Pramāṇa · Search · About · API

Dvitiyaranyaka (Dvitīyāraṇyaka)

द्वितीयारण्यक

Language
Sanskrit
Date
800–300 BCE
Extent
27 passages, 2,593 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · The Aitareya Aranyaka; ed. Arthur Berriedale Keith; Anecdota Oxoniensia; Clarendon Press; 1909 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.1

atha dvitīyāraṇyakam
ADHYĀYA 1.
eṣa panthā etatkarmaitadbrahmaitat satyam | tasmānna pramādyettannātīyāt | na hyatyāyanpūrve ye'tyāyaṃste parābabhūvuḥ | taduktamṛṣiṇā
prajā ha tisro atyāyamīyurnyā arkamabhito viviśre | bṛhaddha
tasthau bhuvaneṣvantaḥ pavamāno harita ā viveśeti || prajā ha
tisro¹ atyāyamīyuriti yā vai tā imāḥ prajāstisro¹ atyāyamāyaṃstānīmāni vayāṃsi vaṅgāvagadhāścerapādāḥ² nyā arkamabhito viviśra iti tā imāḥ prajā arkamabhito niviṣṭā
imamevāgnim | bṛhaddha tasthau bhuvaneṣvantarityad u eva bṛhadbhuvaneṣvantarasāvādityaḥ | pavamāno harita ā viveśeti vāyureva
pavamāno diśo³ harita āviṣṭā⁴

1.2

ukthamukthamiti vai prajā vadanti tadidamevokthamiyamaiva
pṛthivīto hīdaṃ sarvamuttiṣṭhati yadidaṃ kiñca | tasyāgnirarko'nnamaśītayo'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | antarikṣamevokthamantarikṣaṃ vā
anu patantyantarikṣamanu dhāvayanti tasya vāyurarko'nnamaśītayo
'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | asāveva dyaurukthamamutaḥ pradānāddhīdaṃ
sarvamuttiṣṭhati yadidaṃ kiñca tasyāsāvādityo'rko'nnamaśītayo
'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | ityadhidaivatam | athādhyātmam | puruṣa
evokthamayameva mahānprajāpatirahamukyamasmīti vidyāt | tasya
mukhamevokthaṃ yathā pṛthivī tathā| tasya vāgarko'nnamaśītayo 'nnena
hīdaṃ sarvamaśnute | nāsike evokthaṃ yathāntarikṣaṃ tathā | tasya
prāṇo 'rko 'nnamaśītayo 'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | tadetaddrubhasya¹ viṣṭapaṃ
yadetannāsikāyai vinatamiva | lalāṭamevokthaṃ yathā dyaustathā
tasya cakṣurarko'nnamaśītayo'nnena hīdaṃ sarvamaśnute | samānamaśītayo 'dhyātmaṃ cādhidaivataṃ cānnamevānnena hīmāni sarvāṇi bhūtāni samanantīm̐3 annenemaṃ lokaṃ jayatyannenāmuṃ tasmātsamānamaśītayo 'dhyātmaṃ cādhidaivataṃ cānnameva | tadidamannamannādamiyameva
pṛthivīto hīdaṃ sarvamuttiṣṭhati yadidaṃ kiñca | yaddha kiñcedaṃ pretī3ṅ
tadasau sarvamatti yadu kiñcātaḥ praitīm̐3 tadiyaṃ sarvamatti seyamityādyāntrī | attā ha vā ādyo bhavati | na tasyeśe yannādyādyadyenaṃ nādyuḥ

1.3

athāto retasaḥ sṛṣṭiḥ | prajāpate reto devā devānāṃ reto varṣaṃ
varṣasya reta oṣadhaya oṣadhīnāṃ reto 'nnamannasya reto reto retaso
retaḥ prajāḥ prajānāṃ reto hṛdayaṃ hṛdayasya reto mano manaso reto
vāgvāco retaḥ karma tadidaṃ karma kṛtamayaṃ puruṣo brahmaṇo lokaḥ
sa irāmayo yaddhīrāmayastasmāddhiraṇmayaḥ | hiraṇmayo ha vā
amuṣmim̐lloke saṃbhavati hiraṇmayaḥ sarvebhyo bhūtebhyo dadṛśe ya evaṃ
veda

1.4

taṃ prapadābhyāṃ prāpadyata¹ brahmemaṃ puruṣaṃ yatprapadābhyāṃ prāpadyata
brahmemaṃ puruṣaṃ tasmātprapade tasmātprapade ityācakṣate śaphāḥ khurā
ityanyeṣāṃ paśūnām | tadūrdhvamudasarṣatta ūrū abhavatām | uru
gṛhāṇetyabravīttadudaramabhavat | urvèva me kurvityabravīttaduro 'bhavat
udaraṃ brahmeti śārkarākṣyā² upāsate hṛdayaṃ brahmetyāruṇayo brahmā̍haiva tā3i | ūrdhvaṃ tvevodasarṣattacchiro 'śrayata yacchiro 'śrayata
tacchiro 'bhavattacchirasaḥ śirastvam | tā etāḥ śīrṣañchriyaḥ
śritāścakṣuḥ śrotraṃ mano vākprāṇaḥ | śrayante 'smiñchriyo ya
evametacchirasaḥ śirastvaṃ veda | tā ahiṃsantāhamukthamasmyahamukthamasmīti | tā abruvanhantāsmāccharīrādutkrāmāma tadyasminna
utkrānta idaṃ śarīraṃ patsyati tadukthaṃ bhaviṣyatīti | vāgudakrāmadavadannaśnanpibannāstaiva | cakṣurudakrāmadapaśyannaśnanpibannāstaiva
śrotramudakrāmadaśṛṇvannaśnanpibannāstaiva | mana udakrāmanmīlita
ivāśnanpibannāstaiva | prāṇa udakrāmattatprāṇa utkrānte 'padyata
tada̍śīryatāśārītīm̐3 taccharīramabhavattaccharīrasya śarīratvam
śīryate ha vā asya dviṣanpāpmā bhrātṛvyaḥ parāsya dviṣanpāpmā
bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda | tā ahisantaivāhamukthamasmyahamukthamasmīti | tā abruvanhantedaṃ punaḥ śarīraṃ praviśāma tadyasminnaḥ
prapanna idaṃ śarīramutthāsyati tadukthaṃ bhaviṣyatīti | vākprāviśadaśayadeva | cakṣuḥ prāviśadaśayadeva | śrotraṃ⁷ prāviśadaśayadeva
manaḥ prāviśadaśayadeva| prāṇaḥ prāviśattatprāṇe prapanna udatiṣṭhattadukthamabhavat| tadetaduk‍thām̐3 prāṇa eva| prāṇa uk‍thamityeva
vidyāt| taṃ devā abruvaṃstvamukthamasi tvamidaṃ sarvamasi tava vayaṃ
smastvamasmākamasīti| tadapyetadṛṣiṇoktam| tvamasmākaṃ tava
smasīti

1.5

taṃ devāḥ prāṇayanta sa praṇītaḥ prātāyata prātāyītīm̐3
tatprātarabhavatsamāgāditīm̐3 tatsāyamabhavadahareva prāṇo rātrirapānaḥ| vāgagniścakṣurasāvādityaścandramā mano diśaḥ śrotraṃ sa eṣa
prahitāṃ saṃyogo'dhyātmamimā devatā ada u asāviradhidaivatamityetattaduktaṃ bhavati| etaddha sma vai tadvidvānāha hiraṇyadanvaido
na tasyeśe yanmahyaṃ na dadyuriti prahitāṃ vā ahamadhyātmaṃ saṃyogaṃ
niviṣṭaṃ vedaitaddha tat| anīśānāni ha vā asmai bhūtāni baliṃ
haranti ya evaṃ veda| tatsatyaṃ saditi prāṇastītyannaṃ yamityasāvādityastadetantridvṛntridvṛdiva vai cakṣuḥ śuklaṃ kṛṣṇaṃ kanīniketi
sa yadi ha vā api mṛṣā vadati satyaṃ haivāsyoditaṃ bhavati ya
evametatsatasya satyatvaṃ veda

1.6

tasya vāktantirnāmāni dāmāni¹ tadasyedaṃ vācā tantyā
nāmabhirdāmabhiḥ sarvaṃ sitaṃ sarvaṃ hīdaṃ nāmanīm̐3 sarvaṃ vācābhivadati | vahanti ha vā enaṃ tantisaṃbaddhā ya evaṃ veda | tasyoṣṇāglomāni tvaggāyatrī² triṣṭummāṃsamanuṣṭupstrāvānyasthi jagatī
paṅktirmajjā prāṇo bṛhatī sa chandobhiśchanno³ yacchandobhiśchannastasmācchandāṃsītyācakṣate | chādayanti ha vā enaṃ chandāṃsi pāpātkarmaṇo yasyāṃ kasyāñciddiśi kāmayate ya evametacchandasāṃ
chandastvaṃ veda | taduktamṛṣiṇā | apaśyaṃ gopāmityeṣa vai gopā
eṣa hīdaṃ sarvaṃ gopāyati | anipadyamānamiti na hyeṣa kadācana saṃviśati | ā ca parā ca pathibhiścarantamityā ca hyeṣa
parā ca pathibhiścarati | sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīrvasāna iti
sadhrīcīśca hyeṣa viṣūcīśca vasta imā eva diśaḥ | ā varīvartti
bhuvaneṣvantarityeṣa hyantarbhuvaneṣvāvarīvartti | atho āvṛtāso
'vatāso na kartṛbhiriti | sarvaṃ hīdaṃ prāṇenāvṛtam | so'yamākāśaḥ prāṇena⁴ bṛhatyā viṣṭabdhastadyathāyamākāśaḥ prāṇena bṛhatyā
viṣṭabdha⁵ evaṃ sarvāṇi bhūtānyāpipīlikābhyaḥ prāṇena bṛhatyā
viṣṭabdhānītyevaṃ⁶ vidyāt

1.7

athāto vibhūtayo'sya puruṣasya | tasya vācā sṛṣṭau pṛthivī
cāgniścāsyāmoṣadhayo jāyante'gnirenāḥ svadayatīdamāharatedamāharatetyevametau vācaṃ pitaraṃ paricarataḥ pṛthivī cāgniśca | yāvadanu
pṛthivī yāvadanvagnistāvadasya loko bhavati nāsya tāvalloko
jīryate yāvadetayorna jīryate pṛthivyāścāgneśca ya evametāṃ vāco
vibhūtiṃ veda| prāṇena sṛṣṭāvantarikṣaṃ ca vāyuścāntarikṣaṃ vā anu
carantyantarikṣamanu śṛṇvanti vāyurasmai puṇyaṃ gandhamāvahatyevametau
prāṇaṃ pitaraṃ paricarato'ntarikṣaṃ ca vāyuśca | yāvadanvantarikṣaṃ
yāvadanva vāyustāvattasya loko bhavati nāsya tāvalloko
jīryate yāvadetayorna jīryate'ntarikṣasya ca vāyośca ya evametāṃ
prāṇasya vibhūtiṃ veda | cakṣuṣā sṛṣṭau dyauścādityaśca dyaurhāsmai
vṛṣṭimannādyaṃ saṃprayacchatyādityo'sya jyotiḥ prakāśaṃ karotyevametau
cakṣuḥ pitaraṃ paricarato dyauścādityaśca | yāvadanva dyauryāvadanvādityastāvattasya loko bhavati⁴ nāsya tāvalloko jīryate yāvadetayorna jīryate. divaścādityasya ca ya evametāṃ cakṣuṣo vibhūtiṃ
veda | śrotreṇa sṛṣṭā diśaśca candramāśca digbhyo hainamāryantīm̐ 3
digbhyo viśṛṇoti candramā asmai pūrvapakṣāparapakṣānvicinoti
puṇyāya karmaṇa evamete śrotraṃ pitaraṃ paricaranti diśaśca candramāśca | yāvadanva diśo yāvadanva candramāstāvattasya loko bhavati
nāsya tāvalloko jīryate yāvadeteṣāṃ na jīryate diśāṃ ca candramasaśca ya⁶ evametāṃ śrotrasya vibhūtiṃ veda | manasā sṛṣṭā āpaśca⁶
varuṇaścāpo hāsmai śraddhāṃ saṃnamante puṇyāya karmaṇe varuṇo'sya
prajāṃ dharmeṇa dādhāraivamete manaḥ pitaraṃ paricarantyāpaśca varuṇaśca
yāvadanvāpo yāvadanva varuṇastāvattasya loko bhavati nāsya
tāvalloko jīryate yāvadeteṣāṃ na jīryate'pāṃ ca varuṇasya ca ya
evametāṃ manaso vibhūtiṃ veda

1.8

[āprā3 ityāpa¹ iti tadidamāpa evedaṃ vai mūlamadastūlamayaṃ
pitaite putrā yatra ha kva ca putrasya tatpituryatra vā pitustadvā
putrasyetyetattaduktaṃ bhavati | etaddha sma vai tadvidvānāha mahidāsa
aitareya āhaṃ² māṃ devebhyo veda o maddevānvedaitaḥpradānā hyeta itaḥ
saṃbhṛtā iti̍] [sa eṣa giriścakṣuḥ śrotraṃ mano vākprāṇastaṃ brahmagirirityācakṣate | girati³ ha vai dviṣantaṃ pāpmānaṃ bhrātṛvyaṃ
parāsya dviṣanpāpmā bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda | sa eṣo'suḥ
sa⁴ eṣa prāṇaḥ sa eṣa bhūtiścābhūtiśca] taṃ bhūtiriti devā
upāsāñcakrire te babhūvustasmāddhāpyetarhi supto bhūrbhūrityeva praśvasiti | abhūtirityāsuraste ha parābabhūvuḥ | bhavatyātmanā parāsya
dviṣanpāpmā bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda | sa eṣa mṛtyuścaivāmṛtaṃ
4 ca [taduktamṛṣiṇā | apāṅprāṅeti svadhayā gṛbhīta ityapānena
hyayaṃ yataḥ prāṇo⁵ na parāṅbhavati | amartyo martyenā⁶ sayonirityetena hīdaṃ sarvaṃ sayona martyāni hīmāni śarīrāṇī3amṛtaiṣā devatā | tā śaśvantā viṣūcīnā viyantānyaṃ cikyuneṃ ni cikyuranyamiti nicinyanti haivemāni śarīrāṇī3
amṛtaivaiṣā devatā] amṛto ha vā amuṣmim̐lloke saṃbhavatyamṛtaḥ
sarvebhyo bhūtebhyo dadṛśe ya evaṃ veda ya evaṃ veda

2.2

eṣa imaṃ lokamabhyārcatpuruṣarūpeṇa ya eṣa tapati prāṇo
vāva¹ tadabhyārcatprāṇo hyeṣa ya eṣa tapati | taṃ śataṃ varṣāṇyabhyārcattasmācchataṃ varṣāṇi puruṣāyuṣo bhavanti taṃ yacchataṃ varṣāṇyabhyārcattasmācchatarcinastasmācchatarcina ityācakṣata etameva santam
sa idaṃ sarvaṃ madhyato dadhe yadidaṃ kiñca sa yadidaṃ sarvaṃ madhyato
dadhe yadidaṃ kiñca tasmānmādhyamāstasmānmādhyamā³ ityācakṣata
etameva santam | prāṇo vai gṛtso'pāno madaḥ sa yatprāṇo⁴
gṛtso'pāno madastasmādgṛtsamadastasmādgṛtsamada ityācakṣata etameva
santam | tasyedaṃ viśvaṃ mitramāsīdyadidaṃ kiñca tadyadasyedaṃ viśvaṃ
mitramāsīdyadidaṃ kiñca⁶ tasmādviśvāmitrastasmādviśvāmitra ityācakṣata etameva santam | taṃ devā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vāma
iti taṃ yaddevā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vāma iti tasmādvāmadevastaṃsmādvāmadeva ityācakṣata etameva santam | sa idaṃ sarvaṃ
pāpmano'trāyata yadidaṃ kiñca sa yadidaṃ sarvaṃ pāpmano
'trāyata yadidaṃ kiñca tasmādatrayastasmādatraya ityācakṣata etameva
santam ||1||⁸
eṣa u eva bibhradvājaḥ prajā vai vājastā¹ eṣa bibharti yadvibharti tasmādbharadvājastasmādbharadvāja ityācakṣata etameva santam
taṃ devā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vasiṣṭha iti taṃ yaddevā abruvannayaṃ vai naḥ sarveṣāṃ vasiṣṭha iti tasmādvasiṣṭhastasmādvasiṣṭha
ityācakṣata etameva santam | sa idaṃ sarvamabhiprāgādyadidaṃ kiñca
sa yadidaṃ sarvamabhiprāgādyadidaṃ kiñca tasmātpragāthāsta̍smātpragāthā³ ityācakṣata etameva santam | sa idaṃ sarvamabhyapavayata
yadidaṃ kiñca sa yadidaṃ sarvamabhyapavayata yadidaṃ kiñca tasmātpāvamānyastasmātpāvamānya ityācakṣata etameva santam | so'bravīdahamidaṃ sarvamasāni yacca kṣudraṃ yacca mahaditi te kṣudrasūktāścābhavanmahāsūktāśca tasmātkṣudrasūktāstasmātkṣudrasūktā ityācakṣata etameva
santam | sūktaṃ batāvocateti tatsūktamabhavattasmātsūktaṃ tasmātsūktamityācakṣata etameva santam | eṣa vā ṛgeṣa hyebhyaḥ sarvebhyo
bhūtebhyo'rcata sa yadebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyo'rcata tasmādṛktasmādṛgityācakṣata etameva santam | eṣa vā ardharca eṣa hyebhyaḥ
sarvebhyo'rdhebhyo'rcata sa yadebhyaḥ sarvebhyo'rdhebhyo'rcata tasmādardharcastasmādardharca ityācakṣata etameva santam | eṣa vai padameṣa
hīmāni sarvāṇi bhūtāni pādi sa yadimāni sarvāṇi bhūtāni
pādi tasmātpadaṃ tasmātpadamityācakṣata etameva santam | eṣa.
vā akṣarameṣa hyebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyaḥ kṣarati na cainamatikṣaranti
sa yadebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhyaḥ kṣarati na cainamatikṣaranti tasmādakṣaraṃ tasmādakṣaramityācakṣata etameva santam | tā vā etāḥ
sarvā ṛcaḥ sarve vedāḥ sarve ghoṣā ekaiva vyāhṛtiḥ prāṇa eva
prāṇa ṛca ityeva vidyāt

2.3

⁴
viśvāmitraṃ hyetadahaḥ śaṃsiṣyantamindra upaniṣasāda¹ | sa hānnamityabhivyāhṛtya bṛhatīsahasraṃ śaśaṃsa tenendrasya priyaṃ dhāmopeyāya
tamindra uvāca ṛṣe priyaṃ vai me dhāmopāgāḥ sa vā ṛṣe
dvitīyaṃ śaṃseti | sa hānnamityevābhivyāhṛtya bṛhatīsahasraṃ² śaśaṃsa
tenendrasya priyaṃ dhāmopeyāya | tamindra uvāca ṛṣe priyaṃ vai me
dhāmopāgāḥ sa vā ṛṣe tṛtīyaṃ śaṃseti | sa hānnamityevābhivyāhṛtya bṛhatīsahasraṃ śaśaṃsa tenendrasya priyaṃ dhāmopeyāya | tamindra
uvāca ṛṣe priyaṃ vai me dhāmopāgā varaṃ te dadāmīti | sa
hovāca tvāmeva jānīyāmiti | tamindra uvāca prāṇo vā
ahamasmyṛṣe prāṇastvaṃ prāṇaḥ sarvāṇi bhūtāni prāṇo hyeṣa ya eṣa
tapati sa etena³ rūpeṇa sarvā diśo viṣṭo'smi tasya me'nnaṃ
mitraṃ dakṣiṇaṃ tadvaiśvāmitrameṣa tapannevāsmīti hovāca

2.4

⁵
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tasya yāni vyañjanāni taccharīraṃ yo ghoṣaḥ sa ātmā ya ūṣmāṇaḥ sa prāṇaḥ | etaddha sma
vai tadvidvānvasiṣṭho vasiṣṭho babhūva tata etannāmadheyaṃ lebhe | etadu
haivendro viśvāmitrāya provācaitadu haivendro bharadvājāya provāca
tasmātsa tena bandhunā yajñeṣu hūyate | tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ
tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya saṃpannasya ṣaṭtriṃśatamakṣarāṇāṃ
sahasrāṇi bhavanti tāvanti śatasaṃvatsarasyāhnāṃ sahasrāṇi bhavanti
vyañjanaireva rātrīrāpnuvanti svarairahāni | tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ
saṃpannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya saṃpannasya parastānmajñānamayo devatāmayo brahmamayo'mṛtamayaḥ saṃbhūya devatā apyeti ya²
evaṃ veda | tadyo'haṃ so'sau yo'sau so'ham | taduktamṛṣiṇā
sūrya ātmā jagatastasthuṣaśceti⁴ | etadu haivopekṣetopekṣeta

2.1.1

⁵
ityāaitareyadvitīyaOptionāraappṇyake dvitīyo'dhyāyaḥ ||⁶
ADHYĀYA 3.
yo ha vā ātmānaṃ pañcavidhamukthaṃ veda yasmādidaṃ sarvamuttiṣṭhati sa saṃprativid | pṛthivī vāyurākāśa āpo jyotīṃṣītyeṣa vā ātmokthaṃ pañcavidhametasmāddhīdaṃ sarvamuttiṣṭhatyetamevāpyeti | śayanaṃ ha vai samānānāṃ bhavati ya evaṃ¹ veda
tasminyo 'nnaṃ cānnādaṃ ca vedāhāsminnannādo jāyate bhavatyasyānnam| āpaśca pṛthivī cānnametanmayāni hyannāni bhavanti jyotiśca
vāyuścānnādametābhyāṃ hīdaṃ sarvamannamattyāvapanamākāśa ākāśe
hīdaṃ sarvaṃ samopyate| āvapanaṃ ha vai samānānāṃ bhavati ya evaṃ
veda| tasminyo 'nnaṃ cānnādaṃ ca vedāhāsminnannādo jāyate bhavatyasyānnam| oṣadhivanaspatayo 'nnaṃ prāṇabhṛto 'nnādamoṣadhivanaspatīnhi prāṇabhṛto 'danti| teṣāṃ ya ubhayatodantāḥ puruṣasyānu
vidhāṃ³ vihitāste 'nnādā annamitare paśavastasmātta itarānpaśūnadhīva carantyadhīva hyanne 'nnādo bhavati| adhīva ha samānānāṃ
jāyate ya evaṃ veda ||1||⁵
; tasya ya ātmānamāvistarāṃ vedāśnute hāvirbhūyaḥ| oṣadhivanaspatayo yacca kiñca prāṇabhṛtsa ātmānamāvistarāṃ veda| oṣadhivanaspatiṣu hi raso dṛśyate cittaṃ prāṇabhṛtsu| prāṇabhṛtsu tvevāvistarāmātmā teṣu hi raso 'pi dṛśyate na cittamitareṣu| puruṣe
tvevāvistarāmātmā sa hi prajñānena saṃpannatamo vijñātaṃ vadati
vijñātaṃ paśyati veda śvastanaṃ veda lokālokau martyenāmṛtamīpsatyevaṃ saṃpannaḥ| athetareṣāṃ paśūnāmaśanāpipāse evābhivijñānaṃ
na vijñātaṃ vadanti na vijñātaṃ paśyanti na viduḥ śvastanaṃ na
lokālokau ta etāvanto bhavanti yathāprajñaṃ² hi saṃbhavāḥ ||2||³

2.1.2

sa eṣa puruṣaḥ samudraḥ sarvaṃ lokamati | yaddha kiñcāśnute'tyenaṃ
manyate yadyantarikṣalokamaśnute'tyenaṃ manyate yadyamuṃ lokamaśnuvītātyevainaṃ manyeta | sa eṣa puruṣaḥ pañcavidhastasya yaduṣṇaṃ tajjyotiryāni khāni sa ākāśo'tha yallohitaṃ śleṣmā² retastā
āpo yaccharīraṃ sā pṛthivī yaḥ prāṇaḥ sa³ vāyuḥ | sa eṣa
vāyuḥ pañcavidhaḥ prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samānaḥ⁴ | tā
etā⁵ devatāḥ prāṇāpānayoreva praviṣṭāścakṣuḥ śrotraṃ mano vāgiti prāṇasya hyanvapāyametā apiyanti | sa eṣa vācaścittasyottarottarikramo yadyajñaḥ | sa eṣa yajñaḥ pañcavidho'gnihotraṃ
darśapūrṇamāsau cāturmāsyāni paśuḥ somaḥ | sa eṣa yajñānāṃ
saṃpannatamo yatsoma etasmindhyetāḥ pañcavidhā adhigamyante yatprāksavanebhyaḥ saikāvidhā trīṇi savanāni yadūrdhvaṃ sā pañcamī ||3||⁶
yo ha vai yajñe yajñaṃ vedāhanyahardeveṣu devamaṃdhyūḍhaṃ sa saṃprativit
eṣa vai yajñe yajño'hanyahardeveṣu¹ devo'dhyūḷho yadetanmahaduktham
tadetatpañcavidhaṃ trivṛtpañcadaśaṃ saptadaśamekaviṃśaṃ pañcaviṃśamiti
stomato gāyatraṃ rathantaraṃ bṛhadbhadraṃ rājanamiti sāmato gāyatryuṣṇigbṛhatī triṣṭubviṣṭupadeti chandataḥ śiro dakṣiṇaḥ pakṣa uttaraḥ
pakṣaḥ pucchamātmetyākhyānam | pañcakṛtvaḥ prastauti pañcakṛtva udgāyati pañcakṛtvaḥ pratiharati pañcakṛtva upadravati pañcakṛtvo nidhanamupayanti tatstobhasahasraṃ bhavati | evaṃ hyetāḥ pañca vidhā
anuśasyante yatprākṛcāśītibhyaḥ saikā vidhā tisrastṛcāśītayo
yadūrdhvaṃ sā pañcamī | tadetatsahasraṃ tatsarvaṃ tāni daśa³ daśeti vai
sarvametāva̍tī̱ hi saṃkhyā daśa daśatastacchataṃ daśaśatāni tatsahasraṃ

2.1.3

tatsarvam | tāni trīṇi chandāṃsi bhavanti tredhā vihitaṃ vā
idamannamaśanaṃ pānaṃ⁴ khādastadetairāpnoti ||4||⁵
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannam | tadvaitadeke nānāchandasāṃ sahasraṃ
pratijānate kimanyatsadanyadbrūyāmeti | triṣṭupsahasrameke¹ jagatīsahasrameke'nuṣṭupsahasrameke | taduktamṛṣiṇā | anuṣṭubhamanu carcūryamāṇamindraṃ ni cikyuḥ kavayo manīṣeti || vāci vai tadaindraṃ prāṇaṃ
nyacāyannityetattaduktaṃ bhavati | sa hevaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhaṃvitorīśvaro ha tu purāyuṣaḥ praitoriti ha smāhākṛtsno hyeṣa
ātmā yadvāgabhi hi prāṇena² manase'syamāno vācā nānubhavati | bṛhatīmabhisaṃpādayedeṣa vai kṛtsna ātmā yadbṛhatī | so
'yamātmā sarvataḥ śarīraiḥ parivṛtastadyathāyamātmā sarvataḥ śarīraiḥ
parivṛta evameva bṛhatī sarvataśchandobhiḥ parivṛtā | madhyaṃ hyeṣāmaṅgānāmātmā madhyaṃ chandasāṃ bṛhatī | sa heśvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhaṃvitorīśvaro ha tu purāyuṣaḥ praitoriti ha smāha kṛtsnohyeṣa ātmā yadbṛhatī tasmādbṛhatīmevābhisaṃpādayet ||5||⁶
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya
saṃpannasyaikādaśānuṣṭubhāṃ śatāni bhavanti pañcaviṃśatiścānuṣṭubha
otaṃ vai bhūyasā kanīyaḥ | taduktamṛṣiṇā | vācamaṣṭāpadīmahamityaṣṭau hi caturakṣarāṇi bhavanti | navasraktimiti bṛhatīṃ saṃpadyamānā navasraktiḥ | ṛtaspṛśamiti satyaṃ vai vāgṛcā spṛṣṭā
indrātpari tanvaṃ mama iti tadyadevaitadbṛhatīsahasramanuṣṭupsaṃpannaṃ
bhavati tasmāttadaindrātprāṇādbṛhtyai vācamanuṣṭubhaṃ tanvaṃ saṃnirmimīte
sa vā eṣa vācaḥ paramo vikāro yadetanmahadukthaṃ tadetatpañcavidhaṃ

2.1.4

mitamamitaṃ svaraḥ satyānṛte iti | ṛggāthā kumbyā tanmitaṃ
yajurnigado vṛthāvāktadamitaṃ sāmāṃtho yaḥ kaśca geṣṇaḥ saḥ svara
o3miti satyaṃ netyanṛtam | tadetatpuṣpaṃ phalaṃ vāco yatsatyaṃ sa
hemvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhavitoḥ puṣpaṃ hi phalaṃ vācaḥ
satyaṃ vadati | athaitanmūlaṃ vāco yadanṛtaṃ tadyathā vṛkṣa āvirarmūlaḥ
śuṣyati sa udvartata evamevānṛtaṃ vadannāvirarmūlamātmānaṃ karoti
sa śuṣyati sa udvartate | tasmādanṛtaṃ na vadeddayeta tvenena | parāgvā
etadriktamakṣaraṃ yadetado3miti tadyatkiñcomityāhātraivāsmai tadricyate sa yatsarvamoṃ kuryādriñcyādātmānaṃ sa kāmebhyo nālaṃ syāt
athaitatpūrṇamabhyātmaṃ yanneti | sa yatsarvaṃ neti brūyātpāpikā'sya
kīrtirjāyeta sainaṃ tatraiva hanyāt | tasmātkāla eva dadyātkāle na
dadyāttatsatyānṛte mithunīkaroti tayormithunātprajāyate bhūyānbhavati | yo vai tāṃ vācaṃ veda yasyā eṣa vikāraḥ sa saṃprativit
akāro vai sarvā vāksaiṣā sparśoṣmabhirvyajyamānā bahvī nānārūpā bhavati | tasyai yadupāṃśu sa prāṇo'tha yaduccaistaccharīraṃ
tasmāttattira iva tira iva hyaśarīramaśarīro hi prāṇo'tha
yaduccaistaccharīraṃ⁶ tasmāttadāvirāvirhi śarīram ||6||⁷
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tadyaśaḥ sa indraḥ sa bhūtānāmadhipatiḥ | sa ya evametamindraṃ bhūtānāmadhipatiṃ veda visrasā
haivāsmāllokātpraitīti ha smāha mahidāsa aitareyaḥ pretyendro
bhūtvaiṣu lokeṣu rājati | tadāhuryadanena rūpeṇāmuṃ lokamabhisaṃbhavatīm̐3 atha kena rūpeṇemaṃ lokamābhavatīm̐3 | tadyadetatstriyāṃ
lohitaṃ bhavatyagnestadrūpaṃ tasmānnasmānna vībhatsetātha yadetatpuruṣe

2.1.5

reto bhavatyādityasya tadrūpaṃ tasmāttaismānna vībhatseta | so'yamātmemamātmānamamuṣmā ātmane saṃprayacchatyasāvātmāmumātmānamimasmā¹ ātmane saṃprayacchati tāvanyonyamabhisaṃbhavato'nenāha rūpeṇāmuṃ lokamabhisaṃbhavatyamuno rūpeṇemaṃ lokamābhavati ||7||³
tacaite ślokāḥ
yadakṣaraṃ pañcavidhaṃ sameti | yujo yuktā abhi yatsaṃvahanti
satyasya satyamanu yatra yujyate | tatra devāḥ sarve ekaṃ bhavanti

2.2-2

yadakṣarādakṣarameti yuktam | yujo yuktā abhi yatsaṃvahanti
satyasya satyamanu yacca yujyate | tatra devāḥ sarvaṃ ekaṃ bhavanti

2.3-2

yadvāca omiti yacca neti | yaccāsyāḥ krūraṃ yadu' colbaṇiṣṇu | tadviyūyā kavayo anvavindan | nāmāyattā samatṛpañchute'dhi'

2.4-2

yasminnāmā samatṛpañchute'dhi' | tatra devāḥ sarvayujo bhavanti
tena pāpmānamapahatya brahmaṇā | svargaṃ lokamapyeti vidvān

2.5

nainaṃ vācā striyaṃ bruvan | nainamastrīpumānbruvan | pumāṃsaṃ na
bruvannenam | vadanvadati kaścana

3.1

aha' iti brahma tatrāgatamahamiti | tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ
saṃpannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya saṃpannasya ṣaṭtriṃśatamakṣarāṇāṃ sahasrāṇi bhavanti tāvanti puruṣā Fred yuṣo'hnāṃ sahasrāṇi
bhavanti | jīvākṣaraireva jīvāharāpnoti jīvāhnā jīvākṣaramiti | anakāmamāro'tha devarathastasya vāgbuddhiḥ' śrotre pakṣasī
cakṣuṣī yukte manaḥ saṃyantā tadayaṃ prāṇo'dhitiṣṭhati | taduktamṛṣiṇā | ā tena yātaṃ manaso javīyasā nimiṣaścijjavīyaseti
javīyaseti || 6||'
ityāaitareyadvitīyaprāraṇyake tṛtīyo'dhyāyaḥ ||'
ADHYĀYA 4.
ātmā̱ vā̱ idameka̱ evāgra̱ āsīnnānyatkiñcana miṣat | sa
īkṣata | lokānnu sṛjā iti | sa imām̐llokānasṛjata | ambho
marīcīrmaramāpaḥ¹ | ado'mbha̱ḥ pareṇa divaṃ, dyauḥ pratiṣṭhāntarikṣaṃ
marīcayaḥ, pṛthivī maro, yā adhastāttā āpaḥ | sa īkṣateme nu
lokā lokapālānnu sṛjā iti | so'dbhā eva puruṣaṃ samuddhṛtyāmūrcchayat | tamabhyatapattasyābhitaptasya mukhaṃ nirabhidyata yathāyaṇḍaṃ
mukhādvāgvāco'gniḥ | nāsike nirabhidyetāṃ nāsikābhyāṃ prāṇaḥ
prāṇādvāyuḥ | akṣiṇī nirabhidyetāmakṣībhyāṃ² cakṣuścakṣuṣa
ādityaḥ | karṇau nirabhidyetāṃ karṇābhyā̱ṃ śrotraṃ śrotrāddiśaḥ
tvaṅgirabhidyata tvaco lomāni lomabhya oṣadhivanaspatayaḥ
hṛdayaṃ nirabhidyata³ hṛdayānmano manasaścandramāḥ | nābhirnirabhidyata
nābhyā̱ apāno'pānānmṛtyuḥ | śiśnaṃ nirabhidyata śiśnādreto
retasa āpaḥ

3.3

⁴
tā etā devatāḥ sṛṣṭā asminmahatyarṇave prāpataṃstamaśanāpipāsābhyāmanvavārjat | tā enamabruvannāyatanaṃ naḥ prajānīhi⁵ yasmipratiṣṭhitā annamadāmeti | tābhyo gāmānayatta tā abruvanna vai
no'yamalamiti | tābhyo'śvamānayatta tā abruvanna vai no'yamalamiti | tābhyaḥ puruṣamānayatta tā abruvantsukṛtaṃ vateti puruṣo
vāva sukṛtaṃ | tā abravīdyathāyatanaṃ praviśateti | agnarvāgbhūtvā
mukhaṃ prāviśadvāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśadādityaścakṣurbhūtvākṣiṇī prāviśaddiśaḥ śrotraṃ bhūtvā karṇau prāviśannoṣadhivanaspatayo lomāni bhūtvā tvacaṃ³ prāviśaṃścandramā mano bhūtvā⁴ hṛdayaṃ
prāviśanmṛtyurapāno bhūtvā nābhiṃ prāviśadāpo reto bhūtvā śiśnaṃ
prāviśan | tamaśanāpipāse abrūtāmāvābhyāmabhiprajānīhīti te
abravīdetāsveva vāṃ⁵ devatāsvābhajāmyetāsu bhāginyau karomīti
tasmādyasyai kasyai ca devatāyai havirgṛhyate bhāginyāvevāsyāmaśanāpipāse bhavataḥ ||2||⁶
sa īkṣateme nu lokāśca lokapālāścānnamebhyaḥ sṛjā iti
so'po'bhyatapattābhyo'bhitaptābhyo mūrtirajāyata | yā vai sā
mūrtirajāyatānnaṃ vai tat | tadenatsṛṣṭaṃ parāṅatyajighāṃsattadvācājighṛkṣattannāśaknodvācā grahītum¹ | sa yadvainadvācāgrahaiṣyadabhivyāhṛtya
haivānnamatrapsyat | tatprāṇenājighṛkṣattannāśaknotprāṇena grahītum
sa yadvainatprāṇenāgrahaiṣyadabhiprāyya haivānnamatrapsyat | taccakṣuṣājighṛkṣattannāśaknoccakṣuṣā grahītum | sa yadvainaccakṣuṣāgrahaiṣyaddṛṣṭvā haivānnamatrapsyat | tacchrotreṇājighṛkṣattannāśaknocchrotreṇa grahītum | sa
yadvainacchrotreṇāgrahaiṣyacchrutvā haivānnamatrapsyat | tattvacājighṛkṣattannāśaknottvacā grahītum | sa yadvainattvacāgrahaiṣyatspṛṣṭvā haivānnamatrapsyat | tanmanasājighṛkṣattannāśaknonmanasā grahītum | sa
yadvainanmanasāgrahaiṣyaddhyātvā haivānnamatrapsyat | tacchiśnenājighṛkṣattannāśaknocchiśnena grahītum | sa yadvainacchiśnenāgrahaiṣyadvisṛjya
haivānnamatrapsyat | tadapānenājighṛkṣattadāvayat | saiṣo'nnasya
graho yadvāyurannāyurvā eṣa yadvāyuḥ| sa īkṣata kathaṃ nvidaṃ madṛte
syāditi | sa īkṣata katareṇa prapadyā iti | sa īkṣata yadi
vācābhivyāhṛtaṃ yadi prāṇenābhiprāṇitaṃ yadi cakṣuṣā dṛṣṭaṃ yadi
śrotreṇa śrutaṃ yadi tvacā spṛṣṭaṃ yadi manasā dhyātaṃ yadyapānenābhyapānitaṃ yadi śiśnena visṛṣṭamatha⁸ ko'hamiti | sa etameva
sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā prāpadyata | saiṣā vidrṛtirnāma dvāstadetannāndanam [tasya traya āvasathāstrayaḥ svapnā]'yamrāvasatho
'yamāvasatho'yamāvasatha iti | sa jāto bhūtānyabhyaikṣatkimihānyaṃ vāvadiṣaditi | sa etameva puruṣaṃ brahma¹¹ tatamamapaśyat | idamadarśamitīm̐ 3<sup 12</sup | tasmādidaṃdro nāmedaṃdro ha vai nāma
tamidaṃdraṃ santamindra<sup 13</sup ityācakṣate parokṣeṇa| parokṣapriyā<sup 14</sup iva hi
devāḥ | parokṣapriyā iva hi devāḥ

3.3.p1

<sup 15</sup
ityaitareyadvitīyāraṇyake caturtho'dhyāyaḥ ||<sup 16</sup
- ADHYĀYA 5
puruṣe<sup 1</sup ha vā ayamādito garbho bhavati | yadetadretastadetatsarvebhyo'ṅgebhyastejaḥ saṃbhūtamātmanyevātmānaṃ bibharti tadyadā striyāṃ
siñcatyathainajjanayati | tadasya prathamaṃ janma<sup 7</sup | tatstriyā ātmabhūyaṃ
gacchati yathā svamaṅgaṃ tathā | tasmādenāṃ na hinasti | sāsyaitamātmānamatra gataṃ bhāvayati sā bhāvayitrī bhāvayitavyā bhavati
taṃ strī garbhaṃ bibharti so'gra⁸ eva kumāraṃ janmano'gre'dhibhāvayati | sa yatkumāraṃ janmano'gre'dhibhāvayatyātmānameva tadbhāvayati | eṣāṃ lokānāṃ saṃtatyā evaṃ saṃtatā hīme lokāḥ
tadasya dvitīyaṃ janma¹⁰ | so'syāyamātmā puṇyebhyaḥ karmabhyaḥ
pratinidhīyate | athāsyāyamitara ātmā kṛtakṛtyo vayogataḥ praiti
sa itaḥ prayanneva punarjāyate | tadasya tṛtīyaṃ janma | taduktamṛṣiṇā¹² | garbhe nu sannanveṣāmavedamahaṃ devānāṃ janimāni viśvā
śataṃ mā pura āyasīrarakṣannadha śyeno javasā niradīyamiti
garbhe evaitacchayāno vāmadeva evamuvāca¹⁴ | sa evaṃ vidvānasmāccharīrabhedādūrdhva utkramyāmuṣminsvarge loke sarvānkāmānāptvāmṛtaḥ samabhavatsamabhavat¹⁵
ityāṃtareyadvitīyyāraṇyake pañcamo'dhyāyaḥ ||¹⁶
ADHYĀYA 6
[ko'yamātmeti vayamupāsmahe kataraḥ sa ātmā | yena vā²
paśyati yena vā³ śa‍ṛṇoti yena vā gandhānājighrati yena vā
vācaṃ vyākaroti yena vā svādu cāsvādu ca vijānāti
yadetaddhṛdayaṃ manaścaitatsaṃjñānamājñānaṃ vijñānaṃ prajñānaṃ medhā⁴ dṛṣṭirdhṛtirmatirmanīṣā jūtiḥ smṛtiḥ saṃkalpaḥ kraturasuḥ kāmo vaśa
iti | sarvāṇyevaitāni prajñānasya nāmadheyāni bhavanti] | eṣa⁶
brahmaiṣa indra eṣa prajāpatirete sarve devā imāni ca pañca mahābhūtāni pṛthivī vāyurākāśa āpo jyotīṃṣītyetānīmāni ca
kṣudramiśrāṇīva bījīānītarāṇi cetarāṇi⁷ cāṇḍajāni⁸ ca
jārujāni⁹ ca svedajāni codbhijjāni¹⁰ cāśvā gāvaḥ puruṣā
hastino yatkiñcedaṃ prāṇi jaṅgamaṃ ca patatri ca yacca sthāvaraṃ
sarvaṃ tatprajñānetraṃ¹¹ prajñāne pratiṣṭhitaṃ prajñānetro¹² lokaḥ prajñā
pratiṣṭhā prajñānaṃ¹³ brahma | sa etena¹⁴ prajñenātmanāsmāllokādutkrabhyāmuṣminsvarge loke sarvānkāmānāptvāmṛtaḥ samabhavatsamabhavat

3.3.p2

ityaitareyadvitīyāraṇyake ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

4.p1

iti dvitīyāraṇyakam
vāṅme manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrma edhi vedasya ma āṇī sthaḥ śrutaṃ me mā prahāsīranenādhītenāhorātrānsaṃdadhāmyṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi tanmāmavatu
tadvaktāramavatvavatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram

4.p2

ityaitareyadvitīyāraṇyake saptamo'dhyāyaḥ

5.p1

vibhūtayo'sya puruṣasya | tasya vāktantirnāmāni dāmāni | ta devāḥ prāṇayanta taṃ
prapadābhyā prāpadyata | athāto retassṛṣṭiḥ | ukthamukthamiti vai prajā vadanti | eṣa panthā
etatkarma | eṣa panthā aṣṭau | eṣa imañcatvāri | yo ha vā ātmānamaṣṭau | ātmā vai
trayaḥ | puruṣa ekā | ko'yamekā | vāṅga ekā | eṣa panthā vidyāmimaṃ hyātmā
vai ṣaṭ | hariḥ oṃ | iti dvitīyyāraṇya samāptam