Mrigendra 3
Mṛgendra (another edition) 3
- Language
- Sanskrit
3.1
itthamasyaiva padārthatrayasya vidyāpāde sthitasya caryādipādatrayeṇa
viniyogo vibhajanamabhidhāsyate | vakṣyate | evaṃvidhena vidhinā patiḥ
pāśopaśamanaṃ kṛtvā paśūnāṃ kaivalyado bhavatīti pratipādameṣāmeva
praviveko'bhidhāsyata ityarthaḥ || 8 ||
3.2
tatphalakathanāyāha |
3.3
viniyogaphalaṃ mukti
rbhuktirapyanuṣaṅgataḥ |
parāparavibhāgena
bhidyete te tvanekadhā || 9 ||
3.4
vṛttiḥ |
3.5
tasya ca viniyogasya vibhajanasya muktiḥ phalam | anuṣaṅgataḥ |
anuniṣpannatayā bhuktirapi | vakṣyamāṇabhautikadīkṣādibhissamabhi-
lakṣitabhogopabhogātparataḥ paravaikalyāvirbhāvaḥ | tathācoktaṃ
rudrasaṃhitāyām -
3.6
dīkṣāpūtā gaṇapatigurormaṇḍale janmavanta -
ssiddhā mantraistaruṇadinakṛnmaṇḍalodbhāsidehāḥ |
bhuktvā bhogān suciramamarastrīnikāyairupetā -
ssrastotkaṇṭhāśśivapadaparaiśvaryabhājo bhavanti || iti |
3.7
te bhuktimuktī parāparavibhāgena bahudhā bhidyete tatra parā bhuktiḥ
pātālādikalāntādhvavartivicitraiśvaryasampannatattadbhuvanādhipatyam |
tattadbhuvanavāsitvamātraṃ cāparā evaṃ parā muktiḥ parameśvarasāmyam |
aparā tu mantramantreśvaratvam | āsāṃ ca yathā bahubhedatvaṃ tathā'gre
vakṣyāmaḥ || 9 ||
3.8
dīpikā |
3.9
vibhajanasya muktiḥ phalamiti paramparayā viniyogajñānādanuṣthā-
nācca mokṣa - iti | anuniṣpannatayā bhuktirapīti bhautikadīkṣāyāṃ tu
bhuktyanantaraṃ mukterniṣpannatvāt bhuktirapi phalamucyata iti | etaduktaṃ bhavati
| muktireva dīkṣāyā mukhyaṃ phalam | bhuktistu vṛkṣasecanodya-tasya
śakuntāditarpaṇamiva dīkṣāgatārhatvaheturbūdhyanupaṅgasiddheti | tadevāha
vakṣyamāṇetyādi || 9 ||
3.10
vṛttiḥ |
3.11
athānyebhyo darśanebhyaḥ ko'sya pārameśvarasya jñānasya viśeṣa iti
muniḥ praṣṭumāha |
3.12
vedāntasāṅkhyasadasa -
tpādārthikamatādiṣu |
sasādhanā muktirasti
ko viśeṣāśśivāgame || 10 ||
3.13
vedāntavidāṃ mateṣu upaniṣadādiśāstreṣu | sāṃkhyamateṣu
catuṣṣaṣṭitantrādiṣu sadasadvādināmārhatānāṃ ca mateṣu
akalaṅkatritayaprabhṛtiṣu dravyādipadārthavādikāṇādādiśāstreṣu
ādigrahaṇātsaugatādimateṣvapi yato muktistatsādhanāni ca śrūyante | tataḥ
kosau śivāgame viśeṣa iti viśeṣajijñāsayā'nadhyavasitasya muneḥ praśnaḥ |
na sandigdhatvena | ādāveva viśeṣasambhāvanāniścayataḥ śrotuṃ pravṛttatvāt
| nāpi viparyastatvena te vavrire śivajñānamityabhyarthanāpravṛttatvena
darśanāntarānabhiniviṣṭatvapratīteḥ | tattadāgamaśrutā muktiḥ tatsādhanāni ca
parastātteṣu teṣvavasareṣu granthakṛtaivānubhāṣya dūṣayiṣyanta iti
nāsmābhiḥ pṛthak prayatnena darśyante || 10 ||
3.14
dīpikā |
3.15
vedāntetyādisūtrasya saṃbandhamāha athānyebhya ityādi
bhogamokṣaprasaṅgāt tadviśeṣajijñāsayā praśnaḥ ata eva muktiśabdo'tra
bhukterapyupalakṣaṇatvena jñeyaḥ || 10 ||
3.16
atra siddhantaḥ |
3.17
vṛttiḥ |
3.18
praṇetrasarvadarśitvā -
nna sphuṭo vastusaṃgrahaḥ |
upāyāssaphalāstadva -
cchaive sarvamidaṃ param || 11 ||
3.19
praṇetāro hi hiraṇyagarbhādyāḥ kaṇādapatañjalikapilaprabhṛtayaśca | te
cāsarvajñāḥ aparatvenābhimatāḥ svaprameyādūrdhvavartino
yuktyāgamopapannasya prameyajātasya tairanavagamāt | taduktam -
3.20
svabhāvapuruṣāvyaktakarmakālātmavādibhiḥ |
parameśamadṛṣṭvaiva muktirmithyaiva kalpitā iti || tathā -
sugato yadi sarvajñaḥ kapilo neti kā pramā |
athobhāvapi sarvajñau matibhedaḥ kathaṃ tayoḥ || iti |
3.21
tairyataḥ praṇītāni śāstrāṇi ata evaiteṣu vastusaṃgrahopyasphuṭaḥ |
pumpatibandhāpavargajñānamaspaṣṭamityarthaḥ | ye cātropāyāḥ
puṃprakṛtivivekajñānanairātmyabhāvanā
brahmādvaitābhyāsaṣoḍaśapadārthatatvajñānādayaḥ phalāni ca
svargāpavargalakṣaṇāni tatsarvaṃ tadvadaspaṣṭameva tathā tathā
vakṣyamāṇavannirvāhāsahatvāt | tasmāttebhyo'sya śāstrasyāyaṃ viśeṣaḥ |
yadi vā sarvaṃ prakṛṣṭam | yataḥ paśupāśātītagocareṇa
niratiśayasarvārthajñānakriyātmanā parameśvareṇedamādiṣṭamiti
praṇetṛgataṃ paratvamupāyānāmapi dīkṣādīnāṃ paridṛṣṭasaṃvāditvāt
paratvam | tathāhi yaddīkṣādinā
brahmahatyādimahāpātakayoginopyapetapātakatvaṃ dṛṣṭamityato viṣasya
māraṇātmakaśaktyapaharaṇavat pāśānāṃ bandhakatvavyapagamassiddhaḥ |
taduktam -
3.22
śuddhiṃ vṛjati tulāyāṃ dīkṣāto brahmahatyato mukhyāt |
pratyayato jānīyāt bandhanavigamaṃ viṣakṣayavat || iti |
3.23
phalaṃ cehānyasarvadarśanadṛṣṭāt bhogāpavargalakṣaṇātphalātprakṛṣṭam |
uktam hi mataṅge -
3.24
agnihotrādibhiḥ pūrtaistathā cāndrāyaṇādibhiḥ |
lokatraye'pi modante vimānasthā yaśasvinaḥ || iti |
3.25
athāpnuyuḥ padaṃ śākramiṣṭvā kratuśataṃ vidheḥ |
yā gatiśśivabhaktānāṃ śāṭhyenāpi mahātmanām |
na sā yajñasahasreṇa prāpyate munipuṅgava || iti |
3.26
apavargopyasmin darśane sarvānyāgamāgocaratvāt paramaḥ |
tattadāgamapraṇetṛṇāṃ sāñjanatvenāsarvajñatvāt tadupadiṣṭāyā
muktermuktyābhāsatvāt | uktañca śrīmadbhārgavottare -
3.27
anyatantreṣu ye muktā dharmādharmakṣayānnarāḥ |
te'tra rudrāṇavaḥ proktā guṇatrayavivarjitāḥ || iti || 11 ||
3.28
dīpikā |
3.29
siddhāntaṃ vyācaṣṭe praṇetāra ityādi | nanu kāṇādādiṣu śāstreṣu
kartṛpūrvakatvātteṣāṃ cānāsatvasambhāvanayā'sphuṭatvaṃ sambhāvyamiti
tadeteṣu tu kartṛdarśanābhāvāttaddoṣānadhīnatvācca prāmāṇyasya
kathamasphuṭatvamata āha hiraṇyagarbhādyā iti athamabhiprāyaḥ - racanāyāḥ
paṭāderiva kartṛpūrvakatvasiddheḥ vedānāmapi pauruṣeyatvasiddhiḥ tatsiddhyā
cāsphuṭatvasambhāvaneti | vedānāṃ ca kartā hiraṇyagarbha eva |
yaduktamācaryairapi -
hiraṇyagarbhakapilamatsyendrādayovedasāṃkhyakaulāditantrāṇām || iti |
asarvaveditvāditi vyācaṣṭe te cāsarvajñā iti |
pumpatibandhāpavargajñānamaspaṣṭamiti | puruṣasya
kṣaṇikatvāvyāpakatvanirmalatvādidharmayuktatvena patyurupādānādirūpatayā
bandhasya cāsāmarthyena mokṣasya ca prakṛtitatvādi prāptirūpatvena
jñānavināśādirūpatvena cābhyupagamāditi | svargāpavargalakṣaṇānīti
bhogamokṣarūpāṇi | na cānnāpavargaśabdaḥ punarukta ityāśaṅkanīyaḥ |
yaduktaṃ pūrvaṃ mokṣasvarūpasyāsphuṭatvamuktam | atra tu tatprāptiṣu
visaṃvāda iti | nanu śaivasyāpi kartṛpūrvakatvāt
kartuścānāptatvasambhāvanayā kathaṃ nāsphuṭatvamata āha tasmāttebhyaḥ
ityādi parameśvarasya tu paramāptatayā vipralambho na sambhavati |
taduktamupoddhāta eveti tadupadiṣṭāyā mukterna muktyābhāsatvamiti | yaduktam
-
3.30
buddhitatve sthitā bauddhā guṇeṣvevārhatāssthitāḥ |
sthitā vedavidaḥ puṃsi avyakte pāñcarātrikāḥ || ityādi || 11 ||
3.31
vṛttiḥ |
3.32
atha kiṃ tadanyadarśanānāmasphuṭatvamata āha |
3.33
vedānteṣveka evātmā
cidacidvyaktilakṣitaḥ || 11½ ||
3.34
ātmaivedaṃ jagatsarve neha nānāsti kiñcana | tathā eko vaśī
sarvabhūtāntarātmā ekaṃ viśvaṃ bahudhā yaḥ karoti | ityādiśrutibhiḥ
paramātmaiva sakalacidacidbhāvāvirbhāvatirobhāvaprakṛtibhūtaḥ
paripūrṇaṣāḍguṇyavaibhavassvatantra ekopi san saṃsarati |
tattadvividhamanolakṣaṇopādhibhedasvabhāvāntarānuvidhāyī
yathāvadavagatobhyudayāya bhavatīti vedāntavidaḥ pratipannāḥ | sa eva hi
satvātmanyupāghau śānta iva rajobahule tu rāgavānivā'jñānātmake ca tamasi
mugdha ivā''ste | na tu tato'nyatpṛthakkiṃcidavatiṣṭhate | tasyaiva tathā tathā
vaicitryeṇāvasthiterasatyatvātdvaitapratibhāsasya dvicandrādijñānavat
bhrāntatvāt | tathā cāha tatra bhavān bhartṛhariḥ -
3.35
yathā viśuddhamākāśaṃ timiropapluto janaḥ |
saṅkīrṇamiva mātrābhiścitrābhirabhimanyate ||
3.36
tathedamamṛtaṃ brahma nirvikāramavidyayā |
kaluṣatvamivāpannaṃ bhedarūpe pravartate || iti |
3.37
evaṃ cābhinnamevedaṃ paraṃ brahma paramātmalakṣaṇaṃ manasāṃ hi
saṃsāradharmaissukhaduḥkhādibhiryogaḥ | paramātmā tu sūrya
ivāmbhaḥpratibimbabhedairupādhibhiḥ abhinno'pi bhinna iva pratibhāti | tathāca
śrutiḥ yathā'yaṃ jyotirāmtā vivasvānāpo bhinnā vātha eko'nugacchat |
upādhinā kriyate bhedarūpo devaḥ kṣetreṣvevamamajjata ātmeti || 11½ ||
3.38
dīpikā |
3.39
athā'nyadarśanāsphuṭatvaprakāśanāya prathamaṃ
vedāntavādimatasyāsphuṭatvaṃ sūcayituṃ vedānteṣvityādi ślokārdhena
tanmatamupanyasyate | tadeva darśayati ātmaivedamityādi | ayamabhiprāyaḥ
ātmano hi vyāpakatvāt tadavyāptasyānyasya paramaṇorapyasambhavaḥ
tatsambhave taddharmasvarūpasyāvyāpakatvāttasya vyāpakatvāsiddhiḥ |
viśeṣato vyāpakānāmātmāntarāṇāṃ sambhavena ca vyāpakānāmekasmin
saṃsāre sthitirapi na sambhavati | paṭavyātapradeśena paṭāntarasya
sthitivirodhādityeka eva paramātmeti | tadevāha paramātmaivetyādi kathaṃ tarhi
devadattayajñadattādirūpabhedāvasaraḥ ata āha
tattadvividhamanolakṣaṇopādhibhedasvabhāvāntarānuvidhāyītyādi etadeva
prapañcayati sa eva hītyādi | dvaitapratibhāsasyetyādi
avidyānubandhato'satyarūpa eva paśumṛgādyanantaśarīrabhedena
bahuprakāro'yaṃ jīvātmabhirdṛśyate | svapna iva svapne
hyanantapuruṣaprakāśādiprakāśo dṛśyate | tataśca dvicandrapratibhāsavat
dvaitapratibhāsopyasatya ityeka evātmā śrutito yuktitaśca siddhaḥ | sa ca
yathāvadavagatobhyudayāya bhavatītyuktamiti || 11½ ||
3.40
vṛttiḥ |
3.41
tadetannopapadyate yataḥ |
3.42
pratijñāmātramevedaṃ
niścayaḥ kinnibandhanaḥ |
atha pramāṇaṃ tatrātmā
prameyatvaṃ prapadyate || 12 ||
3.43
omityupapattyanupapattiparyālocanaparihāreṇa yadyetadaṅgīkriyate |
kāmamavatiṣṭhatām | na tu prāmāṇikarītyā yasmātpratijñāmātramevaitat | na
tvatra hetudṛṣṭāntādisambhavaḥ | tadabhāvānniścayaḥ kinnibandhanaḥ
kimāśrayaḥ pramāṇanibandhano hi niścayaḥ tattatprameyavyavasthāpanasamartho
bhavati | nānyathā | nanvatra pramāṇamāgamastāvacchrutirūpaḥ pradarśita
evetyāha atha pramāṇamiti yadi pramāṇamasatyarūpaṃ paramārthataḥ
paramātmana eva satyatvāt | tathāvidhena pramāṇenaitatpramīyamāṇaṃ
manonirmitena pradīpena santamasāvasthitapadārthapravivecanaprāyam | atha
satyameva pramāṇamāgamastāvacchrutirūpaḥ evaṃ tarhi sa paramātmā
prameyatvena sthitaḥ | pramāṇaṃ hi prameyaṃ paricchindat
pramāṇatāmāsādayati | itarathā pramāṇataivāsya na syāt |
3.44
dīpikā |
3.45
siddhāntasūtramavatārayati tadetadityādi ātmaikatvaṃ
ātmajñānānmokṣaśca nopapadyata iti | tadetadāha omitītyādi nanvatra
heturuktaḥ vyāpakatvāditi tadayuktam | viparyayavyāptatvena viruddhatvāt |
vyāpyaṃ hi pṛthvīparvatādi vyāpnuvadvyāpakassiddhaḥ | sūryālokādivat na tu
svātmanyevāvasthitaḥ anavasthāprasaṅgāditi vyāpakatvasiddhyaiva pratyukto
dvaitanirāsaḥ | yadapyuktaṃ paṭavyāptapradeśavadekena vyāpte jagati dvitīyasya
vyāpakasyāvasthānaṃ na sambhavatīti | tatsatyaṃ mūrtānāṃ na
tvamūrtānāṃ virodhāsiddheḥ | gṛhāntarvyāpakānāṃ
śītadhūmālokādīnāmivetyadoṣaḥ | yadapyuktaṃ avidyāhetuko
dvaitapratibhāsa iti | tanna | avidyāyā vidyānivartyatvenābhyupagamāt
vidyāyāśca tadanyatvamiti advaitavirodhāt | nanu vidyaiva satyabhūtā na tvavidyā
yadyevamavastutvenāvidyāyāśśaśaviṣāṇāderiva nityanivṛttatvāt
tannivṛtyupāyo'yamātmā jñātavyo mantavyo nididhyāsitavya ityādi rvyartha
eva syāt śaśaviṣāṇādinivṛtyupāyavat | athocyate ātmapratipatyupāyo'yaṃ
bhaviṣyatīti | tanna yatastasyāvidyātmanaḥ paramārthikasya bandhasyābhāvāt
vidyātmādhigata eva | andhakārābhāve prakāśavaditi tatrāsāvupāyo vyartha iti
bhāvaḥ | yuktita ekatvamiti pratikṣiptam | atha śrutita ekatvamiti
pratikṣeptumāgamapramāṇenātmaikatvaṃ prasaṅgāccodayati | nanvatra
pramāṇamityādi | āheti uttaramāhetyarthaḥ | siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe
yadītyāadi ayamabhiprāyaḥ bhedapratipādakānāṃ śrutīnāṃ sambhavāt
ekatvaśrutīnāṃ cānyaparatvāt tasyā''gamarūpasyā'pi
pramāṇasyārthavatvamiti kṛtvā pramāṇatvābhyupagame'pi tatpramāṇaṃ
satyamasatyaṃ vā satyatve sa evā'dvaitavirodho doṣaḥ | asatyatve
niṣpramāṇatvamiti || 12½ ||
3.46
vṛttiḥ |
3.47
kiñcātaḥ kimanyat |
3.48
yatraitadubhayaṃ tatra
catuṣṭayamapi sthitaṃ
advaitahānirevaṃ syāt
niṣpramāṇakatā'nyathā || 13½ ||
3.49
bhogasāmyāvimokṣau ca |
yau neṣṭāvātmavādibhiḥ || 14 ||
3.50
yatraitaddvitayaṃ pramāṇaprameyalakṣaṇaṃ tatra
pramātṛpramityātmakamanyadapi dvayamanyonyasavyapekṣatvāt sthitameva | na hi
pramātāramantareṇa pramāṇaprameyayoḥ kvacitkiñcitkaratvam |
karaṇakarmaṇoḥ kriyāsiddhau kartrāśrayatvātpramitirapi kriyārūpo vyāpāraḥ
tebhyaḥ pṛthagevānvayavyatirekābhyāmupalabhyata iti catuṣṭayamavaśyambhāvi
| yadāhākṣapādaḥ | catasṛṣu caivaṃvidhāsu sarvo'pi vyavahāraḥ
parisamāpyata iti | kiñcāta ityāha advaitahāniriti
pramāṇaprameyavyavahārāṅgīkaraṇe sati advaitahānireva |
atassvābhyupagamavirodhaḥ | tadapahnave tu niṣpramāṇakatvam | bhogasāmyeti |
kiñcabhogasāmyamavimokṣaścā''tmavādibhiranabhyupagatau doṣau prasajyete |
sarvairevā''tmavādibhiḥ pratyakṣavirodhabhīrubhirdṛśyamānaṃ
bhogavaicitryaṃ avaśyamabhyupeyam | ātmanāṃ ca muktireṣṭavyā |
niśreyasahetutayaiva śāstrāṇāṃ pravṛtteḥ | tadiha nādatte kasyacitpāpaṃ na
caivaṃ sukṛtaṃ vibhuḥ | tathā na kartṛtvaṃ na
karmāṇītyabhyupagamādvicitraphladāyināṃ pratiniyatajantukṛtatvena
bhogapratiniyamakāriṇāṃ karmaṇāmevābhāvādbhogasāmyaprasaṅgo
durnivāraḥ | ātmanānātve hi kaścitsukhitaḥ kaścidduḥkhitaḥ iti
bhogavaicitryamupapannam | nānyathā yata eva ca saṃsāritāyāḥ prabhavaḥ
tatraiva niraṃśe paramātmani yadi layo mokṣaḥ tarhi punarapi tata eva
prādurbhāvaḥ punaśca mokṣa iti seyaṃ gatānugatikā na tu mokṣaḥ | tathāhi
tatrabhavānavadhūtācāryaḥ tvanmate paravijñānaniṣpannā api muktayaḥ |
bhajante nāpi saṃvādamambhasā iva vṛṣṭayaḥ iti |
tataśca mokṣābhāvāttadupāyānāṃ ātmā vā are śrotavyo mantavyo
nididhyāsitavya ityādīnāmānarthakyam | apicāsya
paramātmanaścetanācetanaviśvotpatti hetutve cetanācetanatvaṃ prāptaṃ
kāryāṇāṃ kāraṇasvabhāvānvayāt | yadāhuḥ -
3.51
tadetadrūpiṇo bhāvā stadetadrūpahetujā | iti |
3.52
ataśca viruddhayoranyonyābhibhavenaivā''tmalābhāt
bhāvābhāvayorivaikasmin kāle cetanācetanasvabhāvayoḥ
paramātmanyavasthānaṃ nopapadyate | yadāha tatra bhavān kheṭha kanandanaḥ -
3.53
viruddhāvekakālasthau dharmāvekāśrayaṃ gatau |
itaretaranāśāttau kuruto lopamātmanaḥ | iti |
3.54
na cāsya anaṃśatvāt kenaciccācetanatvaṃ yuktam |
sāṃśatvābhyupagame tu kuḍyakusūlādivat kāryatvāt paramakāraṇatāhāniḥ |
kiṃca yadyadupādānakāraṇaṃ tattadacetanaṃ yathā mṛdādi | acetanaścāyaṃ
paramātmā upādānakāraṇatvāt | cetanatve nāsyopādānakāraṇatvaṃ
astvacetanaṃ ko doṣa iti cet cetanānāṃ kāraṇaṃ svayaṃ cācetanamiti
vicitreyamuktiḥ | acaitanyābhyupagame cāsya buddhimatkartradhiṣṭhitasya
mṛtpiṇḍāderiva na svakāryajanane sāmarthyam | ye'pi ca grāhakatvena
svasaṃvedanasiddhā ātmāno bhoktārastata utpannā ityucyante
teṣāmutpādyatvāt ghaṭādivadacetanāḥ prasajyanta iti anekadoṣāśrayasya
paramātmā dvaitasyānupapattiḥ || 14 ||
3.55
dīpikā |
3.56
dūṣaṇāntaramāha kiñcāta iti bhogasāmyaprasaṅgameva dṛḍhayati
tadihetyādi | bhogavaicitryābhyupagamena cā''tmanānātvaṃ siddhamityāha
ātmanānātve hītyādi ayamabhiprāyaḥ | bhogo hi sukhaduḥkhasaṃvedanātmaka
ityuktaṃ bhogo'sya vedanā puṃsassukhaduḥkhādilakṣaṇā iti | tataśca
bhinnātsaṃvedanātmakādbhogāt bhinnaścā''tmā siddhaḥ | etaduktaṃ bhavati
yathā paramātmanaścidrūpatvena svasaṃvedanātmakatvādikatvaṃ siddhaṃ
tathā jīvātmanāmapi bhinnātsvasaṃvedanādeva bhedassiddhaḥ |
yatsvasaṃvedanena siddhaṃ tatsatyameva | yathā paramātmana ekatvam |
svasaṃvedanasiddhaścāyaṃ jīvātmabhedaḥ tatasso'pi satya eveti advaitanirāsaḥ |
na cāyamasiddho hetuḥ yato'yaṃ svātmaparātmānumātṛtayā svayamābhāsate
| nanu bhedasyetaretarābhāvagrahaṇapūrvakatvāt bhāvaviṣayeṇa pratyakṣeṇa
grahaṇaṃ na sambhavatyeva | yaduktam āhurvidhātṛ pratyakṣaṃ na
niṣeddhṛvipaścitaḥ iti | tadayuktam | siddhe hi bhede'sāvitaretarābhāvaḥ anyathā
payo'rthī pāvakamapyanudhāvediti sarvamasamañjasamiti | avimokṣaprasaṅgaṃ
ca dṛḍhayati yata evacetyādi | tataśca mokṣasyāsamyaktvāt
etadupāyānāmasamyaktvamityāha tataścetyādi | itaśca
tatjñānamasamyagityāha kiñcetyādi | vicitreyamuktiriti kāryāṇāṃ ca
kāraṇānvayāditi bhāvaḥ | dūṣaṇāntaramāha ye'pi cetyādi || 14½ ||
3.57
vṛttiḥ |
3.58
athaivaṃ vedāntavādināṃ mate nirākṛte
kāpiloktātprakṛtipuruṣavivekajñānāt niśreyasāvāptirbhaviṣyati | yathā cāhuḥ
evaṃ tatvābhyāsānnāsmi na me nāhamityapariśeṣāt |
aikāntikamātyantikamubhayaṃ kaivalyamāpnoti iti | śrutirapyāha ajāmekāṃ
lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīṃ prajāṃ janayantīṃ sarūpām | ajo hyeko
juṣamāṇo'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo'nyaḥ | iti || etadapi
nirākartumāha |
3.59
sāṃkhyajñāne'pi mithyātvam
kārye kāraṇabuddhitaḥ || 14½ ||
3.60
sāṃkhyajñāne'pi etadasamyaktvaṃ yatkārye māyodbhūtakalājanite
pradhāne kāraṇabuddhiḥ paramakāraṇatābhramaḥ || mūlaprakṛtiravikṛtiriti
teṣāmabhyupagamaḥ | kalādīnāṃ tatvānāṃ
pṛthakpṛthagupalabhyamānaprayojanānāṃ tattatkāraṇarūpasya
jagannidhirūpasya māyātmano'nupagamāt | uktaṃ ca kvacit
guṇatatvordhvabhogyasya karmaṇo'nupalabdhitaḥ | kaivalyamapi sāṃkhyānāṃ
naiva yuktamasaṃkṣayāditi | tadayamarthaḥ | yeyaṃ kāpilaiḥ paramakāraṇatayā
parikalpitā satvarajastamolakṣaṇaguṇatrayasāmyātmikā prakṛtiḥ tasyāstāvanna
guṇebhyo'nyatvaṃ guṇā eva prakṛtiriti hetubhiḥ pratijñāte guṇebhyo'nanyatve
cāvaśyamanekatvamasyāḥ yaccācaitanye satyanekaṃ tatkāraṇāntarapūrvakam |
yathā tantavo mṛtpiṇḍā vā sati ca kāraṇāntarapūrvakatve na paramakāraṇatā
idaṃ ca te praṣṭavyāḥ | yaduta draṣṭṭṛdṛśyayossaṃyogaḥ saṃsārahetuḥ
tatpūrvakaśca viyogo'pavargakāraṇamiti yaducyate tara
saṃyogastāvatpuṃpradhānayoḥ draṣṭṭṛdṛśyalakṣaṇa eva | na
parasparāśleṣarūpaḥ | ubhayorapyamūrtatvena tādṛśasyānupapattiḥ |
pradhānaṃ ca na svato dṛśyaṃ apratyakṣatvena tasyeṣṭatvāt | na ca
mahadahaṅkārādirūpeṇa pariṇatāṃ draṣṭā tāṃ dṛṣṭuṃ śaknoti tataśca
kathamanayorādyassaṃyogaḥ tadabhāvācca kathaṃ tatpūrvako viyogaḥ | evaṃ ca
saṃyogaviyogānupapatterakāraṇatvameva puruṣārthaṃ prati pradhānasya | ataśca
mithyātvametadīyasya jñānasya || 14½ ||
3.61
dīpikā |
3.62
atha sāṃkhyajñānepītyādisūtraṃ vyākhyātumutsūtrameva
sāṃkhyamataṃ saṃkṣepeṇa darśayati | athaivamityādi | evaṃ tarhi kāpilā
manyante puruṣo hyakartā svabhāvanirmalaḥ tasya vivekajñānātpūrvaṃ
parārthaṃpravṛttāvasvatantratvāt paramakāraṇaṃ prakṛtireva mahadādirūpeṇa
sukhaduḥkhamohātmanā svakāryeṇā''tmānaṃ bhogyatayā darśayati sa eva
saṃsāra ityucyate | na cācetanasya pravṛttirna yukteti vācyaṃ
ayaskāntādīnāmayassamākarṣaṇādau pravṛttidarśanāt | tataśca tasya yadā
prakṛtipuruṣavivekajñānapurassaraṃ satvapuruṣānyatāpratyayo bhavati tadā taṃ
prati pradhānaṃ bhogyatvānnivartate | sa eva tasya mokṣa iti | yadāhussāṃkhyāḥ
raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā raṅgāt | puruṣasya tathātmānaṃ
prakāśya vinivartate prakṛtiḥ | iti tathā - prakṛtessukumārataraṃ na kiñcidastīti
me matirbhavati | yādṛṣṭāsmītipunarna darśanamupaiti puruṣasya iti |
sāṃkhyajñānepītyādi vyācaṣṭe sāṃkhyajñānepyetadityādi kathaṃ
punassāṃkhyānāṃ bhrāntitvamata āha kalādīnāmityādi | tāni ca tatvāni
svasvakāryairanumānāgamataśca siddhānīti vakṣyāmaḥ | kāryatvameva
darśayati tadayamartha ityādi | dūṣaṇāntaramāha idaṃ cetyādi | puruṣo
hyakarteti yaduktaṃ taddūṣayitumāha ataścetyādi || 14½ ||
3.63
kuta ityāha |
3.64
akartṛbhāvādbhoktuśca
svātantryādapyacidvataḥ || 15 ||
3.65
abhoktuḥ puruṣasya bhogāyatanena dehena
bhogasādhanairindriyairbhoktavyairindriyārthairbhogena ca
sukhaduḥkhavedanātmanā phalena kiṃ prayojanam | yataścāsya
bhogastadadhikaraṇatatsādhanasahito-'sti ato bhoktṛtvamapahātumaśakyam | yaśca
bhoktā sa kathamakartā | akartari karaṇādisambandhasya nirarthakatvāt |
dṛkkriyātmakatvameva svarūpaṃ caitanyasya tataśca kartṛtvanirāsāt jñatvamapi
nirastam saṃvedanasyāpi kriyātmanaḥ kartṛtvānapagamāt | na
hyakartussaṃvedanaṃ cāpyupapannam | ataśca sāṃkhyajñānasya
mithyātvamityāha svātantryādapyacidvata iti | acetanamapi pradhānaṃ
buddhimatkartṛpreraṇaṃ vinā svātantryeṇa kathaṃ kāryakaraṇe pravartate | na
hyanusandhānaśūnyasya buddhimato'pi ghuṇakīṭasyevākṣaralekhane
pravṛttiryuktā | kiṃ punaḥ pariṇāmino jaḍasya | yaścātra cetanaḥ puruṣaḥ sa
tadadhīno na karteti prakṛtisthānāṃ neyaṃ mukti rucitā || 15 ||
3.66
dīpikā |
3.67
bhoktṛtvaṃ tāvadātmanaḥ pratyakṣamityāha abhokturityādi |
bhoktṛtvādeva kartṛtvaṃ siddhamityāha yataścetyādi | caitanyāvyabhicārādeva
kartṛtvaṃ saṃvedanasiddhamityāha dṛkkriyātmakamityādi | ayamabhiprāyaḥ |
puruṣastu cetanarūpaḥ kartā tasyaiva sarvānyakārakapravṛttinivṛttihetutvena
saṃvedanāt | pravṛttau ca nivṛttau ca kārakāṇāṃ ya īśvaraḥ | apravṛttaḥ
pravṛtto vā sa kartā nāma kārakaḥ | iti | nanu kriyāveśo hi kartṛtvaṃ yadi
puṃsassyāt pariṇāmitā bhavet vāyvāderiveti | tanna | yataḥ kriyāveśo na
kartṛtvaṃ yenāsya pariṇāmitā prasaṅgaḥ | api tu kriyāyāṃ
śaktatvamevāyaskāntamaṇyādīnāmiva | na hyaskāntamaṇe kriyāveśaḥ | api tu
tacchaktyā ayasa eva dṛśyate | tathā nātmanaḥ kriyā api tu tacchaktyā
dehāderevānubhūyata ityavirodhaḥ | yadyevaṃ śarīrātmikāyāḥ prakṛtereva
tatkartṛtvamastu | tadayuktamiti svātantryādinocyata ityāha | acetanamapītyādi |
ayamarthaḥ | na hi śarīrasya prakṛtisvabhāvasya
kartṛtvamacenatatvādghaṭādivaditi | nanvacetanasyāpi pradhānasya kartṛtvaṃ
puruṣārthaṃ prati pravṛttiḥ kṣīrasyeva yuktam | kṣīraṃ hi gavādervatsādi
vṛddhyarthaṃ svayameva pravṛttaṃ dṛṣṭameva | yadāhussāṃkhyāḥ
vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya | puruṣavimokṣanimittaṃ
tathā pravṛttiḥ pradhānasya iti | yadyevamacetanaṃ kṣīraṃ cetanena
gavādinā'dhiṣṭhitaṃ pravartamānaṃ dṛṣṭamiti pradhānasyāpyacetanatvāt
pravartakena cetanena bhavitavyamiti na svātantryaṃ pradhānasya | puruṣasya
nirmalatvenā'bhyupagamānna taṃ prati pravṛttiryuktā | pravṛttau vā sarvān prati
pravartate viśeṣābhāvāditi anirmokṣa eva sāṃkhyānāmiti | nirmalatvaṃ ca
puruṣasya na yuktamiti vakṣyāmaḥ || 15 ||
3.68
vṛttiḥ |
3.69
idānīmanekāntavādinirākaraṇāya sāṃkhyātastanmataṃ
pūrvapakṣayitumucyate |
3.70
iha saptapadārthāssyu -
rjīvājīvāsravāstrayaḥ |
saṃvaro nirjaraścaiva
bandhamokṣāvubhāvapi || 16 ||
3.71
syādvādalāchitāścaite
sarve naikāntikatvataḥ || 16 ||
3.72
tatra tāvajjīvapadārthaḥ nityo jīvāstikāyasaṃjñayā paribhāṣitaḥ |
trividhaścāsau anādisiddhamuktabaddhabhedāt | atrānādisiddho'rhan
jīvāstikāyākhyaḥ | vyapetamohādibandho muktaḥ | tadāvṛtastu baddhaḥ |
ajīvapadārtho'pi pudgalākāśadharmādharmāstikāyaiścaturbhirbhedairbhinnaḥ |
atrādiḥ pṛthivyādimahābhūtāni catvāri tṛṇagulmalatādirūpaṃ sthāvaraṃ
jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjaṃ jaṅgamaṃ ceti ṣaṭprakāro'yaṃ
pudgalāstikāyaḥ | ākāśāstikāyo dvirūpaḥ |
lokākāśāstikāyo'lokākāśāstikāyaśceti |
3.73
lokānāmantarākāśaṃ lokākāśamiti smṛtam |
alokākāśakāyaśca bahisteṣāṃ sa kīrtitaḥ ||
3.74
dharmāstikāyaḥ pudgalāstikāyādanyo'bhyudayahetuḥ |
adharmāstikāyo'pi tatpratibandhakṛditi | ayamasāvajīvapadārthaḥ catuṣprakāraḥ
| āsravaścakṣurādīndriyapañcakasya yathāsvaṃ pravṛttiḥ | tathācāhuḥ vṛttiḥ
pañca vikalpā dhruvādhruvā cakṣurādivargasya | saiṣā sravatyajasraṃ
tasmāttvetā ihāsravaḥ proktaḥ | iti |
indriyasaṃyamalabdhapratiṣṭhākadhyānamāsravanirodhātmakātvat
saṃvṛṇātītyāsravamiti saṃvaraḥ |
taptaśilārohaṇanakhakeśolluṃcchanāditapassañcayaṃ nirjīrṇavīryaṃ karma
nirjaraśabdenocyate | nānāvikārasaṃsaraṇakāraṇaṃ mohādiraṣṭavidho
guṇassvātantryavighātahetutvādbandhaḥ | uktañca -
3.75
mohādiko guṇaścaiṣa bandho jīvasya kalpitaḥ |
lohapañjarasambaddhaṃ yathā kṣiptaṃ jalāśaye |
alābukamadho yāti tadvajjīvassabandhanaḥ ||
3.76
iti | prakṣīṇasarvāvaraṇatvāt svātantryasamprāptāvūrdhvapadāsādanaṃ
mokṣaḥ | yadāhuḥ -
3.77
lohapañjaravicchedātplavate'lābukaṃ yathā |
ārohati tathā mokṣaṃ jīvo mohādisaṃkṣayāt |
nityabodhasukhādyaiśca dharmairyuktassa tiṣṭhati || iti |
3.78
ete ca saptapadārthāḥ | syādvādānugatāḥ | tathāhi
dehagrahaṇātpūrvaṃ jīvo kimasti uta neti yaḥ paryanuyuṅkte taṃ
pratyanekāntavādo'bhyupagantavyaḥ | syādasti | syānnāsti | syādasti ca nāsti ca |
syādavaktavyam | syādasti cāvaktavyam | syannāsti cāvaktavyam | syādasti ca
nāsti cāvaktavyaṃ ca | iti | atra hi yadyatparyanuyojyaṃ tattatsadasattayā
samādheyam | tatra vācyatayā'vācyatayā'pi ca virodhahānistu ghaṭanīyeti
saptabhaṅgyamoghabrahmāstravatāṃ
ajayyamitīha kiṃ tat | yatsyādastisyānnāstītipudgalavāgbhrāmyate jagatsarvamiti |
nanu cānaikāntavādinā
tāvadekāntānabhyupagamānniyamenānaikāntavādo'bhyupagantavyaḥ | tathā ca
sa evaikānta iti kutassarvatra saptabhaṅgī | naiṣa doṣaḥ |
anekāntavādepyekāntānabhyupagamāt | yatsyādanekāntaḥ | syādekāntaḥ |
syādanekāntaścaikāntaśca | syādavaktavyaḥ | syādekāntaścāvaktavyaśca |
syādanekāntaścāvaktavyaśca | syādekāntaścānekāntaścāvaktavyaśca iti ||
16½ ||
3.79
dīpikā |
3.80
ihetyādisūtrasya vyākhyātumavatārayati idānīmityādi | tadevavyācaṣṭe
tatretyādi | nanvātrānekāntavādinirākaraṇodyatasya saptapadārthopavarṇanaṃ
sāgaraṃ gantukāmasya himavadgamanopamam ityayuktam | tanna |
vastusaṃgrahasyoktasyāsamyaktvapradarśanapūrvaṃ tadupariṣṭāyā
muktestatsādhanasyāsamyaktvapradarśanārthamityadoṣaḥ || 16½ ||
3.81
vṛttiḥ |
3.82
tadetalleśato dūṣayitumāha |
3.83
tadeva sattadevāsa -
diti kena pramīyate || 17 ||
3.84
syādasti syānāsti ceti yaduktaṃ tadasaṅgatam | nahi yadyadeva vastu
arthakriyākāritayā satvenāvagamyate tattadānīmevā'satvenaikāntataḥ
kaścidapyavaiti | kaḥ kilānubhrāntamatiḥ puraḥ prasphuradrūpe saditi
pratyayakāriṇi ghaṭādau nāyamastīti buddhiṃ kuryāt | asati ca tasmin
prakhyopākhyāvirahiṇi sattāniścayānudayāt
vidhiniṣedharūpayorbhāvābhāvayoḥ parasparaparihāreṇaivātmalābhāt |
abhāvo hi tadasaṃbhavalabdhajanmā'pi yadi tenaiva bhāvena sahitaḥ syāt
tadānīṃ abhāva eva na syāt | tadupamardenaiva tasya svarūpasiddheḥ | evaṃ
bhāvo'pi yadi svapratikṣepeṇābhāvenāvyatiriktaḥ tarhi bhāva eva na bhavet || 17
||
3.85
dīpikā |
3.86
tadevetyādisūtraṃ vyācaṣṭe syādastītyādi | kutassyādayuktamityāha
nahītyādi etadeva prapañcayati kaḥ kiletyādi || 17 ||
3.87
vṛttiḥ |
3.88
nanu ghaṭarūpeṇa svātmanā'sti ghaṭaḥ | parātmanāpaṭarūpeṇa nāstīti
sadasatvamuktam | na tadyuktam | kiṃ kilaitāvatā pratipāditaṃ syāt | ghaṭo
ghaṭātmanā bhavati | ghaṭe paṭo nāstīti | tadetadabhimatameva | atadātmakatvena
tatrāvidyamānatvāt paṭādbhidyamāno'yaṃ ghaṭo'nya eveti siddhaṃ sāddhyate
tadāha |
3.89
sadanyadasadanyacca
tadevaṃ siddhasāddhyatā || 17 ||
3.90
nanu svātmanā yathā ghaṭaḥ svasāmarthyakriyā karoti evaṃ
paṭātmanā'pi tatkāryaṃ kuryāt | na ca karoti | ataḥ paṭātmanā nāsti | yadi
svātmanā'pi paṭātmavanna syāttadā svakāryamapi na kuryāt | tasmādasti ca
nāsti cetyuktam | tadevaṃ ghaṭatvamaghaṭatvaṃ parasparamabhinnam | vibhede hi
tadbuddhyābhidhānānuvṛttirna syāt | ghaṭaścāghaṭaśceti
sāmānādhikaraṇyaṃ ca na bhavet | asti caitattasmādubhayātmako'sau krameṇa
tacchabdābhidheyatāmudvahan syādghaṭaścāghaṭaścetyavirodhaḥ |
etadapyayuktam | yato nāsti kaścidabhedaḥ | tathāhi | aghaṭaśabdo ghaṭo na
bhavatīti prasajyapratiṣedho vā syāt ghaṭādanyaḥ paṭādiriti vā puryadāsaḥ |
ādye pakṣe ghaṭaścāghaṭaśca syādityukte ghaṭāghaṭayoravyatirekāt
ghaṭasyābhāva eva ghaṭa ityabhipretam | evaṃ ceṣyamāṇe sūryābhāvo'pi
sūrya eva syāt | tathāca sati sarpādivat tadabhāvādapi bhayaṃ syāt |
sasarpavisarpadeśayossama evopalambho bhavet | paryudāsapakṣe'pi
ghaṭatvādanyadaghaṭatvaṃ bhinnameva paṭatvādikaṃ kathyate |
taddhighaṭādbhinnam | abhede hi ghaṭādiṣvapi paṭabuddhyabhidhānānu-
vṛttissyāt | ghaṭādāvapi spaṣṭe ghaṭapratyayaśca na syāt | tasmānna
ghaṭāghaṭayorabheda iti na sadasatorekāśrayatvam || 17½ ||
sadanyadasadanyacceti pūrvapakṣāśaṅketyāha nanvityādi | taduttaratayā
tadevamityādi vyācaṣṭe | nanvityādi tadbuddhyabhidhānānuvṛttiriti |
ghaṭabuddhyabhidhānānuvṛttiḥ | sāmānādhikaraṇyaṃ ca na bhavediti |
ghaṭārtha eva bhāvābhāvayossāmānādhikaraṇyamityarthaḥ || 17½ ||
3.91
kiṃca |
3.92
asajjaghanyaṃ sachreṣṭha
mityapi bruvate budhāḥ |
naikatra tadapekṣāta
ssthitamevobhayaṃ tataḥ || 18½ ||
3.93
vṛttiḥ |
3.94
yadapi sadasacchabdābhidheyaṃ śreṣṭhāśreṣṭharūpaṃ vastu tadapi
tadvido naikatrābhidadhati | tasyāpi bhinnaviṣayatvāt | na hi yadevāśreṣṭhaṃ
tadeva śreṣṭhamiti vaktuṃ śakyam | ayameva hi bhāvānāṃ bhedaḥ |
yadviruddhadharmādhyāsaḥ | atha mataṃ yattacchreṣṭhāśreṣṭhatvaṃ tadekatra
sambhavatyeva apekṣābalāt | yathāyaṃ devadatto yajñadattasakāśādabhirūpaḥ
caitrāpekṣayā tu nīrūpaḥ iti | evaṃ tarhi yajñadattasyāśreṣṭhatvaṃ caitrasya
śreṣṭhatvamityubhayam tata apekṣāta eva bhinnaṃ labdham | yadapi dvayaṃ
tadāpekṣikatvādasatyam | apekṣā hi nāma na vāstavī | tasyāḥ kila vastutassati
sadbhāve kiṃ prayojanaṃ siddhasattākatvenānapekṣatvāt | tathācāhuḥ -
3.95
saṃśca sarvo nirāśaṃso bhāvaḥ kathamapekṣata iti |
3.96
na cālabdhasattāke vastuni apekṣāyāḥ kimapi karaṇīyamasti |
tasyāsatvādeva tadapekṣānupapatteḥ | tadidamuktam |
3.97
apekṣā na satāṃ siddherasiddherapi nāsatām iti |
tadevaṃ na kathaṃ cidapi sadasatorabhedopapattiḥ || 18½ ||
3.98
dīpikā |
3.99
asajjaghanyāmityādi vyācaṣṭe yadapītyādi | tadapekṣāta iti
pūrvapakṣyāśaṅktetyā atha matamityādi taduttaratayā vyācaṣṭa evaṃ
tarhītyādi || 18½ ||
3.100
atha cetsadasadbhāva -
ssadā yuktataro mataḥ |
tatkarmasaṃkarabhayā -
davyāpitvaṃ ca te jaguḥ || 19½ ||
3.101
sāmānyetarasaṃbandha -
jñānābhāvādacetasaḥ || 20 ||
3.102
vṛttiḥ |
3.103
tasya dehātpūrvaṃ sadasatvenābhimatasya vyāpakatvātpudgalānta-
raissaha karmasaṅkaraśśakyate | vyāpakatve hi viprakīrṇānāṃ karmaṇāṃ
bhoktṝn prati niyamaḥ kiṅkṛtaḥ | avyāpakānāṃ tu teṣāṃ pratyekaṃ
vyavasthito mohādibandhapadārtha eva tanniyāmaka iti
karmasaṅkarabhayādavyāpakatvaṃ te'cetaso durbuddhayo jagurūcuḥ | kuta
eṣāṃ mandabuddhitvamityāha sāmānyetarasaṃbandhajñānābhāvāditi |
sāmānyenānādikālīnena''tmanovyāpakatvena yassaṃbandhaḥ sa
sarvakālabhāvitvena sādhāraṇamasyetareṇa ca muktāveva sañjātatvāt
tathārūpeṇa yassabandhastayorjñānaṃ samyagavabodhasteṣāṃ pudgala-
vādināṃ nāsti | yadi hi tadavabodha eṣāṃ syāt tadā te naivamayuktameva
kalpayeyuḥ | mohādipāśāvaruddhasahajavyāpakatvasvabhāvasyā''t-
manassvabhāvata eva avyāpakatvābhyupagamo yastasya viruddhatvāt || 20 ||
3.104
dīpikā |
3.105
tatkarmetyādi vyācaṣṭe tasyetyādi | etaduktaṃ bhavati vyāpakasya
hyātmanassarvatra saṃsthitatvātsvakarmaphaleneva parakarmaphalenā'pi saṃyoga
iti tadapi bhogyaṃ syāt tataśca svakarmaphalabhoktṛtvaniyamānupapattiḥ
tatastadupapattyanyathānupapattyā pudgalo'yabhavibhutvenābhyupagan-tavyaḥ |
kicca śarīrādbahiraṇumātramapi asaṃvedanāccharīrāvadhika evātmā siddha
ityanekāntavādibhirutkam | tadayuktameva tairuktamityāha | acetasa ityādi |
ayuktakathane ca teṣāṃ kāraṇāmāha | sāmānyetyādi ayamabhiprāyaḥ |
avibhutve hyātmano yaddeśāntaraphalaṃ karma kāśmīrasthasya dakṣiṇāpathe
bhujyamānaṃ dṛśyate tannopapadyate amūrtatvena tasyā''kāśasyeva
gamanāsambhavāt | nanūktaṃ -
3.106
kathaṃcitpudgalo mūrto hyamūrtaśca kathaṃ ca na |
syādanekāntavādo'smin darśane yena saṃsthite iti ||
3.107
tadayuktaṃ mūrtatvāmūrtatvayoḥ parasparaparihāreṇaivā'vasthānāt |
yadāhuḥ viruddhāvekakālasthau dharmāvekāśrayaṃ gatau | itaretaranāśāttau
kuruto lopamātmana iti | kathaṃ punaśśarīradbahirasaṃvedanamata āha
mohādītyādi malāvṛtatvādyatra śarīrādyabhivyañjakasadbhāvaḥ tatraiva
abhivyajyata iti | tasya viruddhatvāditi | avyāpakatvasya virodhāt || 20 ||
3.108
tathāhi -
3.109
yaḥ prāgavyāpakasso'nte
kathamanyādṛśo bhavet |
sa vikāsādidharmī cet
tato doṣaparamparā || 21 ||
3.110
vṛttiḥ |
3.111
prāk pūrvaṃ saṃsārāvasthāyāmavyāpako yassa kathaṃ mokṣe
vyāpakaḥ | avyāpakatvaṃ ca tadānīmabhyupagantumayuktam
evaṃ hi saṃsārimuktayoraviśeṣaḥ syāt | atha tathā vidhamasya
vikāsasaṅkocadharmitvamabhyupagamyate | yaduta saṃsṛtau saṅkocameti mukto tu
vikāsameti iti | tato'pi pariṇāmitvajaḍatvādyanekadoṣasantatiḥ prasajyata iti na
kathaṃcidapi sadasadvādimatamupasthāpayituṃ śakyam || 21 ||
3.112
dīpikā |
3.113
virodhameva darśayan prāgityādi vyācaṣṭe prākpūrvamityādi |
nanūktaṃ karmasāṅkaryātphalasāṅkaryamiti | tanna | pratipuruṣaṃ
karmahetuścikīrṣā bhidyata eva | tadbhedātkarmabhedastatphalabhedaśca siddha iti
yatkiñcidetat || 21 ||
3.114
idānīṃ pādārthikadarśanapradarśitamuktinirākaraṇāyāha |
3.115
ṣaṭpadārthaparijñānā -
nmithyājñānaṃ nivartate |
rāgadveṣau mamatvaṃ ca
tadviśeṣaguṇāstataḥ || 22 ||
kramaśo vinivartante
dehasaṃyogajā yataḥ |
sā muktirjaḍatārūpā
tato muktaśśavo na kiṃ || 23 ||
3.116
dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ
sādharmyavaidharmyatatvajñānaṃ niśreyasaheturityabhyupagamāt
dravyādipadārthaṣaṭkasya yathāvatjñānādajñānanivṛttau
rāgādidoṣopaśame
buddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmādharmasaṃskārāṇāṃ
navānāmātmaguṇānāṃ dehasaṃyogajatvātkrameṇa nivṛttau yā muktissā
buddhyādyuparame sati ātmanastadvinākṛtasya
kiñcitjñatvoparamājjaḍatārūpā'ṅgīkriyate | tataśśavo'pi kiṃ na muktaḥ
kalpyate | tasyāpi buddhyādiguṇaviraheṇecchājñānādivinākṛtatvāditi bhāvaḥ
|| 23 ||
3.117
dīpikā |
3.118
nanu tataśca taduktasyordhvapadāsādanākhyasya mokṣasya
taptaśilāśayanādeśca tadupāyasyāsamyaktvaṃ parikalpya tasyāvaraṇaṃ malaḥ
kalpyate bhavadbhiḥ tadvaraṃ sa eva jaḍo'stu | evaṃ hi na bahvadṛṣṭaṃ kalpitaṃ
bhavati | syādetat | tasya prakṛtyaiva caitanyaṃ guṇo vahneḥ prakāśakatvamiveti |
tadapi na | yatastaccaitanyamasya śarīrendriyādisāmagrīsannidhāne pradṛśyate
tadabhāve ca na dṛśyate iti tajjanyameva siddhyati
kumbhakārādisāmagrījanyaghaṭādivaditi svabhāvato jaḍa evā''tmā | tasya ca
yāvaccharīraṃ nātyantikaṃ sukhaduḥkhanivṛttiḥ | yacchrūyate na hi vai
saśarīrasya priyāpriyayorapahatirasti | aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye
spṛśata iti | tasya ca nivartakadharmopagṛhītatatvajñānānmithyājñānanivṛttau
śarīrādivirahādātyantikī duḥkhanivṛttiriti | etadevāha dravyādītyādi |
dūṣaṇamāha tata ityādi | iha hi śarīrādiviṣayasaṃvedanasamaye tatprakāśako
harṣaviṣādādisaṃvedanātmā prakāśate vā na vā | na
tāvanna prakāśata iti yujyate vaktum | svānubhavavirodhāt | atha prakāśata eva
tattu bauddhameva jñānamiti cet tadayuktam | sarvadā tattadarthaprakāśakatvena
sukhādibhoktṛtayā ca prakāśanāt ātmaivāsau | evaṃ rūpatvāttasya | ata eva
yugapadiva krameṇārthabhede'pi sarvadā tattadarthagrāhakatvena sthiratayaiva
bhāsamānaḥ | na tattadindriyādisāmagrījanyamasya jñānam | api tu
jñatvasvabhāvataiva tattatsāmagrīvaśāttu
tattadarthagrahaṇapratiniyatasvabhāvateti sarvadācidātmanaiva bhāsamāno'jaḍa
eva''tmā siddhaḥ tattu tasya caitanyaṃ malāvṛtatvāccharīrādivinā nārtheṣu
pravartate | yaduktaṃ mataṅge |
3.119
citeścitsahajo dharmassa tvanādimalāvṛtaḥ - iti |
3.120
tataśca tanmate'pi vastusaṃgrahasyāsphuṭatvaṃ siddham | tathā
buddhyādivirahājjaḍarūpā kāṣṭhādīnāmapi sulabhā
mokṣātsaṃsārāvasthaiva teṣāṃ vareti taduktāyā mukterasamyaktum | ata eva
tadupāyasyāpyasamyaktvamiti || 23 ||
3.121
vṛttiḥ |
3.122
atha saugatamuktinirācikīrṣayā tanmatamanubhāvya dūṣayati |
3.123
cidvyaṃjakasya karmādeḥ
kṣaṇikatvānmuhurmuhuḥ |
vyajyate jāyamāneva
kṣaṇiketi matā paraiḥ || 24 ||
3.124
cit jñānaṃ grahītṛrūpaṃ saṃvedanaṃ sā cit vyañjakasya vyaktihetoḥ
karmaṇo vyāpārasya yogasaṃgrahaṇāderyadi
vā karmaṇo grāhyasya ghaṭapaṭādeḥ | ādigrahaṇātkaraṇasya cakṣurā-
dessahakāriṇa ālokādeścānatisthairyātpratikṣaṇamutpadyamāneva vyajyate
prakaṭībhavati | ayamarthaḥ vakṣyamāṇasatkāryavādadṛśā-
'bhivyaktitirobhāvabhājāṃ bhāvānāṃ vyāpārabhedena deśakālādi-bhedena
cānatisthairyāttattatjñānamapi tattadupādhibhedānmuhurmuhur-vyajyamānaṃ
kṣaṇikam tadeva ca pramāṇamiti pare manyante | tadāhuḥ -
3.125
nityaṃ pramāṇaṃ naivāsti prāmāṇyāt vastusaṅgateḥ |
jñeyānityatayā tasyā adhrauvyātkramajanmanaḥ | iti ||
3.126
cideva hīyaṃ kṣaṇikā tattadarthaprakāśarūpā anubhavasiddhā
natvetadvyatirikta ātmā vidyate saṃvedanavyatiriktasya bhedenāpratibhāsanāt |
yadāhuḥ ekamevedaṃ saṃvidrūpaṃ harṣaviṣādādyanekākāravivartaṃ
paśyāmaḥ tatra yatheṣṭaṃ saṃjñāḥ kriyantāmiti saṃvedana eva kṣaṇike
jaladhārāpravāhavatsadṛśaparāparotpattibhramāt vikalpena
stharyamadhyāropyata ityavidyājanitā seyamātmadṛṣṭiḥ | taduktam -
3.127
mithyādhyāropaṇārthaṃ vo yatno'satyapi bhoktari iti |
3.128
ātmagrahe sati tadanyatra paratvābhimānāt svaparabhedaḥ | tataśca
rāgadveṣādyanarthodbhavādātmagraho bandha iti bhagavatā sugatena
nairātmyabhāvanopadiṣṭā | yaduktaṃ ātmani sati parasaṃjñā
svaparavibhāgātparigrahadveṣau | anayossaṃpratibaddhāssarve doṣāḥ prajāyante
iti | na cābhyupagatasyā''tmano nityatvaṃ ghaṭate | yatsattatsarvaṃ kṣaṇikaṃ
akṣaṇikasya kramayaugapadyābhyāṃ arthakriyā'nupapatteḥ sattāyā
evāsiddhatvāt | tadāhuḥ -
3.129
arthakriyāsamarthaṃ yat tadatra paramārthasat |
asanto'kṣaṇikāstasmātkramākramavirodhata iti |
3.130
tathā nityo bhāvaḥ krameṇa vā arthakriyāṃ kuryādyugapadvā | na tasya
tāvatkrameṇa karaṇamupapadyate |
yasmādayamapracyuto'nutpannasthiraikasvabhāvaḥ sa ca
kālāntaranirvartyāmarthakriyāṃ tadānīmeva kiṃ na karoti | na
hyasāvavasarāntarakaraṇīyaṃ svabhāvāntareṇa kuryāt
svabhāvasyaikarūpatvāt | svabhāvānyathābhāve hi tadvato'pi
tadavyatirekādvināśaḥ tataścānityatvam | athocyate | sa padārtho'rthakriyāṃ
karotyeva yadi sahakāriṇo'sya sannihitāssyuḥ tadasannidhānādakurvāṇasya
nāsyopālambhayogyatvamiti | naivam | sahakāriṇo'syākiñcitkarāścet
kimarthaṃ tānapekṣate | kiñcitkaratve tu yatkiñcitkurvanti tattato vyatiriktaṃ
vā'vyatiriktaṃ vā vyatiriktakaraṇe kiṃ tasya tadapekṣayā | tadavyatiriktakaraṇe sa
eva sahakāribhiḥ kiṃ kriyata ityāyātam | na cāsya sthirasya karaṇamupapannaṃ
tatsvabhāvasya satassvahetubhya evotpatteḥ kṛtasya ca kartumaśakyatvāt | atha
sthitsvabhāvasyā'sya sahakāriṇo'tiśayādhānaṃ kurvanti yena
kālāntare'rthakriyāṃ karotīti | etadapyasat |
yasmādanāhitātiśayasvabhāvādāhitātiśayo'nya eveti sthiraikasvabhāvataiva
triṭyati | tathāhi sahakāribhyo'tiśayotpattau sa
pūrvotpannānāhitātiśayasvabhāvassvata eva vinaṣṭobhyupagantavyaḥ |
tasyānaśvarasvabhāvatvena nāśahetorapi tatrākiñcitkaratvāt |
vinaśvarodbhavasvabhāvatve vā vaiyarthyāt tasya ca svabhāvasyāviśeṣāt
pratikṣaṇamiti kṣaṇikatā | tadevaṃ na nityasya krameṇārthakriyā | nāpi
yugapatkaraṇamupapadyate | yasmādyaugapadyena nirvartitārthakriyo'pi
tasmātsvabhāvānna viramet sthirataikasvabhāvatvāt tatsvabhāvaviratau
svabhāvahāniriti kṣaṇikatvameva | atha nāsya svabhāvāntarayogaḥ kiṃtu na
karotyevāyam | kāryasya tvayaṃ hi vipākaḥ | kṛtasya yatkartumaśakyatvameva |
tadapyayuktam | tasya tāvadarthakriyāmakurvato hi sattāyā eva durlabhatvāt |
arthakriyāsamarthaṃ yat tadatra paramārthasadityuktatvāt |
arthakriyākaraṇalakṣaṇātsvabhāvāt tadakaraṇātmasvabhāvo'nya eveti
kathamasya na svabhāvāntara yogaḥ | yadi ca yaugapadyenāpi kurvannanavarataṃ
karoti tadā svabhāvāviśeṣāt sarvadā sarvārthakriyākaraṇaprasaṅga iti
kṣaṇikamevedaṃ saṃvedanaṃ yuktam | na tu tadvyatiriktanityātmasiddhiriti
pūrvaḥ pakṣaḥ || 24 ||
3.131
dīpikā |
3.132
cidvyañjakasyetyādisūtramavatārayati | athetyādi dūṣayatīti
parairityantena padena dūṣaṇamupakṣipatītyarthaḥ | yogasaṃgrahaṇāderiti |
yogo'rthedriyasannikarṣaḥ | saṃgrahaṇamavabodhanādinā tadrūpaparāmarśaḥ |
karmāderityādigrahaṇātsūtre'rthādi gṛhyate | ata eva rūpāntareṇa vyācaṣṭe
yadivetyādi etadeva prakaṭayati ayamartha ityādi | nanu bauddhasya
grāhyaparāmarśātmana eva jñānasya kṣaṇikatvaṃ na tvātmano
grāhakarūpasya | ata evā''ha cidevahītyādi | na hi dvāvupalambho staḥ
eko'rthasyāparaścā''tmana ityarthaḥ | kathaṃ punastasya sthiratvābhāsaḥ ata
evāha | saṃvedana ityādi | jñānavyatiriktā''tmābhyupagame'pi na tasya
sthairyamupapadyata ityāha nacābhyupagatasyetyādi etadeva prapañcayati
tathāhītyādi || 24 ||
3.133
vṛttiḥ |
3.134
siddhantastu |
3.135
tadasatkarmaṇo bhogā -
datītānubhavasmṛteḥ || 24½ ||
3.136
tadetatkṣaṇikatvaṃ saṃvedanasya nairātmyavādābhyupagamanaṃ ca na
yuktam | svasaṃvedanasiddhasya sthirarūpasyāparokṣasyā''tmanaḥ prakāśanāt
| nanu sadṛśaparāparakṣaṇotpattivipralabdhatvāt
sthairyamadhyāropitamityuktam | tadayuktaṃ svātmani kriyāvirodhāt
adhyāropānupapatteḥ | yadapi kṣaṇabhaṅgasādhanārthaṃ akṣaṇikasya
kramayaugapadyābhyāmarthakriyāvirodhāt sattāyā evāsiddhatvāt yatsat tat
kṣaṇikamiti anumānaghaṭanaṃ kṛtam |
tatsvasaṃvedanalakṣaṇapratyakṣabādhitatvādayuktam | akṣaṇikasya satassarvasya
saṃvedanasyānubhavasiddhatvāt anaikāntikaśca | sarvasya sataḥ kṣaṇikatvena
vyāptipradarśane sati akṣaṇikasya paramārthasato
vaidharmyadṛṣṭāntasyāsambhavāt vipakṣavyāvṛttyadarśanena hetoḥ
kevalānvayino gamakatvābhāvāt | viruddhaścāyaṃ satvākhyo hetuḥ |
sādhyaviparyayeṇākṣaṇikatvena sarvadā'rthakriyākāriṇi ghaṭādau
siddhavyāptikatvāt | yadapyetadvyāptisādhanārthaṃ nityasya
kramayaugapadyābhyāmarthakriyāvirodhāt iti hetvantaram |
tadapyāśrayāsiddhatvādayuktam | na hi nityaḥ kaścidartho
bhavadbhirabhyupagataḥ | yatrāyaṃ 1hetussiddhassyāt | na cākṣaṇikasyā'pi
maṇyāderarthasya krameṇānekadeśasthāṃstāṃstān bhāvān prakāśayato
yugapaccaikagṛhagatān ghaṭapaṭādīnavabhāsayataḥ kaścidvirodhaḥ | api ca na
tāvatkṣaṇikaṃ saṃvedanaṃ anekakṣaṇanirvartyārthakriyānuṣṭhānasamartham |
utpattyanantaradhvaṃsinastadupapattyādyayogāt | na cāropitaṃ sthairyaṃ
tattadvyāpāranirvartanakṣamam |
______________________________
1. nityasya kramayaugapadyābhyāmarthakriyāvirodhāditi heturityarthaḥ |
3.137
tasya ca svātmani adhyāropānupapatterityuktatvāt | āropyasya
cā'vastutvenārthakriyānuṣṭhānāsaṃbandhaḥ | vastutve ca
sthirarūpasyaivāvabodhasyā''tmarūpatvenā'smābhirapyabhyupagamāt nāsti
bhedaḥ | kaṇikavyatiriktaśca sattāsantāno na kathaṃcidupalabhyate |
tasmātkarmānuṣṭhānasaṃbandhadarśanānyathānupapattyā
vastusiddhamevā'sya cidātmanaḥ sthairyam | itaścaitatkṣaṇikatvamayuktam |
karmaṇo bhogāt kṣaṇāntarānanvayini vijñāne karmabhogānupapatteḥ | yenaiva
hi dṛṣṭaṃ sevākṛṣyādi karma kṛtaṃ tameva tasya bhoktāramupalabhāmahe
dṛṣṭavaccādṛṣṭakalpanā yuktimatī | yadyubhayajanmani śarīrādibhedepyabhinna
eka eva bhoktā'bhyupagamyate tadā hi karmaphalabhogo nirbādho bhavati | anyathā
caityavandanākhyaṃ karma anyena kṛtamanyasyaiva tatphalena svargādinā yoga
ityakṛtābhyāgamakṛtavipraṇāśaprasaṅgo durnivāraḥ | uktaṃ ca mataṅge -
3.138
kṛtamekena yatkarma tadvipākaṃ paraḥ katham |
prāpnoti yuktidaurbalyāt iti | nanu nāyaṃ doṣaḥ aihikasya
karmaṇo'labdhaśarīreṇa jñānasantānena paratra bhogopapatteḥ | tadayuktaṃ
aśarīrasya jñānasantānasya sadbhāve pramāṇābhāvāt |
karmaphalabhogānyathānupapattyā vijñānasantānasiddhḥ tatsiddhyā ca
karmaphalabhogaḥ ityanupapannamasthairyaṃ saṃvedanasya | ataśca ksaṇikaṃ
saṃvedanamityasat | kuta ityāha atītānubhavasmṛteriti | atītassamatikrānto
yo'nubhavastasya smaraṇāt | yadā hi sthirasvabhāva
ubhayakālānusandhātrātmā'bhyupagamyate |
tadā'nubhūtaviṣayasampramoṣarūpaṃ smaraṇamupapadyate | na tu kṣaṇikatve |
nahi 1prāktanakṣaṇānubhūtasukhaduḥkhādisaṃvedanaṃ vartamānena
kālāntarabhāvinā vā kṣaṇena smartuṃ śakyaṃ tasyānyatvāt | yathā na
devadattānubhūtaṃ tatputrassmarati | dṛśyate ca śaiśavādyanubhūtaṃ
yauvanasthāvirādyavasthāsu smaryamāṇam | sā ceyamatītānubhavasmṛtiḥ
kṣaṇikatāṃ vijñānasya nirasyati na tu sthirasvabhāvamātmānamanumāpayati |
tasya svasaṃvedanasiddhasya svānubhūtyekapramāṇatvāt | tadevaṃ
karmopabhogādatītānubhavasmṛteśca na kṣaṇikatvamupapadyate citaḥ || 24½ ||
3.139
dīpikā |
3.140
tadasadityādisūtraṃ vyācaṣṭe tadetadityādi saṃvedanasyeti
gṛhītṛrūpasya na tu bauddhasya tasyāsthiratvenaivābhyupagamāt | tadeva
darśayati svasaṃvedanasiddhasyeti |
grāhyaparāmarśātmano'sthirādbauddhajñānādvyatirekeṇa
grāhakātmano'nusandhānarūpasya sthirasyaiva svasaṃvedanasiddhatvādityarthaḥ
| kṣaṇikatve dūṣaṇamāha apicetyādi ayamarthaḥ kṣaṇikatve hyātmanaḥ
śāstrābhyāsaḥ taduktacaityavandanādikarmānuṣṭhānaṃ cāsambhāvyamiti |
nanu kṣaṇikatvepi vijñānasya
______________________________
1. kṣaṇenānubhūtamityarthaḥ |
3.141
tatsantānasyārthakriyopapadyata ityāha kṣaṇikatvavyatiriktaścetyādi |
tataścottarakṣaṇasya pūrvakṣaṇena saṃbandhe sthiratvameva asaṃbandhe
arthakriyānupapattiriti | svasaṃvedanena karmānuṣṭhānānyathānupapattyā
cā''tmanassthairyaṃ prasādhyakarmabhogānyathānupapattyā ca
sthairyamityāha itaścetyādi | atītānumavasmṛteritīdaṃ ca hetvantaramavatārayati
ataścetyādi tadeva praśnapūrvakaṃ darśayati kuta ityādi | tadeva sphuṭayati
yadāhītyādi || 24½ ||
3.142
tadevāha |
3.143
sthitirniranvaye nāśe |
na smṛternā'pi karmaṇaḥ || 25 ||
3.144
sūcyagranipatatsarṣapavadanavasthāyitvāt aviśramyaiva vinaśyatsu
vijñānakṣaṇeṣu proktavanna smṛteravasthiterupapattiḥ kalpyate | nāpi karmaṇa
ityalamalīkakalpanākulīkṛtasthitinā kṣaṇabhaṅgābhiniveśena || 25 ||
3.145
dīpikā |
3.146
etadeva sthitirityādi ślokārghena prapañcayatītyāha tadevāheti || 25 ||
3.147
vṛttiḥ |
3.148
kiṃcāyamaparo'tra doṣaḥ | yaduta |
3.149
vināśalakṣaṇo'paiti
na muktāvapyupaplavaḥ |
3.150
na cāsyatyanubhavaḥ kaścit
bhavāvasthā varaṃ tataḥ || 26 ||
3.151
śuddhacitsantatisamutpādo bhavatāṃ mokṣassyāt yadi vā
pradīpanirvāṇarūpa ? | ādye pakṣe svaparikalpitasya pratikṣaṇavināśitva-
lakṣaṇasyopaplavasyamuktāvapyanupaśamaḥ | dvitīye tu
pradīpanirvāṇarūpatvāt saṃvedanāsambhavataḥ kañcidapyanubhavo nāstīti
tathāvidhāt saṃvedanavināśātmakāt kāṣṭhakuḍyādīnāmapi sulabhāt
mokṣātsaṃsārāvasthā varaṃ saugatānāmiti kṛtamevaṃvidhamokṣalipsayā ||
26 ||
3.152
dīpikā |
3.153
evaṃ vastusaṃgrahasyāsphuṭatvaṃ prakāśya taduktasya mokṣasyā-
sphuṭatvaṃ darśayituṃ vināśetyādisūtramavatārayati kiṃcetyādi atreti
bauddhamate muktyupāyasya nairātmyabhāvanāderasphuṭatvamātmasthair-
yasādhanādeva siddhamiti || 26 ||
3.154
vṛttiḥ |
3.155
tadiyatā vedāntasāṃkhyasadasatpādārthikādimateṣu
asarvadarśipraṇetṛkatvāt vastusaṃgrahasyāsphuṭatvamasaṃbaddhatāṃ
codbhāvya darśanāntarāṇāmapyeṣaiva vārteti tattadabhiniveśināṃ na
niratiśayaniśreyasayoga iti vaktumāha ||
3.156
ityādyajñānamūḍhānāṃ
matamāśritya durdhiyaḥ |
apavargamabhīpbhasanti
khadyotātpāvakārthinaḥ || 27 ||
3.157
śivaśaktividyeśvarādāvupādeyavastuni karmamalamāyādau ca heye
paramārthata yeṣāṃ nāstyeva bodhaḥ teṣāmajñānamūḍhānāṃ
darśanāntarapraṇetṝṇāṃ sambandhi mataṃ śāstramāśrityā'kuśalamatayo
muktimicchanti te khadyotādagnyabhyarthinaḥ kīṭamaṇervahniṃ lipsavaḥ | te yathā
vyarthaśramāstathā te'pi viphalakleśā bhavantītyarthaḥ || 27 ||
3.158
dīpikā |
3.159
ityādīti sūtraṃ avatārayati tadiyatetyādi darśanāntarāṇāmapīti
ādiśabdopāttānāṃ pāñcarātrādīnām || 27 ||
3.160
vṛtīḥ |
3.161
tathāhi |
3.162
yatkaivalyaṃ puṃprakṛtyorvivekā -
dyo vā sarvaṃ brahma matvā virāmaḥ |
yā vā kāścinmuktayaḥ pāśajanyāḥ
tāstāssarvā bhedamāyānti sṛṣṭau || 28 ||
3.163
yadetatkapilakalpitaṃ puṃprakṛtyorvivekātkaivalyaṃ yā ca sarvaṃ khalvidaṃ
brahmeti matvā dvaitavikalpaprahāṇe sati brahmaprāptiḥ, yāśca pāśajanyāḥ
kaiścitpāñcarātrādibhiḥ muktayo'bhyupagatāḥ | yathāhuḥ īśāstu te
samabhavan prakṛteḥ parasyāḥ kṛṣṇāniruddhamakaradhvajarauhiṇeyāḥ | iti |
yathāvā kalaikavādinām -
3.164
kālassṛjati bhūtāni kālassaṃharati prajāḥ |
kālassupteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ iti |
yathā vā keṣāñcit |
3.165
cittameva hi saṃsāro rāgādikleśadūṣitam |
tadeva tadvinirmuktaṃ mokṣa ityabhidhīyate ||
3.166
etāḥ kila prakṛtikālabuddhyādīnāṃ bandhakatvena pāśarūpatvāt
pāśajanyā muktayassargārambhe bhedamāyānti vinaśyanti ityarthaḥ | yaduktaṃ
mataṅge -
3.167
tasmātpradhānaśabdena tatvamuktamacetanam |
tasmātparaṃ nāstyaparaṃ yeṣāṃ bhāvaḥ pratiṣṭhitaḥ ||
3.168
na te muktā munivyāghra punarāyāntyadhogatim | iti |
tathā -
3.169
upādāneṣu līnānāṃ punarāvartanaṃ dhruvam || iti | teṣāṃ tu
tathāvidhābhyāsabhājāṃ na
nirantaramajñānadhvāntasantatirantaḥkaraṇamāvṛṇoti | api tu te krameṇa
vivekaprathanātparameśvarānugrahāspadatāṃ kasmiṃścidapi kāle yāsyanti |
tathācoktaṃ śrīmatpauṣkarapārameśvare -
3.170
na mokṣaṃ yānti puruṣā ssvasāmarthyātkadācana |
muktvā prasādaṃ devasya śivasyāśivahāriṇa iti || 28 ||
3.171
dīpikā |
3.172
yatkaivalyamityādisūtreṇa etadeva sphuṭayatītyāha tathāhītyādi tatra
pūrvārdhena prakṛtilayabrahmaprāptyupalakṣitānāṃ proktamuktīnāṃ
nirāsopasaṃhāraḥ | uttarārdhena pāñcarātrādimuktīnāṃ nirāsa iti |
keṣāñcidatīndriyacaitanikānāmeṣāṃ ca pāñcarātrādimokṣāṇāṃ
pāśajanyatvaṃ darśayati | etāḥ kiletyādi tatra kila nārāyaṇākhyāyāḥ
paraprakṛterupādānatvenābhyupagamāt acetanatvāccāsvatantramevetyuktam |
kālasyāpi bhūtādirūpatayā traividhyenācaitanye satyanekatvādanityatvamiti na
kāraṇatvam | cittasyāpi vyaktatvādbhūtādivadacetanatvaṃ siddhameveti
tattatvaprāptānāṃ 1tattatsaṃhārāvadhireva mokṣaḥ | tataśca sṛṣṭikāle
malakarmasadbhāvāt punarapi saṃsāra ityarthaḥ | yadyevaṃ na kadācidapi
teṣāṃ muktisambhavaḥ | netyāha teṣāṃ tvityādi malaparipāke sati teṣāmapi
śivaprasādāt muktissiddhyatīti || 18 ||
3.173
vṛttiḥ |
3.174
athaivaṃ matāntaroktāyā mukteḥ prāguktavadasatyatve tataḥ kiṃ
tadvailakṣaṇyamihetyanayossiddhimuktyorityāha ||
______________________________
1. saṃjñāvadhireveti pāṭhabhedaḥ |
3.175
śaive siddhe bhāti mūrdhnītareṣāṃ
muktassṛṣṭau puṃvaro'bhyeti nādhaḥ |
viśvānarthān svena viṣṭabhya dhāmnā
sarveśānānīritassarvadāste || 29 ||
3.176
iha śāstre yassiddhassa vividhabhuvanopapannavicitraiśvaryasampādi-
tatattadbhogabhāk sarvotkarṣaśālī bhavati | tathā coktaṃ bṛhaspatipādaiḥ
yanmāhātmyaṃ bhavati paramaśive'nupamamavyayamacintyam | tanmā-
hātmyaṃ siddhe hatabandhanamaṇḍale bhavati | iti | na ca darśanāntaraprati-
pannabrahmalayasaṃvidvi nāśaprakṛtipuruṣavivekādyātmano
mokṣasyaivaṃguṇatvamityuktam | yastvasmin darśane muktassa
bandhakāraṇānāṃ malakarmamāyāparameśvaranirodhaśaktīnā-
muparatādhikāratvāt punassargaprārambhe nādhobhyeti na saṃsārī
bhavatītyarthaḥ | kiṃ tarhi sa karotītyāha viśvānarthāniti āvirbhūtanirati-
śayasarvārthajñatvakartṛtvataśśivasamānamahimatvātsvatejasā
samadhiṣṭhitasarvārtho'pi sa muktātmā na kiñcitkaroti karaṇīyābhāvāt | evaṃ
cenmukteḥ pūrvamakiñcitkarobhūt muktaśca tadrūpa eveti ko'sya muktau
viśeṣaḥ ayaṃ viśeṣaḥ | yatassarveśānena parameśvareṇānīrito'preritaḥ
tadānīmasau bhavati | kiṃ kañcideva kālamapreryaḥ netyāha sarvadeti
sārvakālaṃ taṃ pratyaprerakaśśivabhaṭṭārako bhavatītyarthaḥ |
3.177
iti śrībhaṭṭavidyākaṇṭhātmajabhaṭṭanārāyaṇakaṇṭhaviracitāyām
mṛgendravṛttau dvitīyaṃ prakaraṇaṃ samāptam |
3.178
dīpikā |
3.179
śaive siddha ityādi | śaive sarvamidaṃ paramiti
pūrvoktasyaitacchāstrasiddhasya bhogamokṣasphuṭatvasyopasahāraḥ kriyate ityāha
| ihetyādi nanvatratyāyā api muktermahāpralayāvasāne punarāvṛttisambhavaḥ |
ata āha bandhakāraṇānāmityādi niśśeṣapāśaviyogarūpatvādasya mokṣasya
na punarāvṛttirityarthaḥ |
3.180
ityaghoraśivācāryaviracitamṛgendra vṛttidīpikāyām
paramokṣanirāsaprakaraṇaṃ samāptam |
3.181
patilakṣaṇaparīkṣāprakaraṇam |
3.182
vṛttiḥ |
3.183
tadevaṃ darśanāntaraparidṛṣṭamatyutkṛṣṭaṃ bhuktimuktyākhyaṃ
phalaṃ tatsādhanopāyāścāsmin śāstre pratipādyanta ityuktam | idānīṃ
sarveśānānīrita iti prāktanaprakaraṇopasaṃhāre sarveśānaśabdena sūcitaṃ
samarthayan īśvarākhyapadārthamupapādayitumāha | atra prakaraṇāntaropakrame
pañcaprakārassambandho vācyaḥ | tathocoktaṃ śrīmatpauṣkare -
Commentaries (1)
- Mṛgendravṛtti — Sanskrit
Linked texts (10)
- Siddhāntārthasamuccaya — Sanskrit
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- Jñānaratnāvalī — Sanskrit
- Jñānaratnāvalī — Sanskrit
- Pramāṇavārttika (ed. Rāhula Sāṅkṛtyāyana) — Sanskrit
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śivajñānasiddhi Svapakṣa Dṛṣṭāntasaṅgraha — Sanskrit
- Mataṅgapārameśvara — Sanskrit
- Siddhāntasārāvalī — Trilocanaśiva, Sanskrit