Pramāṇa · Search · About · API

Bahvricaranyabhashya 1

Bahvṛcāraṇyabhāṣya 1

Language
Sanskrit

1.p1

aitareyāraṇyakam| śrīgaṇeśāya namaḥ

1.p2

hariḥ om| bhūmi̍mupaspṛ̱śedi̱dami̱ḍā namo̱ iḍā̱ namo̱ ṛṣibhyo̍ mantra̱kṛdbhyo̍ mantra̱pati̍bhyo̱ namo̍ vo astu de̱vebhya̱ḥ śivā na̱ḥ śanta̍mā bhava sumṛḍīkā sara̍svati̱ mā te̱ vyo̍ma sa̱ṃdṛśi̍ | bhadraṃ karṇebhiḥ || 1|| śanna̍ indrāgnī ṛk || 1|| saṣe jana̍ ṛk || 1|| kayānaścitra ā0 tisraḥ syonāpṛthivī ṛk || om || (1)atha mahāvratam(1) (2)indro vai vṛtraṃ hatvā mahānabhavadyanmahānabhavattanmahāvratamabhavattanmahāvratasya mahāvratatvaṃ(2) (3)dve etasyāhna ājye kuryāditi haika āhurekamiti tveva sthitaṃ(3) (4)pra vo devāyānagnaya iti rāddhikāmaḥ(4) (5)viśo viśo vo atithimiti puṣṭikāmaḥ(5) (6)puṣṭirvai viśaḥ puṣṭimān bhavatīti(6) (7)atithimiti padaṃ bhavati naitat kuryādityāṅgīraśvaro'tithiriva

1.p3

caritoḥ(7) (8)tadu ha smāha kuryyādeva (8) (9)yo vai bhavati yaḥ śreṣṭhatāmaśnute sa vā atithirbhavati(9) (10)na vā asantamātithyāyādriyante(10) (11)tasmādu kāmamevaitat kuryyāt(11) (12)sa yadyetat kuryyādāganma vṛtrahantamamityetaṃ tṛcaṃ prathamaṃ kuryyāt(12) (13)etadvā aharīpsantaḥ saṃvatsaramāsate ta āgacchanti(13) (14)ta ete'nuṣṭupśīrṣāṇastrayastṛcā bhavanti brahma vai gāyatrī vāganuṣṭub brahma ṇaiva tadvācaṃ sandadhāti(14) (15)abodhyagniḥ samidhā janānāmiti kīrttikāmaḥ(15) (16)hotājaniṣṭa cetana iti prajāpaśukāmaḥ(16) || 1

1.p4

āraṇyakāni pañceti proktānyarthavibhedataḥ | mahāvratamahaḥ proktaṃ prathamāraṇyake sphuṭaṃ || 6 || gavāmayanamityukte satre saṃvatsarātmake | upāntyamasti yadahastanmahāvratanāmakaṃ || 7 || satraprakaraṇe'nuktiraraṇyādhyayanāya hi | mahāvratasya tasyātra hautraṃ karma vivicyate || 8

1.p5

pra vo devāyānaya iti rāddhikāmaḥ(4) iti

1.p6

viśo viśo atithimitipuṣṭikāmaḥ(5) iti

1.p7

puṣṭirve viśaḥ puṣṭimān bhavatīti(6) iti

1.p8

atithimiti padaṃ bhavati naitatkuryādityāhurośvaro'tithirava caritoḥ(7) iti

1.p9

(14)ta ete'nuṣṭupśīrṣāṇastrayastṛcā bhavanti brahma vai gāyatrī vāganuṣṭub brahma ṇaiva tadvācaṃ sandadhāti(14) iti

1.p10

(15)abodhyagniḥ samidhā janānāmiti kīrttikāmaḥ(15) iti

1.p11

(16)hotājaniṣṭa cetana iti prajāpaśukāmaḥ (16) iti

1.p12

1)agniṃ naro dīdhitibhiraraṇyorityannādyakāmaḥ(1

1.p13

(2)agnirvā annādaḥ(2) (3)cirataramiva vā itareṣājyeṣṭhamabhimāgacchantyathaiha mukhata evāgnimāgacchanti mukhato'nnādyamaśnute mukhataḥ pāpmānamapaghnate(3) (4)hastacyutī janayanteti jātavadetasmādvā aṅgo yajamāno jāyate tasmājjātavat(4) (5)tāni catvāri cchandāṃsi bhavanti catu-

1.p14

ṣpādā vai paśavaḥ paśūnāmavaruddhyai(5) (6)tāni trīṇi cchandāṃsi bhavanti trayo vā ime trivṛto lokā eṣāmeva lokānāmabhijityai(6) (7)te dve chandasī bhavataḥ pratiṣṭhāyā eva dvipratiṣṭho vai puruṣaścatuṣpādāḥ paśavo yajamānameva tad dvipratiṣṭhaṃ catuṣpātsu paśuṣu pratiṣṭhāpayati(7) (8)tāḥ parāgvacanena pañcaviṃśatirbhavanti pañcaviṃśo'yaṃ puruṣo daśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā dvā ūrū dvau bāhū ātmaiva pañcaviṃśastamimamātmānaṃ pañcaviṃśaṃ saṃskurute(8) (9)atho pañcaviṃśaṃ vā etadahaḥ pañcaviṃśa etasyāhnaḥ stomastatsmena samaṃ pratipadyate tasmād dve eva pañcaviśatirbhavanti(9) (10)tāstiḥ prathamāyā triruttamayaikayā na viṃśatyūnākṣarā virāṭ nyūne vai retaḥ sicyate nyūne prāṇā nyūne'nnādyaṃ pratiṣṭhitameteṣāṃ kāmānāmavaruddhyai(10) (11)etān kāmānavarundhe ya evaṃ veda(11) (12)tā abhisampadyante bṛhatīṃ ca virājaṃ ca cchando yaitasyāhnaḥ sampattāmatho anuṣṭubhamanuṣṭubhāyatanāni hyā़jyāni(12) || 2

1.p15

niṣpannam annaṃ ca tadādyañceti 'annādya", tatkāmatvamasya| 'agniṃ naraḥ' ityādikaṃ pañcaviṃśatyṛcamājyaśastramavagantavyaṃ

1.p16

2) "agnirvā annādaḥ" (2

1.p17

(3) "cirataramiva vā itareṣvājyeṣvagnimāgacchantyatheda mukhata evāgnimāgacchanti mukhato'nnādyamaśnute mukhataḥ pāpmānamapahate" (3) iti

1.p18

(4) "hastacyutī janayanteti jātavadetasmāddā aṅgo yajamāno jāyate tasmājjātavat" (4) iti

1.p19

(8) “tāḥ parāgvacanena pañcaviṃśatirbhavanti pañcaviṃśo'yaṃ puruṣo daśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā dvā ūrū dvau bāhū ātmaiva pañcaviṃśastamimamātmānaṃ pañcaviṃśaṃ saṃskarute” (8) iti

1.p20

(6) “atho pañcaviṃśaṃ vā etadahaḥ pañcaviṃśa etasyāhnaḥ stomastatsamaina samaṃ pratipadyate tasmādde eva pañcaviṃśatirbhavanti” (6) iti

1.p21

"tāstiḥ prathamayā triruttamayaikayā na triṃśannūnākṣarā virāṇ nyūne vai retaḥ sicyate nyūne prāṇā nyūne'nnādyaṃ pratiṣṭhitameteṣāṃ kāmānāṇāvaruddhyai" (10)

1.p22

"etān kāmānavarundhe ya evaṃ veda" (11)

1.p23

"tā abhi sampadyante bṛhatīṃ ca virājaṃ ca cchando yaitasyāhnaḥ sampattāmatho (1)gāyatraṃ praugaṃ kuryyādityāhustejo vai brahmavarcasaṃ gāyatrī tejasvī brahmavarcasī bhavatīti (1) (2)auṣṇihaṃ praugaṃ kuryyā dityāṅarāyurvā uṣṇigāyuṣmān bhavatītyānuṣṭubhaṃ praugaṃ kuryyādityāhuḥ kṣatraṃ vā anuṣṭup kṣatrasyāptyā iti vārhataṃ praugaṃ kuryyādityāhuḥ śrīrvai bṛhatī śrīmān bhavatīti pāṅktaṃ praugaṃ kuryyādityāhurannaṃ vai paṅktirannavān bhavatīti caiṣṭubhaṃ praugaṃ kuryyādityāhurvairyaṃ vai triṣṭub vīryyavān bhavatīti jāgataṃ praugaṃ kuryyādityāhurjāgatā vai paśavaḥ paśumān bhavatīti(2) (3)tadu gāyatrameva kuryyād brahma vai gāyatrī brahmaitadaharbrahmaṇaiva tad brahma pratipadyate(3) (4) tadu mādhucchandasaṃ(4) (5)madhu ha sma vā ṛṣibhyo madhucchandāścchandati tanmādhucchandaso madhucchandastvam (5) (6)atho annaṃ vai madhu sarvaṃ vai madhu sarve vai kāmā madhu tadyanmādhucchandasaṃ śaṃsati sarveṣāṃ kāmānāṃmavaruddhyai(6) (7)sarvān kāmānavarundhe ya evaṃ veda tadvaikāhikaṃ rūpasamṛddhaṃ bahra vā etasminnahani kiñca kiñca vāruṇaṃ kriyate śāntyā eva śāntirvai pratiṣṭhaikāhnaḥ śāntyāmeva tat pratiṣṭhāyāmantataḥ pratitiṣṭhanti(7) (8)pratitiṣṭhati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati(8) || 3

1.p24

(1) “gāyatraṃ praugaṃ kuryyādityāhustejo vai brahmavarcasaṃ gāyatrī tejasvī brahmavarcasī bhavati”(1) iti

1.p25

(2) “auṣṇihaṃ praugaṃ kuryyādityāhurāyurvā uṣṇikyāyuṣmān bhavatītyānuṣṭubhaṃ praugaṃ kuryyādityāhuḥ kṣatraṃ vā anuṣṭup kṣatrasyāptyā iti vārhataṃ praugaṃ kuryyādityāhuḥ śrīrvai bṛhatī śrīmān bhavatīti pāṅktaṃ praugaṃ kuryyādityāhurannaṃ vai paṅktirannavān bhavatīti traiṣṭubhaṃ praugaṃ kuryyādityāhurvvīyyaṃ vai triṣṭub vīryyavān bhavatīti jāgataṃ praugaṃ kuryyādityāhurjāgatā vai paśavaḥ paśumān bhavatīti”(2) iti

1.p26

(3) “tadu gāyatrameva kuryyād brahma vai gāyatrī brahmetadaharbrahmaṇaiva tad brahma pratipadyate”(3) iti

1.p27

“tadu mādhucchandasaṃ” (4)

1.p28

“madhu ha sma vā ṛṣibhyo madhucchandāśchandati tanmadhucchandaso madhucchandastvam” (5)

1.p29

“atho annaṃ vai madhu sarvaṃ vai madhu sarve vai kāmā madhu tadyanmādhucchandasaṃ śaṃsati sarveṣāṃ kāmānāṇāvaruddhyai”(6)

1.p30

(1) vāyavā yāhi darśateme somā araṃ kṛtā ityetadvā akṣaraṃ yajamānāya ca devebhyaśca (1) (2'araṃ hāsmā etadaharbhavati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati (2) (3)indravāyū ime sutā ā yātamupaniṣkṛtamiti yadvai niṣkṛtaṃ tat saṃskṛtamāha (3) (4) asyendravāyū saṃskṛtaṃ gacchato ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati(4) (5)mitraṃ huve pūtadakṣaṃ dhiyaṃ ghṛtācīṃ sādhanteti vāgvai dhīrghṛtācī(5) (6)vācamevāsmiṃstaddadhāti ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati (6) (7) aśvinā yajvarīriṣa ityannaṃ vā iṣo'nnādyasyāvaruddhyai (7) (8) ā yātaṃ rudravarttanī ityāha (8) (9) asyāśvinau yajñaṃ gacchato ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati (8) (9) indrāyāhi citrabhānavindrāyāhi dhiyeṣita indrāyāhi tūtujāna ityāyāhyāyāhīti śaṃsati(8) (10)āhāsyendro yajñaṃ gacchati ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati (10) (11) o māsaścarṣaṇīdhṛtaḥ viśvedevāsa āgateti (11) (12) āhāsya viśve devāḥ havaṃ gacchanti ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati(12) (13)dāśvāṃso dāśuṣaḥ sutamiti yadāha daduṣo daduṣaḥ sutamityeva tadāha (13) (14) dadati hāsmaitaṃ kāmaṃ devā yatkāma etacchaṃsati (14) (15) ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati (15) (16) pāvakā naḥ sarasvatī yajñaṃ vaṣṭu dhiyāvasriti vāgvai dhiyāvasuḥ (16) (17) vācamevāsmiṃstaddadhāti ya evaṃ veda yeṣāṃ caivaṃ vidvānetaddhotā śaṃsati 17) (18) yajñaṃ vaṣṭviti yadāha yajñaṃ vahatvityeva tadāha (18) (19) tāḥ parāñcanenaikaviṃśatirbhavantyekaviṃśo'yaṃ puruṣo daśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā ātmaikaviṃśastamimamātmānamekaviṃśaṃ saṃskurute (19) (20) tāstriḥ prathamayā triruttamayā pañcaviṃśatirbhavanti pañcaviṃśa ātmā pañcaviṃśaḥ prajāpatirdaśa hastyā aṅgulayo daśa pādyā dvāvūrū dvau bāhū ātmaiva pañcaviṃśastamimamātmānaṃ pañcaviṃśaṃ saṃskurute'tho pañcaviṃśaṃ vā etadahaḥ pañcaviṃśa etasyāhnaḥ stomastatsamaina samaṃ pratipadyate tasmād dve eva pañcaviṃśatirbhavanti bhavanti (20) || 4

1.p31

iti aitareyaprathamāraṇyake prathamo'dhyāyaḥ

Commentaries (1)

Linked texts (2)