Dvitiyaranyaka 1
Dvitīyāraṇyaka 1
- Language
- Sanskrit
1.1
atha dvitīyāraṇyakam
ADHYĀYA 1.
eṣa panthā etatkarmaitadbrahmaitat satyam | tasmānna pramādyettannātīyāt | na hyatyāyanpūrve ye'tyāyaṃste parābabhūvuḥ | taduktamṛṣiṇā
prajā ha tisro atyāyamīyurnyā arkamabhito viviśre | bṛhaddha
tasthau bhuvaneṣvantaḥ pavamāno harita ā viveśeti || prajā ha
tisro¹ atyāyamīyuriti yā vai tā imāḥ prajāstisro¹ atyāyamāyaṃstānīmāni vayāṃsi vaṅgāvagadhāścerapādāḥ² nyā arkamabhito viviśra iti tā imāḥ prajā arkamabhito niviṣṭā
imamevāgnim | bṛhaddha tasthau bhuvaneṣvantarityad u eva bṛhadbhuvaneṣvantarasāvādityaḥ | pavamāno harita ā viveśeti vāyureva
pavamāno diśo³ harita āviṣṭā⁴
1.2
ukthamukthamiti vai prajā vadanti tadidamevokthamiyamaiva
pṛthivīto hīdaṃ sarvamuttiṣṭhati yadidaṃ kiñca | tasyāgnirarko'nnamaśītayo'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | antarikṣamevokthamantarikṣaṃ vā
anu patantyantarikṣamanu dhāvayanti tasya vāyurarko'nnamaśītayo
'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | asāveva dyaurukthamamutaḥ pradānāddhīdaṃ
sarvamuttiṣṭhati yadidaṃ kiñca tasyāsāvādityo'rko'nnamaśītayo
'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | ityadhidaivatam | athādhyātmam | puruṣa
evokthamayameva mahānprajāpatirahamukyamasmīti vidyāt | tasya
mukhamevokthaṃ yathā pṛthivī tathā| tasya vāgarko'nnamaśītayo 'nnena
hīdaṃ sarvamaśnute | nāsike evokthaṃ yathāntarikṣaṃ tathā | tasya
prāṇo 'rko 'nnamaśītayo 'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | tadetaddrubhasya¹ viṣṭapaṃ
yadetannāsikāyai vinatamiva | lalāṭamevokthaṃ yathā dyaustathā
tasya cakṣurarko'nnamaśītayo'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | samānamaśītayo 'dhyātmaṃ cādhidaivataṃ cānnamevānnena hīmāni sarvāṇi bhūtāni samanantīm̐3 annenemaṃ lokaṃ jayatyannenāmuṃ tasmātsamānamaśītayo 'dhyātmaṃ cādhidaivataṃ cānnameva | tadidamannamannādamiyameva
pṛthivīto hīdaṃ sarvamuttiṣṭhati yadidaṃ kiñca | yaddha kiñcedaṃ pretī3ṅ
tadasau sarvamatti yadu kiñcātaḥ praitīm̐3 tadiyaṃ sarvamatti seyamityādyāntrī | attā ha vā ādyo bhavati | na tasyeśe yannādyādyadyenaṃ nādyuḥ
1.3
athāto retasaḥ sṛṣṭiḥ | prajāpate reto devā devānāṃ reto varṣaṃ
varṣasya reta oṣadhaya oṣadhīnāṃ reto 'nnamannasya reto reto retaso
retaḥ prajāḥ prajānāṃ reto hṛdayaṃ hṛdayasya reto mano manaso reto
vāgvāco retaḥ karma tadidaṃ karma kṛtamayaṃ puruṣo brahmaṇo lokaḥ
sa irāmayo yaddhīrāmayastasmāddhiraṇmayaḥ | hiraṇmayo ha vā
amuṣmim̐lloke saṃbhavati hiraṇmayaḥ sarvebhyo bhūtebhyo dadṛśe ya evaṃ
veda
1.4
taṃ prapadābhyāṃ prāpadyata¹ brahmemaṃ puruṣaṃ yatprapadābhyāṃ prāpadyata
brahmemaṃ puruṣaṃ tasmātprapade tasmātprapade ityācakṣate śaphāḥ khurā
ityanyeṣāṃ paśūnām | tadūrdhvamudasarṣatta ūrū abhavatām | uru
gṛhāṇetyabravīttadudaramabhavat | urvèva me kurvityabravīttaduro 'bhavat
udaraṃ brahmeti śārkarākṣyā² upāsate hṛdayaṃ brahmetyāruṇayo brahmā̍haiva tā3i | ūrdhvaṃ tvevodasarṣattacchiro 'śrayata yacchiro 'śrayata
tacchiro 'bhavattacchirasaḥ śirastvam | tā etāḥ śīrṣañchriyaḥ
śritāścakṣuḥ śrotraṃ mano vākprāṇaḥ | śrayante 'smiñchriyo ya
evametacchirasaḥ śirastvaṃ veda | tā ahiṃsantāhamukthamasmyahamukthamasmīti | tā abruvanhantāsmāccharīrādutkrāmāma tadyasminna
utkrānta idaṃ śarīraṃ patsyati tadukthaṃ bhaviṣyatīti | vāgudakrāmadavadannaśnanpibannāstaiva | cakṣurudakrāmadapaśyannaśnanpibannāstaiva
śrotramudakrāmadaśṛṇvannaśnanpibannāstaiva | mana udakrāmanmīlita
ivāśnanpibannāstaiva | prāṇa udakrāmattatprāṇa utkrānte 'padyata
tada̍śīryatāśārītīm̐3 taccharīramabhavattaccharīrasya śarīratvam
śīryate ha vā asya dviṣanpāpmā bhrātṛvyaḥ parāsya dviṣanpāpmā
bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda | tā ahisantaivāhamukthamasmyahamukthamasmīti | tā abruvanhantedaṃ punaḥ śarīraṃ praviśāma tadyasminnaḥ
prapanna idaṃ śarīramutthāsyati tadukthaṃ bhaviṣyatīti | vākprāviśadaśayadeva | cakṣuḥ prāviśadaśayadeva | śrotraṃ⁷ prāviśadaśayadeva
manaḥ prāviśadaśayadeva| prāṇaḥ prāviśattatprāṇe prapanna udatiṣṭhattadukthamabhavat| tadetadukthām̐3 prāṇa eva| prāṇa ukthamityeva
vidyāt| taṃ devā abruvaṃstvamukthamasi tvamidaṃ sarvamasi tava vayaṃ
smastvamasmākamasīti| tadapyetadṛṣiṇoktam| tvamasmākaṃ tava
smasīti
1.5
taṃ devāḥ prāṇayanta sa praṇītaḥ prātāyata prātāyītīm̐3
tatprātarabhavatsamāgāditīm̐3 tatsāyamabhavadahareva prāṇo rātrirapānaḥ| vāgagniścakṣurasāvādityaścandramā mano diśaḥ śrotraṃ sa eṣa
prahitāṃ saṃyogo'dhyātmamimā devatā ada u asāviradhidaivatamityetattaduktaṃ bhavati| etaddha sma vai tadvidvānāha hiraṇyadanvaido
na tasyeśe yanmahyaṃ na dadyuriti prahitāṃ vā ahamadhyātmaṃ saṃyogaṃ
niviṣṭaṃ vedaitaddha tat| anīśānāni ha vā asmai bhūtāni baliṃ
haranti ya evaṃ veda| tatsatyaṃ saditi prāṇastītyannaṃ yamityasāvādityastadetantridvṛntridvṛdiva vai cakṣuḥ śuklaṃ kṛṣṇaṃ kanīniketi
sa yadi ha vā api mṛṣā vadati satyaṃ haivāsyoditaṃ bhavati ya
evametatsatasya satyatvaṃ veda
1.6
tasya vāktantirnāmāni dāmāni¹ tadasyedaṃ vācā tantyā
nāmabhirdāmabhiḥ sarvaṃ sitaṃ sarvaṃ hīdaṃ nāmanīm̐3 sarvaṃ vācābhivadati | vahanti ha vā enaṃ tantisaṃbaddhā ya evaṃ veda | tasyoṣṇāglomāni tvaggāyatrī² triṣṭummāṃsamanuṣṭupstrāvānyasthi jagatī
paṅktirmajjā prāṇo bṛhatī sa chandobhiśchanno³ yacchandobhiśchannastasmācchandāṃsītyācakṣate | chādayanti ha vā enaṃ chandāṃsi pāpātkarmaṇo yasyāṃ kasyāñciddiśi kāmayate ya evametacchandasāṃ
chandastvaṃ veda | taduktamṛṣiṇā | apaśyaṃ gopāmityeṣa vai gopā
eṣa hīdaṃ sarvaṃ gopāyati | anipadyamānamiti na hyeṣa kadācana saṃviśati | ā ca parā ca pathibhiścarantamityā ca hyeṣa
parā ca pathibhiścarati | sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīrvasāna iti
sadhrīcīśca hyeṣa viṣūcīśca vasta imā eva diśaḥ | ā varīvartti
bhuvaneṣvantarityeṣa hyantarbhuvaneṣvāvarīvartti | atho āvṛtāso
'vatāso na kartṛbhiriti | sarvaṃ hīdaṃ prāṇenāvṛtam | so'yamākāśaḥ prāṇena⁴ bṛhatyā viṣṭabdhastadyathāyamākāśaḥ prāṇena bṛhatyā
viṣṭabdha⁵ evaṃ sarvāṇi bhūtānyāpipīlikābhyaḥ prāṇena bṛhatyā
viṣṭabdhānītyevaṃ⁶ vidyāt
1.7
athāto vibhūtayo'sya puruṣasya | tasya vācā sṛṣṭau pṛthivī
cāgniścāsyāmoṣadhayo jāyante'gnirenāḥ svadayatīdamāharatedamāharatetyevametau vācaṃ pitaraṃ paricarataḥ pṛthivī cāgniśca | yāvadanu
pṛthivī yāvadanvagnistāvadasya loko bhavati nāsya tāvalloko
jīryate yāvadetayorna jīryate pṛthivyāścāgneśca ya evametāṃ vāco
vibhūtiṃ veda| prāṇena sṛṣṭāvantarikṣaṃ ca vāyuścāntarikṣaṃ vā anu
carantyantarikṣamanu śṛṇvanti vāyurasmai puṇyaṃ gandhamāvahatyevametau
prāṇaṃ pitaraṃ paricarato'ntarikṣaṃ ca vāyuśca | yāvadanvantarikṣaṃ
yāvadanva vāyustāvattasya loko bhavati nāsya tāvalloko
jīryate yāvadetayorna jīryate'ntarikṣasya ca vāyośca ya evametāṃ
prāṇasya vibhūtiṃ veda | cakṣuṣā sṛṣṭau dyauścādityaśca dyaurhāsmai
vṛṣṭimannādyaṃ saṃprayacchatyādityo'sya jyotiḥ prakāśaṃ karotyevametau
cakṣuḥ pitaraṃ paricarato dyauścādityaśca | yāvadanva dyauryāvadanvādityastāvattasya loko bhavati⁴ nāsya tāvalloko jīryate yāvadetayorna jīryate. divaścādityasya ca ya evametāṃ cakṣuṣo vibhūtiṃ
veda | śrotreṇa sṛṣṭā diśaśca candramāśca digbhyo hainamāryantīm̐ 3
digbhyo viśṛṇoti candramā asmai pūrvapakṣāparapakṣānvicinoti
puṇyāya karmaṇa evamete śrotraṃ pitaraṃ paricaranti diśaśca candramāśca | yāvadanva diśo yāvadanva candramāstāvattasya loko bhavati
nāsya tāvalloko jīryate yāvadeteṣāṃ na jīryate diśāṃ ca candramasaśca ya⁶ evametāṃ śrotrasya vibhūtiṃ veda | manasā sṛṣṭā āpaśca⁶
varuṇaścāpo hāsmai śraddhāṃ saṃnamante puṇyāya karmaṇe varuṇo'sya
prajāṃ dharmeṇa dādhāraivamete manaḥ pitaraṃ paricarantyāpaśca varuṇaśca
yāvadanvāpo yāvadanva varuṇastāvattasya loko bhavati nāsya
tāvalloko jīryate yāvadeteṣāṃ na jīryate'pāṃ ca varuṇasya ca ya
evametāṃ manaso vibhūtiṃ veda
1.8
[āprā3 ityāpa¹ iti tadidamāpa evedaṃ vai mūlamadastūlamayaṃ
pitaite putrā yatra ha kva ca putrasya tatpituryatra vā pitustadvā
putrasyetyetattaduktaṃ bhavati | etaddha sma vai tadvidvānāha mahidāsa
aitareya āhaṃ² māṃ devebhyo veda o maddevānvedaitaḥpradānā hyeta itaḥ
saṃbhṛtā iti̍] [sa eṣa giriścakṣuḥ śrotraṃ mano vākprāṇastaṃ brahmagirirityācakṣate | girati³ ha vai dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ
parāsya dviṣanpāpmā bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda | sa eṣo'suḥ
sa⁴ eṣa prāṇaḥ sa eṣa bhūtiścābhūtiśca] taṃ bhūtiriti devā
upāsāñcakrire te babhūvustasmāddhāpyetarhi supto bhūrbhūrityeva praśvasiti | abhūtirityāsuraste ha parābabhūvuḥ | bhavatyātmanā parāsya
dviṣanpāpmā bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda | sa eṣa mṛtyuścaivāmṛtaṃ
4 ca [taduktamṛṣiṇā | apāṅprāṅeti svadhayā gṛbhīta ityapānena
hyayaṃ yataḥ prāṇo⁵ na parāṅbhavati | amartyo martyenā⁶ sayonirityetena hīdaṃ sarvaṃ sayona martyāni hīmāni śarīrāṇī3amṛtaiṣā devatā | tā śaśvantā viṣūcīnā viyantānyaṃ cikyuneṃ ni cikyuranyamiti nicinyanti haivemāni śarīrāṇī3
amṛtaivaiṣā devatā] amṛto ha vā amuṣmim̐lloke saṃbhavatyamṛtaḥ
sarvebhyo bhūtebhyo dadṛśe ya evaṃ veda ya evaṃ veda
Linked texts (5)
- Aitareyāraṇyaka — Sanskrit
- Daśopaniṣad — Sanskrit
- Mahaitareya — Sanskrit
- Aitareyāraṇyaka (Aitareya Mahīdāsa) — Aitareya Mahīdāsa, Sanskrit
- Bahvṛcāraṇyabhāṣya — Sanskrit