañcātmakaṃ yonimivotthito'gniḥ
vaidhīrāgātmikā-nāma-bhinnā sādhanalabhyā gauṇī

1.11

vaidhī bhakti sopānarūpiṇī hai

1.12

likhā hai ki jaisī prajvalita agni kāṣṭhasamūha ko bhasma
karadetī hai aisehī bhagavadviṣayiṇī bhakti sādhaka ke citta
madhura nāma karṇakuhara meṃ praviṣṭa hotehī hṛdaya kā samasta
rahatā, parantu mere bhaktaloga jahām̐ merā guṇagāna kiyā
salilā bhāgīrathī jisa caraṇa se nikalakara samasta saṃsāra
yathā padāṅguṣṭhaviniḥsṛtā sarit
rasa kā anubhava karānevālī ānanda aura
śāntidāyinī bhakti rāgātmikā hai

1.12-2

rasānubhāvikā''nandaśāntidā rāgātmikā

1.13

visṛjati hṛdayaṃ na yasya sākṣāt
hariravaśābhihito'pyaghaughanāśaḥ
praṇayarasanayā dhṛtāṅghripadmaḥ
sa bhavati bhāgavatapradhāna uktaḥ
tribhuvanavibhavahetave'pyakuṇṭhasmṛtirajitātmasurādibhirvimṛgyāt
na calati bhagavatpadāravindāllavanimiṣārddhamapi yaḥ sa vaiṣṇavāgryaḥ
evaṃ harau bhagavati pratilabdhabhāvo
bhaktyārdravaddhṛdaya utpulakaḥ pramodāt
autkaṇṭhavāṣpakalayā muhurhyamānastaccāpi cittavaḍiśaṃ śanakairviyuṅkte
bhaktiṃ muhuḥ pravahatāṃ tvayi me prasaṅgo
bhūyādanantamahatāmamalāśāyānām
yenāñjasolbaṇamuruvyasanaṃ bhavārbdhi
neṣye bhavadguṇakathāmṛtapānamattaḥ
yajjñānānmattastabdhātmārāmatvam

1.14

rāgātmikā bhakti meṃ nimagna sādhaka kabhī matta, kabhī
bhūmi meṃ pahuṃce hue bhakta jaba rasa samudra ke bhinna bhinna bhāva
nimajjanakārī bhakta ke rasānubhava ke tāratamyānusāra unake
bhakti meṃ nimagna sādhaka kabhī to rāgāmṛtapāna karake unmatta
avagāhana karate haiṃ, yahī rāgātmikā bhakti kā carama phala
bhakti ke lābha karane se bhakta ke citta se koṭi koṭi
lajjā lokabhaya ityādi kisī vastu kā vicāra nahīṃ rahatā
kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā
vinānandāśrukalayā śuddhyedbhaktyā vināśyaḥ
yathāgninā hemamalaṃ jahāti
dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam
ātmā ca karmmānuśayaṃ vidhūya
madbhaktiyogena bhajatyatho mām
vāggadgadā dravate yasya cittaṃ
rudatyabhīkṣṇaṃ hasati kvacicca
vilajja udgāyati nṛtyate ca
madbhaktiyukto bhuvanaṃ punāti
evaṃ vrataḥ svapriyanāmakīrtyā
jātānurāgo drutacitta uccaiḥ
hasatyatho roditi rauti gāyatyunmādavannṛtyati lokabāhyaḥ
kvacidrudantyacyutacintayā kvacit
hasanti nandanti vadantyalaukikāḥ
nṛtyanti gāyantyanuśīlayantyajaṃ
bhavanti tūṣṇīṃ parametyānirvṛtāḥ
bhāvagamya īśvaraḥ śabdadyotyaśca bhāvastasmānnāmarūpātmakaṃ kāryyabrahma

1.15

bhagavān bhāvake dvārā jāne jāte haiṃ| bhāva, śabda ke dvārā
vala bhāva ke dvārāhī bhagavān kā sākṣātkāra karate haiṃ
abhāva donoṃ hī ke kartā, sṛṣṭi sthiti aura pralaya ke
ki jahām̐ tripuṭī ke vilaya hone se advitīya saccidānanda
svarūpa kā sākṣātkāra ho| ina donoṃ jñānakī sandhi meṃ bhāva
jñānabhūmi meṃ pahum̐cate samaya kucha sthūla avalambana na rahane
maiṃ sadrūpa hūm̐, maiṃ cit‌rūpa hūm̐, maiṃ ānandarūpa hūm̐, maiṃ brahma
kā sākṣātkāra kara kṛtakṛtya hosaktā hai isīliye smṛtiyoṃ
bhāvena labhyate sarva bhāvena devadarśanam
bhāvena paramaṃ jñānaṃ tasmādbhāvāvalambanam
bhāvātparataraṃ nāsti trailokye siddhimicchatām
bhāvo hi paramaṃ jñānaṃ brahmajñānamanuttamam
bhāvātparataraṃ nāsti yenānugrahavānbhavet
bhāvādanugrahaprāptiranugrahānmahāsukhī
bhāvena labhyate sarvaṃ bhāvādhīnamidaṃ jagat
bhāvaṃ vinā mahākāla ! na siddhirjāyate kvacit
bhāvātparataraṃ nāsti bhāvādhīnamidaṃ jagat
bhāvena labhyate yogastasmādbhāvaṃ samāśrayet
bhāvamaya dṛśya caturdaśa prakāra ke hone se
bhāvamayadṛśyasya caturdaśavidhatayā sapta jñānabhūmayaḥ saptā'jñānabhūmayaḥ

1.17

sakhyāsakti, vātsalyāsakti, kāntāsakti, ātmanivedanāsakti, guṇakīrttanāsakti aura tanmayāsakti ye sāta mukhya rasa haiṃ

1.17-2

hāsyādayo gauṇāḥ dāsyāsakti-sakhyāsakti-vātsalyāsaktikāntāsaktyātmanivedanāsakti-guṇakīrttanāsakti-tanmayāsaktayaśca mukhyāḥ

1.18.1

dṛṣṭvā tāṃ tu tayā sārdhaṃ rāseśo rāsamaṇḍale
rāsollāseṣu rasiko rāsakrīḍāṃ cakāra ha
nānāprakāraśṛṅgāraṃ śṛṅgāro mūrtimāniva
cakāra sukhasambhogaṃ yāvadvai brahmaṇo dinam
tataḥ sa ca pariśrāntastasyā yonau jagatpitā
cakāra vīryādhānañca nityānande śubhakṣaṇe
gātrato yoṣitastasya suratānte ca suvrata !
niḥsasāra śramajalaṃ śrāntāyāstejasā hareḥ
mahākramaraṇakliṣṭāyā niḥśvāsaśca babhūva ha
tadā vatre śramajalaṃ tatsarvaṃ viśvagolakam
sa ca niḥśvāsavāyuśca sarvādhāro babhūva ha
niḥśvāsavāyuḥ sarveṣāṃ jīvānāñca bhaveṣu ca
dharmatoyādhidevaśca babhūva varuṇo mahān
tadvāmāṅgāṃca tatpatnī vāruṇī babhūva sā
atha sā kṛṣṇacicchaktiḥ kṛṣṇagarbhaṃ dadhāra ha
śatamanvantaraṃ yāvajjvalantī brahmatejasā
śataṃ manvantarānte ca kāle'tīte'pi sundarī
suṣāva ḍimbaṃ svarṇābhaṃ viśvādhārālayaṃ param
vīra, karuṇā, adbhuta, bhayānaka, bībhatsa aura raudra ye sāta
rasa gauṇa arthāt malina śṛṅgāra ke haiṃ | ina saba rasoṃ ke
sammati milatī hai ki saba rasa ānanda ke pariṇāmarūpa
hāsya ādi gauṇa rasoṃ ke dvārā unnati ke viṣaya meṃ smṛti
dveṣa honeke kāraṇa śiśupālādikoṃ ko siddhi prāpta huī thī,
isa tarahase kāma, krodha, bhaya, sneha, aikya athavā sauhṛdya
yathā bhīṣmapitāmaha ko vīra rasa ke dvārā, daśarathako karuṇā
rasa ke dvārā, bali, arjuna aura yaśodā ko virāṭrūpa
ke dekhane se adbhuta rasa ke dvārā, gopāla bālakoṃ ko
hāsya rasa ke dvārā, kaṃsa ko bhayānaka rasake dvārā, aghāsura
ko bībhatsa rasa ke dvārā aura indra ko raudra rasa ke dvārā

1.18.2

siddhi prāpta huī thī | parantu sāta mukhya rasoṃ kā viṣaya
balyarjunayaśodānāṃ viśvarūpasya darśane
atyadbhutarasāsvādaḥ kṛṣṇānugrahāto bhavet
gopālabālā hāsasya śrīdāmodvahanādiṣu
evamanyatra bhītyāditritaye'pi vicintyatām
gopyaḥ kāmādbhayātkaṃso dveṣāccaidyādayo nṛpāḥ
sambandhādvṛṣṇayaḥ snehātpārthā bhaktyā munīśvarāḥ
śṛṅgārī rādhikāyāṃ sakhiṣu sakaruṇaḥ kṣveḍadagdhedhvaghāherbībhatsī tasya garbhe vrajakulatanayācailacaurye prahāsī
vīrī daityeṣu raudrī kupitavati turāsāhi haiyaṅgavīnasteye bhīmānvicitrī nijamahasi śamī dāmabandhe sa jīyāt
priya ina saba bhaktoṃ kī dāsya sakhya ādi āsaktiyoṃ ke
hī hūṃ ⭗ | sakhyabhāva ke dṛṣṭānta meṃ arjuna kā nāma liyā
jaba viśvarūpa ke darśana se śrīkṛṣṇa kā yathārtha svarūpa
unako mālūma huā taba unhoṃne hātha jor̤akara kahā ki
he viśvarūpa ! maiṃne āpake svarūpa ko na jānakara mitra
rūpa aparādhoṃ ko kiyā so āpa kṣamā kījiye 🞶| vātsakā viśvarūpa dhāraṇa aura kālīya nāga damana ādi alauprīti kī thī | isī vātsalya bhāvasehī bhāvita hokara kisī
bhakta ne kahā hai ki he vatsa ! nūtana meghasadṛśa komalāṅga !
tuma mere pāsa āo, maiṃ tumheṃ hṛdaya meṃ rakhakara putra sneha
karūṃ | kāntāsakti kā apūrva dṛṣṭānta vrajagopikāoṃ
aura gārhasthya-dharmako parityāga karake śrīkṛṣṇako sākṣāt
bhagavān jānakara vṛndābanavilāsī mohanamuralīdhārī hṛdayarāja ānandakanda saccidānandarūpa śrīkṛṣṇa bhagavān ke
pavitra premasindhuke gaṃbhīra jala meṃ apanī apanī jīvanataraṇiyoṃko nirbhayahṛdaya hokara bahā diyāthā, jinake liye
ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ

1.18.3

mayā pramādātpraṇayena vāpi
yaccāvahāsārthamasatkṛto'si
vihāraśayyāsanabhojaneṣu
eko'thavāpyacyuta ! tatsamakṣaṃ
tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam
tā manmanaskā matprāṇā madarthe tyaktadaihikāḥ
māmeva dayitaṃ preṣṭhamātmānaṃ manasā gatāḥ
ye tyaktalokadharmmāśca madarthe tānbibharmmyaham
mayi tāḥ preyasāṃ preṣṭhe dūrasthe gokulastriyaḥ
smarantyo'ṅga vimuhyanti vira hautkaṇṭhyavihvalāḥ
dhārayantyatikṛcchreṇa prāyaḥ prāṇān kathaṃcana
pratyāgamanasandeśairvallavyo me madātmikāḥ
smaredasantaṃ sthirajaṅgameṣu
śṛṇoti tatpuṇyakathāḥ sa karṇaḥ
śirastu tasyobhayaliṅgamānamettadeva yatpaśyati taddhi cakṣuḥ
aṅgāni viṣṇoratha tajjanānāṃ
pādodakaṃ yāni bhajanti nityam
vāṇī guṇānu Ambros kathanaṃ śravaṇau kathāyāṃ
hastau ca karmasu manastava pādayornaḥ
smṛtyāṃ śirastava nivāsajagatpraṇāme
dṛṣṭiḥ satāṃ darśane'stu bhavattanūnām
nivṛttatarṣairupagīyamānādbhavauṣadhācchrotramano'bhirāmāt
ka uttamaślokaguṇānuvādātpumānvirajyeta vinā paśughnāt
tasminmahanmukharitā madhubhiccaritrapīyūṣaśeṣasaritaḥ paritaḥ sravanti
tā ye pivantyavitṛṣo nṛpa ! gāḍhakarṇaistānnaspṛśantyaśanatṛḍbhayaśokamohāḥ
namastubhyaṃ pareśāya namo mahyaṃ śivāya ca
pratyak caitanyarūpāya mahyameva namo namaḥ
mahyantubhyamanantāya mahyantubhyaṃ śivātmane
namo devā'dhidevāya parāya paramātmane
śṛṇu kānte pravakṣyāmi yaṃ dhyāyāmi surottamam
āśutoṣaṃ maheśānaṃ girijāvallabhaṃ hṛdi
kadāciddevadevo māṃ dhyāyatyamitavikramaḥ
dhyāyāmyahaṃ ca deveśaṃ śaṅkaraṃ tripurāntakam
śivasyā'haṃ priyaḥ prāṇaḥ śaṅkarastu tathā mama

1.18.4

ke isa apūrva bhāva kā vikāśa śrīkṛṣṇajī ke sātha ekako abhimāninī jānakara unake abhimāna ko damana karane
śrīkṛṣṇa kī yāvatīya bālalīlāoṃ ko paraspara karane lagīṃ
koī gopī pūtanā banī va kisī gopī ne kṛṣṇa banakara
stanyapāna ke vyāja (chala) se usakā prāṇavāyu pī liyā|,
koī gopāla banakara śakaṭarūpī pracchanna śakaṭāsurabhāva ko
dhāraṇa karatī huī anya eka gopī ko padaprahāra karane lagī
koī gopī anya gopī ke skandha para car̤hakara kālīyadamana
(dupaṭṭā) ko aṃgulī se uṭhākara govardhana dhāraṇarūpa līlā
syādi gauṇa āsaktiyoṃ aura dāsya ādi mukhya āsaktiyoṃ
ubhayorantarannā'sti mithaḥ saṃsaktacetasoḥ
ityunmattavaco gopyaḥ kṛṣṇānveṣaṇakātarāḥ
līlā bhagavatastāstā hyanucakrustadātmikāḥ
kasyāścitpūtanāyantyāḥ kṛṣṇāyantyapibatstanam
tokāyitvā rudantyanyā padāhan śakaṭāyatīm
daityāyitvā jahārā'nyāmekā kṛṣṇārbhabhāvanām !
riṅgayāmāsa kā'pyaṅghrī karṣatī ghoṣanisvanaiḥ
bhāvameṃ nimagna honese sādhaka rasarūpa hojāte haiṃ

1.16

dāsyādi mukhya bhāvoṃ kā viśeṣa nirṇaya karate haiṃparā mukhyarasasannikarṣādunnatatā tu sarvarasāśrayā

1.21

advaita bhāvaprada tanmayāsaktirūpa bhāvasāgara meṃ unmaadhokṣajālambamihā'śubhātmanaḥ śarīriṇaḥ saṃsṛticakraśātanam
tadbrahmanirvāṇasukhaṃ vidurbhudhāstato bhajadhvaṃ hṛdaye hṛdīśvaram
tvaṃ pratyagātmani tadā bhagavatyananta
ānandamātra upapannasamastaśaktau
bhaktiṃ vidhāya paramāṃ śanakairavidyāgranthiṃ vibhotsyasi mamā'hamiti prarūḍham
muktāśrayaṃ yahi nirviṣayaṃ viraktaṃ
nirvāṇamṛcchati manaḥ sahasā yathā'rciḥ
ātmānamatra puruṣo'vyavadhānamekamanvīkṣate pratinivṛttaguṇapravāhaḥ
so'pyetayā caramayā manaso nivṛttyā
tasmin mahimranyavasitaḥ sukhaduḥkhavāhye
hetutvamapyasati kartari duḥkhayoryat
svātman vidhatta upalabdhaparātmakāṣṭhaḥ
vāsudeve bhagavati bhaktiyogaḥ prayojitaḥ
janayatyāśu vairāgyaṃ jñānaṃ yadbrahmadarśanam
yadā'sya cittamartheṣu sameṣvindriyavṛttibhiḥ
na vigṛhṇāti vaiṣamyaṃ priyamapriyamityuta
sa tadaivā''tmanā''tmānaṃ niḥsaṅgaṃ samadarśanam
heyopādeyarahitamārūḍhaṃ padamīkṣate
jñānamātraṃ paraṃ brahma paramātmeśvaraḥ pumān
dṛśyādibhiḥ pṛthagbhāvairbhagavāneka īyate
sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cā''tmani
paśyati yogayuktā''tmā sarvatra samadarśanaḥ
parā'nuraktyā māmeva cintayedyo hyatandritaḥ
svā'bhedenaiva māṃ nityaṃ jānāti na vibhedataḥ
mayi premākulavani romāñcitatanuḥ sadā
premāśrujalapūrṇākṣaḥ kaṇṭhagadgadanisvanaḥ
uccairgāyeśca nāmāni mamaiva khalu nṛtyati
ahaṃkārādirahito dehatādātmyavarjitaḥ
iti bhaktistu yā proktā parabhaktistu sā smṛtā
yasyāṃ devā'tiriktantu na kiñcidapi bhāvyate
itthaṃ jātā parābhaktiryasya bhūdhara ! tattvataḥ
tadaiva tasya cinmātre madrūpe vilayo bhavet
bhaktestu yā parākāṣṭhā saiva jñānaṃ prakīrttitam
vairāgyasya ca sīmā sā jñāne tadubhayaṃ yataḥ
sarveṣāmekatraiva paryavasānam

1.22

tadbhaktirniḥśreyasakarī

1.23

ṛṣi deva aura pitṛgaṇa ke prati bhakti abhyudayakāriṇī hai

1.24

anyoṃ ke prati bhakti nikṛṣṭa hai

1.25

bhaktyāmṛtatvaṃ tadāsvādādanavapātaḥ

1.26

hai

1.28

śānti kadāpi nahīṃ hosaktī, pratyuta ghṛtakī āhutise agni
parāyaṇa jīva kālpanika viṣayasukha meṃ āsakta hokara
lakṣyabhraṣṭa ho itastataḥ vividha viṣayoṃmeṃ sukha aura śānti
ko anveṣaṇa karate rahate haiṃ; parantu prakṛti ke pariṇāminī
kāraṇahai | jaisā ki smṛti meṃ kahāhai ki vāyurahita sthāna
aise hī jaba citta kī śānti ho tabhī jīva ko sukha mila
saktāhai †| parantu viṣaya ke kṣaṇabhaṃgura hone se usameṃ cittakī
pratyuta viṣayabhoga se atṛpta citta punaḥ punaḥ cañcala hokara
sukha hai| manuṣyake hṛdayameṃ tṛṣṇārūpiṇī bhīṣaṇa nadī prabalā
hokara santoṣarūpī suvṛkṣako samūla unmūlita karake bahā le
kevala jaba sādhaka kā citta bhagavān ke caraṇakamaloṃ
tāvanto'sya nikhanyante hṛdaye śokaṃśaṅkavaḥ
yatpṛthivyāṃ vrīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ
nā'lamekasya tatsarvamiti matvā śamaṃ vrajet
tṛṣṇānadī sāratarapravāhagrastā'khilā'nantapadārthajātā
taṭasthasantoṣasuvṛkṣamūlanikāśadakṣā vahatīha loke
tṛṣṇālatākānanacāriṇo'mīśākhāśataṃ kāmamahīruheṣu
paribhramantaḥ kṣapayanti kālaṃmanomṛgā no phalamāpnuvanti
cittaprasādena yatirjahātīha śubhā'śubham
prasannā''tmā''tmani sthitvā sukhamatyantamaśnute
narāṇāṃ kṣīṇapāpānāṃ kṛṣṇe bhaktiḥ prajāyate
tadā pumānmuktasamastabandhanastadbhāvabhāvānukṛtāśayākṛtiḥ
nirdagdhabījānuśayo mahīyasā
bhaktiprayogeṇa sametyadhokṣajam
adhokṣajālambhamihāśubhātmanaḥ
śarīriṇaḥ saṃsṛticakraśātanam
tadbrahmanirvāṇasukhaṃ vidubudhāstato bhajadhvaṃ hṛdaye hṛdīśvaram
bhaktyā māmabhijānāti yāvān yaścāsmi tattvataḥ
tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram
nā'sau jñānaṃ jñānasattve'pi dvipatastadasattvāt

1.26-2

parābhakti svarūpajñāna kā hī nāmāntara hai

1.31

kā pūrṇatayā vilaya hokara ekamātra advitīya saccidāndasvarūpa brahma hī raha jāte haiṃ| nirvikalpa samādhisthita
jiyogī jñānī mahāpuruṣa isī advaitabhāva kī upalabdhi
rūpa paramātmā kā sākṣātkāra karate hue isī advitīyasādhaka bhagavān meṃ hī ātmanivedana karake ahaṃkārarahita
bhāva kā vilaya ho unheṃ nikhila jagat meṃ brahma ke atiiti bhaktistu yā proktā parābhaktistu sā smṛtā
yasyāntadatiriktaṃ tu na kiñcidapi bhāvyate
itthaṃ jātā parābhaktiryasya bhūdhara ! tattvataḥ
tadaiva tasya cinmātre madrūpe vilayo bhavet
bhaktestu yā parā kāṣṭhā saiva jñānaṃ prakīrttitam
vairāgyasya ca sīmā sā jñāne tadubhayaṃ yataḥ
bhakti jñāna ke samāna anuṣṭhātā kī anuṣṭhānasādhyā
nānuṣṭhātranuṣṭhānaviṣayā jñānavat

1.32

athavā ajñānī sabahī isako prāpta hote haiṃ

1.32-2

jñānaniṣṭhetarayostallābhaḥ sarvvāśrayatvāt

1.33

nikhila sādhakoṃ ko apekṣita hone se bhakti sarvva
śreṣṭha hai

1.35

kisī prakāra kā bhī sādhaka kyoṃ na ho, sādhanamārga
meṃ agrasara honā ho to sabako hī bhaktikā āśraya grahaṇa
kahā hai ki jisa prakāra jala samasta saṃsāra kā jīvanavanasvarūpiṇī hai | karmāsakta ajña athavā tattvadarśī
jñānī, pravṛttimārgasevī gṛhī athavā nivṛttipathacārī
saṃnyāsī, jo koī jisa prakāra kā hī sādhaka kyoṃ na ho,
sādhanamārga meṃ dhīratā, sthiradhāraṇā evaṃ tīvra saṃvega prāpta
prakāra choṭā baccā atyanta kṣudhārtta hokara mātā ke stanya
usī prakāra jaba sādhaka ke citta meṃ bhagavān ke prati tīvra
sāmānya bhakti ke udaya hone para bhī mahāpāpa vinaṣṭa hote haiṃ

1.36

svalpamātra bhakti ke udaya hone se hī mahāpāpa nāśa
bhī bhagavadbhakti kā lābha karane para pāpaśūnya hokara puṇyakāra sūryyodaya ke samaya andhakāra nāśa ho jātā hai; usī
prakāra citta kā samasta mala dūra hokara sattvaguṇa kī vṛddhi,
śānti, vairāgya aura jñāna lābha hotāhai | jisa prakāra
guṇa kā udaya hokara tamoguṇa vilīna hojātā hai; usī
prakāra bhagavān ke prati pavitra anurāga ke udaya hone para
jisa prakāra prajvalita agni śuṣkakāṣṭha ko bhasmasāt kar
detī hai; usī prakāra bhagavadbhakti pāparāśi ko dagdha karatī hai
antyajayonirapyādhikriyate pāramparyyātsāmānyam

1.37

vidhi niṣedha ādi dūra karane kī śakti hone ke kāraṇa
bhakti kā viśeṣatva varṇana kiyājātā haividhiniṣedhāgocaratvamanubhavāt

1.38

bhāva dṛr̤ha na hone para bhī sālokya ko prāpta
hote haiṃ

1.40

koī brahmaloka ityādi vividhalokoṃ meṃ nivāsa karate
prakāra ke mahatpuruṣa ke prāṇatyāga karane ke samaya hṛdayāgra
prajvalita hokara cakṣu mastaka athavā aura kisī ūrddhadeśa
lokoṃ se divyapuruṣa athavā āhutiyām̐ ākara sūryyaraśmiyoṃ
ke dvārā usako ūpara le jāte haiṃ” | usako ūpara jāne
ya yāvat kṣipenmanastāvadādityaṃ gacchati
athaitaireva raśmibhirūrddhamākramate | te teṣu brahmalokeṣu parāḥ parasvato vasanti tasminvasati śāśvatīḥ samāḥ sā yā brahmaṇo jitiryā ca vyuṣṭistāṃ
jitiṃ jayati tāṃ vyuṣṭiṃ vyaśnute tadya evaitaṃ brahmalokaṃ
brahmacaryeṇānuvindati | tānvaidyutānpuruṣo'mānavaḥ sa etān brahmalokaṃ gamayati | brahmalokādgamayati te teṣu brahmalokeṣu parāḥ parasvato vasanti
meṃ hī samāna śobhā dhāraṇa karatā huā niḥśreyasa phala
pravṛtta haiṃ| pārāvata kokila cakravāka ādi vihaṅgamagaṇa
ye'nimittanimittena dharmmeṇā''rādhayan harim || -
yatra cā''dyaḥ pumānāste bhagavāñchabdagocaraḥ
sattvaṃ viṣṭabhya virajaṃ svāntaṃ no mṛḍayannṛṣaḥ
yatra naiḥśreyasaṃ nāma vanaṃ kāmadughairdumaiḥ
sarvvatuśrībhirvibhrājat kaivalyamiva mūrttimat
vaimānikāḥ salalanāścaritāni śaśvad
gāyanti yatra śamalakṣapaṇāni bhartuḥ
antarjale'nuvikasanmadhumādhavīnāṃ
gandhena khaṇḍitadhiyo'pyanilaṃ kṣipantaḥ
pārāvatānyabhṛtasārasacakravākadātyūhahaṃsaśukatittiribarhiṇāṃ yaḥ
kolāhalo viramate'ciramātramuccairbhṛṅgādhipe harikathāmiva gāyamāne
mandārakundakuravotpalacampakāryāpunnāganāgavakulāmbujapārijātāḥ
gandhe'rcite tulasikā''bharaṇena tasyā
yasmiṃstapaḥ sumanaso bahumānayanti
śrīrūpiṇī kvaṇayatī caraṇāravindaṃ
līlāmbujena harisadmani muktadoṣā
saṃlakṣyate sphaṭikadūtya upetahemni
sammārjatīva yadanugrahaṇe'nyayatnaḥ
bhedabhāva ke kāraṇa koī koī bhakti ko aiśvaryyapadā kahate haiṃ

1.41

ātmaikaparāmapare samatvāt

1.42

ubhayaparāmitare kāryyakāraṇābhyām

2.1

iti śrīmaharṣi aṅgirākṛta daivīmīmāṃsā darśana ke
[bhā]ga ke ṭīkopama bhāṣānuvāda kā rasapādanāmaka
prathama pāda samāpta
brahmaśakti abhinna hai

2.1-2

brahmaśaktyorabhedo'haṃ mametivat

2.3

unakā ādhyātmikarūpa nirguṇa māyātīta parabrahma, ādhidaivikarūpa saguṇamaya parameśvara evaṃ ādhibhautikarūpa anādi ananta virāṭ puruṣa hai | bhagavān ke sthūla śarīra
anubhava karake udvelita hogā isameṃ sandeha nahīṃ | jagat
ke jīvoṃ kā prāṇadātā savitā kitane saikar̤oṃ gṛha upagṛha
brahmāṇḍavartula ke kendrarūpa se kisa mahāsūryya ke cāroṃ
sūryya isa prakāra ke saikar̤oṃ brahmāṇḍoṃ ko lekara kisa mahāora parivyāpta anādi ananta ākāśa samudra meṃ kitane
karor̤oṃ brahmāṇḍa jala-budbuda ke samāna śobhāyamāna haiṃ,
ina sabakā anta kahāṃ hai ? ananta gagana ke ananta udyāna
ke cāroṃ ora isī prakāra ke ananta koṭi brahmāṇḍa prajvalita haiṃ| caturmukha, pañcamukha, ṣaṇmukha ityādi sahasramukha
paryyanta asaṃkhya brahmā nārāyaṇa ke aṃśa se sṛṣṭikarttārūpa se,
isī prakārahī asaṃkhya viṣṇu nārāyaṇake aṃśase sthitikarttārūpase evaṃ asaṃkhya rudra nārāyaṇake aṃśa se pralayakarttārūpa
asya brahmāṇḍasya samantataḥ sthitānyetādṛśānyanantakoṭibrahmāṇḍāni sāvaraṇāni jvalanti | caturmukhapañcamukhaṣaṇmukhasaptamukhā'ṣṭamukhādisaṃkhyākrameṇa sahasrāvadhimukhāntairnārāyaṇāṃśaiḥ rajoguṇapradhānairekaikasṛṣṭikartṛbhiradhiṣṭhitāni viṣṇumaheśvarākhyairnārāyaṇāṃśaiḥ sattvatamoguṇapradhānairekaikasthitisaṃhārakārakairadhiṣṭhitāni mahājalaughamatsyabudbudānantasaṃghavadbhramanti
tejasā ṣoḍaśāṃśo'yaṃ kṛṣṇasya paramātmanaḥ
ādhāraḥ sarvvaviśvānaṃ mahāviṣṇuśca prākṛtaḥ
pratyekaṃ lomakūpeṣu viśvāni nikhilāni ca
adyā'pi teṣāṃ saṃkhyāñca kṛṣṇo vaktuṃ na hi kṣamaḥ
saṃkhyācedrajasāmasti viśvānaṃ na kadācana
brahmāviṣṇuśivādīnāṃ tathā saṃkhyā na vidyate
prativiśveṣu santyevaṃ brahmaviṣṇuśivādayaḥ
pātālabrahmalokāntaṃ brahmāṇḍaṃ parikīrtitam
nityau golokavaikuṇṭhau proktau śaśvadakṛtrimau
pratyekaṃ lomakūpeṣu brahmāṇḍaṃ pariniścitam
eṣāṃ saṃkhyāṃ na jānāti kṛṣṇo'nyasyā'pi kā kathā
pratyekaṃ pratibrahmāṇḍaṃ brahmāviṣṇuśivādayaḥ
“koṭikoṭyayutānīśe ! cā'ṇḍāni kathitāni tu
tatra tatra caturvaktrā brahmāṇo harayo bhavāḥ
asaṃkhyātāśca rudrākhyā asaṃkhyātāḥ pitāmahāḥ
harayaśca hyasaṃkhyātā eka eva maheśvaraḥ”
“brahmāṇḍā bhānti durjñeye vyomni keśoṇḍuko yathā”
prakṛtestathātvam

2.4

ādhidaivika evaṃ ādhibhautika sṛṣṭi sādi
ādhidaivikā''dhibhautikasṛṣṭiḥ sā''diḥ sāntā

2.7

sādhana karate rahate haiṃ| parantu jisa prakāra eka manuṣya
prakāra ananta koṭi brahmāṇḍoṃ se pariśobhita virāṭ puruṣa
ke deha se eka brahmāṇḍa ke kāla-prabhāva ke kāraṇa kucha
hai ki bhagavān kalpāntameṃ akhila brahmāṇḍako apane jaṭhara
likhāhai ki prakṛtimātā sadasat svarūpa akhila brahmāṇḍa
huī kalpānta meṃ mahāpralaya ke samaya sabakā nāśa karake
hai | yathā :- jīvanmukta mahāpuruṣa kā antaḥkaraṇa | unake
antaḥkaraṇa meṃ cetanasattā pūrṇa vikāsa ko prāpta hokara
prakṛti kā avaccheda parityāga karatī huī vyāpaka cetana meṃ
jaḍadeha mṛtyu ke paścāt dehārambhaka cetanaśakti ke abhāva se
kramaśaḥ naṣṭa ho jātā hai| jisa prāṇaśakti dvārā dehāntargata paramāṇu samūha ne ekatrita hokara mūlaśarīra kā
paramāṇu samūha meṃ ākarṣaṇātmikā śakti naṣṭa hokara vikasāra dehagata paramāṇusamūha paraspara vicchinna ho par̤ate haiṃ evaṃ
ullikhita cetana pravāha kramonnata hokara sattvarājya ko
kintu jaḍa pravāha niyata pariṇāminī prakṛti ke sadaiva
cāhiye jaḍa prakṛti kī antima sīmā prastarādi sthāvara
jānanā cāhiye | jisa prakāra samudra ke taraṅga ghāta pratinimnagāmī pravāha kramaśaḥ nimnatā prāpta hote hote tamosūryyadeva ke sarvvatra kiraṇacchaṭā kā vistāra karane para bhī
jāya usī samaya usameṃ vyāpaka sūryya kā pratibimba par̤atā
sarvvatra samatā hone para bhī tāmasika pravāha ke mālinya
jaba parivarttanadhārā ke niyama ke anusāra prākṛtika pravāha
tadbhedādu bhaya muktiḥ

2.8

mahāmāyā prakṛti mātā, apane aṅka meṃ mātā jaise choṭe
bālaka ko unnata karatī hai, usī taraha jīvoṃ ko apane
prākṛtika saṃskāroṃ ke dvārā kramaśaḥ unnata karatī haiṃ| nadī
meṃ bahatā huā lakar̤ī kā ṭukar̤ā jisa prakāra srota ke
jāyā jātā hai; usī prakāra manuṣyayoni ke atirikta
yoniyoṃ ke jīva prakṛti ke urddhagāmī pravāha ko āśraya
hī usameṃ pañcakoṣoṃ kā vikāśa yatheṣṭa hojāne se ahaṅkāra
apanī prakṛti para svāmitva lābha karatā huā prakṛti mātā
manuṣyayoni meṃ karmma karanā apane adhīna hone ke kāraṇa
manuṣya puruṣārtha dvārā unnata hokara muktipada bhī lābha kara
sa bījadātā prakṛtiśca kṣetram

2.10

yathā:-svaśaktisvarūpiṇī guṇamayī ajā prakṛti meṃ
nitya sanātana bhagavān retaḥ sañcāra karate haiṃ| kālānusāra
sṛṣṭikā samaya upasthita hone para unake citta meṃ sisṛkṣā
ko prakṛtimātā ekasau manvantara taka dhāraṇa karatī haiṃ
paścāt prakṛtimātā viśva ke ādhārasvarūpa suvarṇa ke sahī sakala jīvoṃ kā ādhārasvarūpa brahmāṇḍa hai †| saṃhitā
sṛṣṭi ke samaya apane deha ko dvidhā vibhakta karake ādhā
tvaṃ devaśaktyā guṇakarmmayonau
retastvajāyāṃ kacirādadhe'jaḥ
tataḥ sa ca pariśrāntastasyā yonau jagatpitā
cakāra vīryā''dhānañca nityānande śubhakṣaṇe
atha sā kṛṣṇacicchaktiḥ kṛṣṇagarbha dadhāra ha
śatamanvantaraṃ yāvajjvalantī brahmatejasā
śataṃ manvantarānte ca kāle'tīte'pi sundarī
suṣāva ḍimbaṃ svarṇā''bhaṃ viśvadhārā''layaṃ param
dvārā sūkṣmabhāva meṃ avasthita kāraṇa-garbha meṃ vilīna viśva
dhātu se auṇādika ilac pratyaya karate hue “salilaṃ sarvva
mā idam ” isakā artha śrīmatsāyanācāryya ne isa prakāra
“ salilaṃ ” arthāt kāraṇa ke sātha saṅgata vā avibhāgāne prathama " ap " kī sṛṣṭi karake usameṃ apanā bīja
sadṛśa prabhāvaśiṣṭa eka aṇḍarūpa meṃ pariṇata huā | isī
ākāśa, aṣṭadik aura samudrākhya śāśvata salilasthāna
mana aura pañcatanmātrā evaṃ indriyādikī sṛṣṭi karake samasta
svayamevā''tmano dhyānāttadaṇḍamakaroddvidhā
tābhyāñca śakalābhyāñca divaṃ bhūmiśca nirmame |'
madhye vyoma diśaścāṣṭāvapāṃ sthānañca śāśvatam
udbabarhātmanaścaiva manaḥ sadasadātmakam
manasaścā'pyahaṃkāramabhimantāramīśvaram
mahāntameva cā''tmānaṃ sarvvāṇi triguṇāni ca
viṣayāṇāṃ gṛhītṝṇi śanaiḥ pañcendriyāṇi ca
teṣāṃstvavayavānsūkṣmānyanmātrāpyamitaujasām
sanniveśyātmamātrāsu sarvvabhūtāni nirmame || -
prāgviyukteryuktau

2.11

kimāvarīvaḥ kuhakasya śarmannambhaḥ kimāsīdgahanaṃ gabhīram
na mṛtyurāsīdamṛtaṃ na tarhi
na rājyā ahna āsītpraketaḥ
āsīdavātaṃ svadhayā tadekaṃ
tasmāddhyānyanna paraḥ kiñcināsa
kāmastadagre samavarttatā'dhimanasoretaḥ prathamaṃ yadā''sīt
sato bandhumasati niravindan
hṛdi pratiṣyā kavayo manīṣā
nā'nṛtatvaṃ śaktitvāt

2.12

bhava ke kāraṇa pārthakya huā karatā hai

2.13

asaṅgaṃ brahma māyāvī sṛjatyeṣa maheśvaraḥ
satyaṃ jñānamanantañcetyupakramyopasaṃhṛtaḥ
yato vāco nivarttante ityasaṅgatvanirṇayaḥ
māyī sṛjati viśvaṃ sanniruddhastatra māyayā
anya ityaparā brūte śrutisteneśvaraḥ sṛjet
ānandamaya īśo'yaṃ bahusyāmityavaikṣata
hiraṇyagarbharūpo'bhūt suptiḥ svapno yathā bhavet
pādaka mantra klībaliṅga haiṃ evaṃ īśvarabhāva ke sātha māyā
ki brahma śuddha evaṃ akāya arthāt sūkṣmaśarīrarahita haiṃ, brahma
prakāra samaṣṭibhāva se prakṛti ke tīnoṃ śarīroṃ ke sātha brahma
kā sambandha na rahane se māyāsambandha śūnya brahmabhāva ke
pratipādaka śuddha, akāya, avraṇa, asnāvira ādi saba
viśeṣaṇa hī klībaliṅga kahe gaye haiṃ| dūsarī ora isī mantra
svayambhū ādi viśeṣaṇoṃ ke īśvarabhāvadyotaka hone se ina
parantu īśvarabhāva ke varṇana ke samaya śruti ne māyā kā
sambandha diyā hai | yathāḥ-prakṛti māyā hai evaṃ īśvara
māyī haiṃ, carācara bhūtamaya jagat unake hī avayavasvarūpa
prakṛtimātā śaktimatī hokara carācara viśva kī sṛṣṭi
unameṃ hī sakala bhūtoṃ kā vilaya huā karatā hai | una
śravaṇa karasakte haiṃ, ve sarvvajña haiṃ parantu unakā jñātā koī
aja, divya, ajara, dhruva, avyaya, apratyakṣa evaṃ avijñeya
saṃyuktā hokara ananta koṭi brahmāṇḍarūpa virāṭ kā āvivibhūti hone ke kāraṇa pitā, kāla evaṃ mahākāla
sevanīya haiṃ

2.14

kālo hi kurute bhāvānsarvvaloke śubhāśubhān
kālaḥ saṃkṣipate sarvvāḥ prajā visṛjate punaḥ
kālaḥ supteṣu jāgartti kālo hi duratikramaḥ
kālaḥ sarveṣu bhūteṣu caratyavikṛtaḥ samaḥ
asminmahāmohamaye kaṭāhe
sūryā'gninā rātridivendhanena
māsartudarvvīparighaṭṭanena
bhūtāni kālaḥ pacatīti vārttā
bahūnīndrasahasrāṇi daityendraniyutāni ca
vinaṣṭānīha kālena manujeṣvatha kā kathā
rājarṣayaśca bahavaḥ sarvve samuditā guṇaiḥ
devā brahmarṣayaścaiva kālena nidhanaṃ gatāḥ
ye samarthā jagatyasmin sṛṣṭisaṃhārakāriṇaḥ
te'pi kālena līyante kālo hi balavattaraḥ
evaṃ mātā deha aura janmabhūmi

2.15

tathātvātpuṇyaśaktimuktayaḥ

2.16

sṛṣṭirmanasā layo buddhayā

2.17

nāyaṃ mano me sukhaduḥkhaheturna devatātmā grahakarmmakālāḥ
manaḥparaṃ kāraṇamāmananti
saṃsāracakraṃ parivarttayedyaḥ
mano guṇānvai sṛjate valīyastataśca karmmāṇi vilakṣaṇāni
śuklāni kṛṣṇānyatha lohitāni
tebhyaḥ savarṇāḥ mṛtayo bhavanti
anīha ātmā manasā samīhatā
hiraṇmayo matsakha uddicaṣṭe
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhyakāmān
juṣan nivaddho guṇasaṅgato'sau
dānaṃ svadharmmo niyamo yamaśca
śrutañca karmmāṇi ca sadvratāni
sarve manoniyrhalakṣaṇāntāḥ
paro hi yogo manasaḥ samādhiḥ
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntaṃ
dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam
asaṃyataṃ yasya mano vinaśyadvānādibhiścedaparaṃ kimebhiḥ
dehaṃ manomātramidaṃ gṛhītvā
mamā'hamityandhadhiyo manuṣyāḥ
eṣo'hamanyo'yamiti bhrameṇa
durantapāre tamasi bhramanti
satya honeke kāraṇa śruti smṛti ādi meṃ candramā ko mana
sthāna sthāna para sṛṣṭikarttā brahmā ke sātha candramā aura
amūrtta donoṃ prakāra ke prākṛtika padārthoṃ ko hī “rayi” vā
“anna” kahakara candramā kohī “rayi” kahā hai| ‡ smṛti
gati ke sātha candraloka kā sambandha varṇita huā hai| ×
kā mūlakāraṇa hai| parantu buddhiniścayātmikā hone ke
buddhivṛtti ke avalambana se jīva satyāsatya kā niścaya
buddhi kramaśaḥ sāttvikabhāva avalambana karatī huī jaba
śāstra meṃ sūryya ke sātha buddhi kā adhidaivasambandha kahā
isī kāraṇa vicāraparāyaṇa sādhaka ihā'mutra phalabhoga ke
prati vicāradvārā vairāgya avalambana karate hue jñāna aura
tapasyā ke kāraṇa devayānagati prāpta hokara sūryyadvāra se
jyotirdevatā, aharlokadevatā, ādidevatāgaṇa ke lokoṃ
ko atikrama karake pariśeṣa meṃ brahmaloka meṃ pahum̐cāyājātā
yatrā'mṛtaḥ sa puruṣo hyayamātmā
agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ
baijī evaṃ mānasī hai

2.18

adhīna hai

2.18-2

ādyā prakṛtyadhīnā'nyā'dhīnā cā'parā

2.16-2

svatantrā manuṣyāḥ paratantrāstvanye

2.20

mānuṣeṣu mahārāja ! dharmmā'dharmmau pravarttitau
na tathā'nyeṣu bhūteṣu manuṣyarahiteṣviha
upabhogairapi tyaktaṃ nā''tmānaṃ sādayennaraḥ
cāṇḍālatve'pi mānuṣyaṃ sarvvathā tāta ! śobhanam
iyaṃ hi yoniḥ prathamā yāṃ prāpya jagatīpate !
ātmā vai śakyate trātuṃ karmmabhiḥ śubhalakṣaṇaiḥ
kathaṃ na vipraṇaśyeya yonito'syā iti prabho !
kurvvanti dharmmaṃ manujāḥ śrutiprāmāṇyadarśanāt
yo durlabhataraṃ prāpya mānuṣyaṃ dviṣate naraḥ
dharmmā'vamantā kāmātmā bhavetsa khalu vañcyate
buddhikārya ke viṣaya meṃ prāptonnati puruṣa hī
sādhaka hai

2.21

sṛṣṭikriyā'pravarttakaṃ layonmukhatāsampādakaṃ sādhanam

2.22

ajñānacāñcalyābhyāṃ sṛṣṭirjñānadhairyābhyāṃ layaḥ

2.23

aura māyāmaya saṃsāra ko vāstavika mūlādhāra dhāraṇā karate
dvārā parimohita hokara śarīra dhāraṇā karatāhuā strakajñānajanita dehātmabuddhi citta meṃ cāñcalya utpanna karake
ke sātha cañcalasvabhāva mana kā isa prakāra sambandha hone
karatī hai

2.23-2

pravṛttinivṛttyupapatteḥ

2.24

gauṇī mukhyā'parā tu

2.25

pādāvadhyātmamityāhurbrāhmaṇāstattvadarśinaḥ
gantavyamadhibhūtaṃ ca viṣṇustatrā'dhidaivatam
cakṣuradhyātmamityāhuryathā śrutinidarśinaḥ
rūpamatrādhibhūtantu vahnistatrā'dhidaivatam
hastāvadhyātmamityāhuryathā saṃkhyānadarśinaḥ
karttavyamadhibhūtaṃntu indrastatrā'dhidaivatam
vāgadhyātmamiti prāhuryathā śrutinidarśinaḥ
vaktavyamadhibhūtantu vahnistatrā'dhidaivatam
mano'dhyātmamiti prāhuryathā śāstraviśāradāḥ
mantavyamadhibhūtantu candramāścā'dhidaivatam
buddhiradhyātmamityāhuryathāvadabhimarśinaḥ
boddhavyamadhibhūtantu kṣetrajñaścā'dhidaivatam
nivṛttau svādhyāyopāsanākarmmayogaistrividhaśuddhiḥ

2.26

anya mārga meṃ adhyātmacintana, śaktipajana evaṃ
adhyātmacintanaśaktipūjanabhāvaśuddhibhiritaratra

2.27

śakti devadevī rūpa se jagatītalama bahudhā phaladāyinī
kā bhāva-śuddhi ke dvārā sadupayoga karane para bhāvaśuddhi
nimagna karatī hai isī kāraṇa vāsanāśīla jīva bhoga ke
kāraṇa sukauśalapūrṇa sādhanā kā avalambana kiye vinā
jātī hai | dṛṣṭānta diyā jātā hai ki yadi bhāgyavaśāt
kisī upādeya bhojya vastu kī prāpti ho to usako lobhajāya athavā atithi ko pradāna karake yajñāvaśeṣarūpa
etayā tallābhaḥ

2.28

pravṛtti naisargikī aura nivṛtti paramaphaladāyinī
hai

2.26-2

svapna meṃ apane hī māyākalpita loka meṃ jāgraddaśāgata vastukāla meṃ jāgraddaśāgata vastusamūha kā vilaya hojāne
antarnihita sukhecchā hī jīva ko karmmamaya jīvaloka meṃ
vāsanā ko ghṛtāhuta vahni kī taraha varddhita hī karatā rahatā
sarpadaṣṭa hone para adhikatara yantraṇā pātā hai usī prakāra
bhoga ke dvārā vāsanā nivṛtta karane ko jākara jīva
adhikatara duḥkhabhāgī hī huā karatā hai | isī kāraṇa
śamatā kā avalambana karanāhī śreyaskara hai| † mahābhārata
karmmāsakta ajña puruṣoṃ kā buddhibheda ahitakara
hai

2.30

tadupayukta upadeśa kalyāṇakara huā karatā hai

2.31

saktī hai kyoṃki lakṣyaikya hai

2.34

paramapuruṣa meṃ viśeṣatā hone ke kāraṇa aiśvaryyataccaturvidham

2.35

lakṣitalakṣyeṣu kimiti cenna prakṛtibhedāt

2.36

samarpaṇa ke dvārā mukti huā karatī hai

2.36-2

muktiḥ samarpaṇāt

2.36-3

vilīna karake niḥśreyasapadavī meṃ paramānandapada ko lābha
kevala usī karuṇāmaya bhagavān ko jāno, usake atikaho, amṛtatva lābha kā yahī ekamātra upāya hai
ko mere meṃ hī samarpaṇa karake matparāyaṇa hokara merī upāsanā ananyamana hokara karate haiṃ maiṃ unako śīghrahī saṃsāramadbhakta aura madyājī ho, mujhako hī namaskāra karo | aisā
honese hī maiṃ pratijñā karake kahatā hūm̐ ki tuma mujhako hī
prāpta hoge | samasta dharma parityāga karake kevala merehī
śaraṇāpanna ho, maiṃ tumako saba pāpoṃ se uddhāra karūm̐gā | †
usane manako kṛṣṇapadāravinda meṃ, vacana ko unake guṇa
varṇana meṃ, hāthoṃ ko unake mandira mārjanādi meṃ, kānoṃ
ko unakī puṇyamayī kathā ke śravaṇa karane meṃ, netroṃ ko
unakī madhuramūrtti ke darśana meṃ, śarīra ko unake bhṛtyoṃ ke
sugandha ke āghrāṇa meṃ, rasanā ko unake priya tulasīdala
ke āsvādana meṃ, pāvoṃ ko unake kṣetroṃ (tīrthoṃ) meṃ jāne
meṃ, mastaka ko unake caraṇavandana meṃ evaṃ sakala kāmanā
pūjana ke prasaṅga meṃ samarpita vastu ke prati avalambanīya
bhāva kā viṣaya batāyā jātā hai:prasāda ke dvārā niṣkalmaṣatva aura śāntilābha
huā karatā hai

2.39

prasādena niṣkalmaṣatvaṃśāntitvam

2.40

rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati
prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate
† cittaprasādena yatirjahātīha śubhāśubham
prasannā''tmā''tmani sthitvā sukhamatyantamaśnute
lakṣaṇantu prasādasya yathā svapne sukhaṃ svapet
nivāte vā yathā dīpo dīpyamāno na kampate
‡ atha māṃ sarvabhūteṣu bhūtātmānaṃ kṛtālayam
arhayeddānamānābhyāṃ maitryā'bhinnena cakṣuṣā
bhāva-mukhyatā ke kāraṇa sarvvatra hī phalaikya hai

2.40-2

sarvvatra phalaikyaṃ bhāvamukhyatvāt

2.41

nimitta, saṃga, guṇa evaṃ anapekṣākṛta ye cāra
prakāra ke aparādha haiṃ

2.41-2

nimittasaṅgaguṇānapekṣākṛtāścatvāro'parādhāḥ

2.42

kā nāma guṇakṛtāparādha hai | svabhāva itanā balavān hai
ki sakala guṇoṃ ko atikrama karake apane svarūpa ko
jīvagaṇa prakṛti ke guṇoṃ se mugdha hokara karmmamaya saṃsāra
kyā phala hogā | isa prakāra svabhāva ke vaśa hokara jīva
anukūla vastu meṃ rāga evaṃ pratikūla vastu ke prati dveṣa
aparādha utpanna hote haiṃ ve guṇakṛtāparādha haiṃ | pramādajanya
aparādhahī anapekṣāparādha kahājātā hai kyoṃki pramāda
bhoga bhāva dvārā patana huā karatā hai

2.42-2

vigrahaguruprasādeṣu bhautikalaukikabhogabhāvādavapatanam

2.44

nāśa, bhaktiśraddhāhīnatā kā doṣa aura ādhyātmikapatana
kyoṃki " guru " isa viṣaya kā tattva nirṇaya karane para
spaṣṭa hī pratīta hogā ki yathārtha guru paramātmā hī huā
karate haiṃ; kintu paramātmā ke nirākāra evaṃ mana vāṇī ke
sahasā nirākāra paramātmā ko gururūpa se grahaṇa karanā
paramātmākā bhāva aura jñāna prakaṭahokara śiṣyakā kalyāṇasādhana karatā hai vahī gurupadavācya hai | paramātmā hī guruajñānati mirāndha netra ko jñānāloka se udbhāsita karate
puruṣa unako kabhī bhī udvigna na kare | brahmā, viṣṇu, rudra,
pārvatī, parameśvarī, indrādi devatā, yakṣādi, pitṛdevatā,
gaṅgādi nadī, gandharvādi aura sthāvara jaṅgama samasta jagat
divya bhāvoṃ kā vikāśa unnati kā nirdeśaka hai

2.45

pūjādiṣu ratiriti pārāśaryyaḥ

2.46

kathādiṣviti gargaḥ

2.48

anargala ātmarati hī aisī unnati kā lakṣaṇa hai
tabahī jānanā hogā ki sādhaka unnatirājya meṃ agrasara
puṇya ina donoṃ ora hī pravāhita huā karatā hai| citta
kī eka hī śakti ko sattvaguṇa kī ora pravāhita karake
pravāhita karake manuṣya viṣayaparāyaṇa aura pāpātmā ho
ke prati āsakta hokara sarovara ke paṅkārṇava meṃ magna vanya
hastī ke samāna duḥkha pāte rahate haiṃ | † bhaktaśiromaṇi
he bhagavan ! jisa prakāra viṣayī puruṣoṃ kā citta viṣayoṃ meṃ
atyanta āsakta hokara unameṃ hī ekarati ko prāpta huā
caturtha mata kahājātā hai:bhagavān kī mahimā varṇana karanā hī aisī unnati
mahimākhyāna iti bharadvājaḥ

2.49

nivṛttatarṣairupagīyamānādbhavauṣadhācchrotramano'bhirāmāt
ka uttamaślokaguṇānuvādāt
pumān virajyeta vinā paśughnāt
śṛṇvan subhadrāṇi rathāṅgapāṇerjanmāni karmāṇi ca yāni loke
gītāni nāmāni tadarthakāni
gāyan vilajjo vicaredasaṅgaḥ
jagatsevāpravṛttāviti vasiṣṭhaḥ

2.51

aneka janmoṃ ke paścāt parābhakti ke dvārā jñāna prāpta
karatā huā samasta jagat ko bhagavadrūpa dekhakara kṛtārtha
paryyanta samasta saṃsāra meṃ śrībhagavān kā svarūpa nirīkṣaṇa
eva jagat ko brahmarūpa jāna kara bhagavatsevārūpa se jagat
śrīmān maharṣi vasiṣṭhakathita jagatsevāpravṛttirūpa sādhaka
yathāḥ-sakala prāṇīmātrameṃ bhagavadbhāvanā karatehue niṣkāmaprati pūjā, stuti aura vandanādi dvārā viśeṣabhakti pradarśana
prati anukampā dvārā aura samapratiṣṭhāpanna manuṣyoṃ ke prati
yamaniyamaśīla, hiṃsābhāvarahita, svadharma্মানurakta bhakta śīghra
hī pariśuddhāntaḥkaraṇa hokara paramapuruṣa ko prāpta hosaktā
rastha bhagavān se dveṣa karatā huā ātmaparabhāva se yukta
hokara rāgadveṣa dvārā prāṇiyoṃ ke prati vairabhāvagrasta hotā
yaṇa manuṣya ke bāhyaka parama mūlyavān upacāroṃ ke dvārā
jagajjīvanivāsaśīla śrībhagavān kī pūjā ke artha samaniṣevitā'nimittena svadharmeṇa mahīyasā
kriyāyogena śastena nā'tihiṃseṇa nityaśaḥ
maddhiṣṇyadarśanasparśapūjāstutyabhivandanaiḥ
bhūteṣu madbhāvanayā sattvenā'saṅgamena ca
mahatāṃ bahumānena dīnānāmanukampayā
maitryā caivā''tmatulyeṣu yamena niyamena ca
maddharmaṇo guṇairetaiḥ parisaṃśuddhaāśayaḥ
puruṣasyā'ñjasā'bhyeti śrutamātraguṇaṃ hi mām
ahaṃ sarvveṣu bhūteṣu bhūtātmā'vasthitaḥ sadā
tamavajñāya māṃ martyaḥ kurute'rcāviḍambanam
yo māṃ sarvveṣu bhūteṣu santamātmānamīśvaram
hitvā'rccāṃ bhajate mauḍhyādbhasmanyeva juhoti saḥ
dviṣataḥ parakāye māṃ mānino bhinnadarśinaḥ
bhūteṣu baddhavairasya na manaḥ śāntimṛcchati
ahamuccāvacairdravyaiḥ kriyayotpannayā'naghe
naiva tuṣye'rcito'rcāyāṃ bhūtagrāmā'vamāninaḥ
ātmanaśca parasyā'pi yaḥ karotyantarāntaram
tasya bhinnadṛśo mṛtyurvidadhe bhayamulvaṇam
atha māṃ sarvvabhūteṣu bhūtātmānaṃ kṛtālayam
arhayeddānamānābhyāṃ maitryā'bhinnena cakṣuṣā
unako saba karmma samarpaṇa karanā hī aisī unnati
kāra tyāga karatā huā prakṛtibandhana se nirmukta hosakegā
saba karmma samarpaṇa karalene se sādhaka ke citta se karttṛprakāra vyaṣṭisattā ke sātha kā ahaṅkāra vidūrita hone para
sādhaka śīghrahī samaṣṭisattā ke sātha apane ātmā ko
śrīmān maharṣi kaśyapakathita tadarpitā'khilācaraṇa sādhaka
he arjuna ! tuma jo koī kāryya karo, bhojana karo, homa
karo, dāna karo vā tapasyāhī karo, vaha sabahī mere samarpaṇa
karmmabandhana se muktilābha kara sakoge evaṃ saṃnyāsayogasamasta karmma mujhe samarpaṇa karake matparāyaṇa hotā huā
citta bhakta ko śīghrahī mṛtyumaya saṃsārasamudra se uddhāra
unako vismaraṇa hone para vyākulatā prāpti honā
mata hai

2.52

para athavā premapātra ke ām̐kha se alaga hotehī premāsakta
tabahī jānanā hogā ki yaha prema viśeṣa unnatadaśā ko
ke samāna śrībhagavān ke prati jaba bhakta ke hṛdaya kā premasake, usakā hṛdayasindhu udvelita hokara aśrudhārā se
vakṣaḥsthala plāvita hojāve, virahakī tuṣāgni rātadina hṛdayakānana ko dagdha karatī rahe, tabhī jānanā hogā ki bhaktane
śrībhagavān patañjali ne yogadarśana meṃ “citta ke tīvra saṃvega
upasthita hone para bhagavatkṛpā śīghrahī lābha hotī hai”
isa prakāra kaha kara maharṣi nārada ke mata kāhī anumodana
karake kahā hai ki “unake prati gopiyoṃ kā viśeṣa prema
prati gopiyoṃ ko mokṣaprada pūrṇa prema prāpta ho kyoṃki gopiyām̐
nā'hantu sakhyo bhajato'pi jantūn
bhajāmyamīṣāmanuvṛttivṛttaye
yathā'dhano labdhadhane vinaṣṭe
taccintayā'nyaṃ nibhṛto na veda
evaṃ madarthojjhitalokavedasvānāṃ hi vo mayyanuvṛttaye'balāḥ
mayā parokṣaṃ bhajatā tirohitaṃ
māsūyituṃ mārhatha tatpriyaṃ priyāḥ
† antarhite bhagavati sahasaiva vrajāṅganāḥ
atapyaṃstamacakṣāṇāḥ kariṇya iva yūthapam
gāyantya uccairamumeva saṃhatā
vicikyurunmattakavadvanādvanam
papracchurākāśavadantaraṃ bahirbhūteṣu santaṃ puruṣaṃ vanaspatīn
hā nātha ! ramaṇa ! preṣṭha ! kvā'si kvā'si mahābhuja !
dāsyāste kṛpaṇāyā me sakhe darśaya sannidhim
māhātmyajñāna apekṣita huā karatā hai

2.52-2

māhātmyajñānamapekṣyam

2.53

māhātmyajñāna unako thā isakā samyak paricaya pāyā
bhagavān śrīkṛṣṇacandra abhī tumhāre aṅga ko sparśa
bodha rāsavilāsinī gopiyoṃko thā isase hī ve śrībhagavān
ānandamaya divyaloka prāptakarane meṃ samartha huīṃ thīṃ| vaiṣṇava
ho, sauryya ho, śākta ho, gāṇapatya ho athavā śivopāsaka
ho jaba taka vaha taṭastha jñāna dvārā apane iṣṭakā māhātmyatadbhāve jāravat

2.54

antargṛhagatāḥ kāścidgopyo'labdhavinirgamāḥ
kṛṣṇaṃ tadbhāvanāvuktā dadhyumīlitalocanāḥ
dussahapreṣṭhavirahatīvratāpadhutā'śubhāḥ
dhyānaprāptā'cyutā''śleṣanirvṛtyā kṣīṇamaṅgalāḥ
tameva paramātmānaṃ jārabuddhyā'pi saṅgatāḥ
jahurguṇamayaṃ dehaṃ sadyaḥ prakṣīṇabandhanāḥ
ke mukhase “jārabuddhyā'pi” arthāt “jārabuddhi ke dvārā
bhī” yaha bāta sunakara parīkṣitane saṃdigdhacitta hokara
jānatīthīṃ, kevala paramarūpavān priya kānta puruṣa jānakara
hī āsakta huī thīṃ taubhī unakī mukti kisa prakāra
ki jisa prakāra amṛta ko na jānakara yadi koī amṛta
hojātāhai ṭhīka usī prakāra avyaya, aprameya, sarvvaśaktimān parameśvara ke prati jñānapūrvaka ho athavā ajñānapūrvaka
ho, kāma krodha bhaya sneha aikya sauhṛda ādi jisa kisī
bhāva ke dvārā yadi jīva ākṛṣṭa ho to śrībhagavān kī
asādhāraṇa śakti ke bala se yogya saṃskārayukta jīva usase
tanmayatā prāpta hokara manake vilaya hone para manaḥprasūta kāma
krodha moha ādi vṛttiyoṃ se rahita ho mukta huā karatā
tatsattve'navapatanam

2.54.p1

iti śrīmaharṣi aṅgirākṛta daivīmīmāṃsādarśana ke bhāṣya
ke ṭīkopama bhāṣānuvāda kā utpattipādanāmake
dvitīya pāda samāpta
śrīmahāmaṇḍalahindīgranthamālākī niyamāvalī
āve aura āvaśyakatā ā par̤ane para punaḥ lauṭā denekī śarta para binā
( 2 ) mahāmaṇḍala ke vibhinna bhāṣābhāṣī vidvān sahāyaka navīna grantha
( 3 ) mahāmaṇḍala se sambandha rakhanevālī jitanī sabhā sosāiṭiyām̐
pracārakoṃ ko sahāyatā kareṃ
( 4 ) yadyapi kucha pracāraka vaitanika bhī rakkhe jāyam̐ge, tathāpi
kāryālayoṃ ko hī adhika udyoga karanā cāhiye
se kama 2000 sthāyī grāhaka hone cāhiye | unheṃ saba pustakeṃ kucha
svalpa mūlya meṃ dī jāyam̐gī | yadi hara eka śākhā sabhā ādi apane
ho sakatā hai
( 6 ) avaitanika pracārakoṃ ko ucita kamīśana diyā jāyagā | au
śramakī hī āvaśyakatā hai
( 7 ) jo sabhā yā jo pracāraka sarvottama kārya kareṃge, arthāt grantha
pracāra kārya meṃ adhika saphalatā prāpta kareṃge; unheṃ śrīmahamaṇḍala ke
vārṣikotsava para viśeṣa pāritoṣikadvārā, meḍala ādi dvārā aura anya prakā

Commentaries (1)

See also: more in Later Śākta tantras of eastern India