Pramāṇa · Search · About · API

Mrigendra 3.67

Mṛgendra (another edition) 3.67

Language
Sanskrit

3.67

bhoktṛtvaṃ tāvadātmanaḥ pratyakṣamityāha abhokturityādi |
bhoktṛtvādeva kartṛtvaṃ siddhamityāha yataścetyādi | caitanyāvyabhicārādeva
kartṛtvaṃ saṃvedanasiddhamityāha dṛkkriyātmakamityādi | ayamabhiprāyaḥ |
puruṣastu cetanarūpaḥ kartā tasyaiva sarvānyakārakapravṛttinivṛttihetutvena
saṃvedanāt | pravṛttau ca nivṛttau ca kārakāṇāṃ ya īśvaraḥ | apravṛttaḥ
pravṛtto vā sa kartā nāma kārakaḥ | iti | nanu kriyāveśo hi kartṛtvaṃ yadi
puṃsassyāt pariṇāmitā bhavet vāyvāderiveti | tanna | yataḥ kriyāveśo na
kartṛtvaṃ yenāsya pariṇāmitā prasaṅgaḥ | api tu kriyāyāṃ
śaktatvamevāyaskāntamaṇyādīnāmiva | na hyaskāntamaṇe kriyāveśaḥ | api tu
tacchaktyā ayasa eva dṛśyate | tathā nātmanaḥ kriyā api tu tacchaktyā
dehāderevānubhūyata ityavirodhaḥ | yadyevaṃ śarīrātmikāyāḥ prakṛtereva
tatkartṛtvamastu | tadayuktamiti svātantryādinocyata ityāha | acetanamapītyādi |
ayamarthaḥ | na hi śarīrasya prakṛtisvabhāvasya
kartṛtvamacenatatvādghaṭādivaditi | nanvacetanasyāpi pradhānasya kartṛtvaṃ
puruṣārthaṃ prati pravṛttiḥ kṣīrasyeva yuktam | kṣīraṃ hi gavādervatsādi
vṛddhyarthaṃ svayameva pravṛttaṃ dṛṣṭameva | yadāhussāṃkhyāḥ
vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya | puruṣavimokṣanimittaṃ
tathā pravṛttiḥ pradhānasya iti | yadyevamacetanaṃ kṣīraṃ cetanena
gavādinā'dhiṣṭhitaṃ pravartamānaṃ dṛṣṭamiti pradhānasyāpyacetanatvāt
pravartakena cetanena bhavitavyamiti na svātantryaṃ pradhānasya | puruṣasya
nirmalatvenā'bhyupagamānna taṃ prati pravṛttiryuktā | pravṛttau vā sarvān prati
pravartate viśeṣābhāvāditi anirmokṣa eva sāṃkhyānāmiti | nirmalatvaṃ ca
puruṣasya na yuktamiti vakṣyāmaḥ || 15 ||

Linked texts (1)