Pramāṇa · Search · About · API

Atharvavedabrahmana 11: atha dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ

Atharvavedabrāhmaṇa 11

Language
Sanskrit

atha dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ

11.1

om | māysoyanti vā āhitāgneragnayaḥ, ta enamevāgre'bhidhyāyanti yajamānaṃ, ya etamaindrāgnaṃ paśuṃ ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe māse(1) ālabhate, tenaivendrāgnibhyāṃ grasitamātmānaṃ niravadagata | āyuṣkāma
ālabheta, prāṇāpānau vā indrāgnī, prāṇāpānāvevātmani dhatte,
āyuṣmān bhavati | prajākāma ālabheta, prāṇāpānau vā indrāgnī,
prāṇāpānau prajā anuprajāyante, prajāvān bhavati | paśukāma ālabheta, prāṇāpānau vā indrāgnī, prāṇāpānau paśavo'nuprajāyante, paśumān bhavati | yāmaṃ śukaṃ haritamālabheta śaṭhaṃ vāyaḥkāmaḥ(2), etā
nāma yaḥ pitṛloke syāmityetena ha vai yamomuṣmiṃloka ārdhnot,
pitṛloka evārdhnoti(3) | tvāṣṭraṃ vaḍavamālabheta prajākāmaḥ, prajāpatirvai prajāḥ sasṛkṣamāṇaḥ sa dvitīyaṃ mithunamanvāvindat(4), sa
tvāṣṭraṃ vaḍavamapaśyat, tvaṣṭā hi rūpāṇāṃ prajanayitā, tena prajā
asṛjata, tena mithunamavindat | prajāvān mithunavān bhavati,
ya evaṃ veda, yaścaivaṃ vidvānitamālabhate, yonīn vā eṣa kāmyān
paśūnālabhate, yoniṣṭraindrāgnena kāmyaṃ paśumālabhanta(5) dṛṣṭālambhaḥ
samṛddhyai

11.2

pañcadhā vai devā vyutkrāman, agnivaṃsubhiḥ, somo rudraiḥ, indro
marudbhiḥ, varuṇa ādityaiḥ, bṛhaspatirviśverdevaiḥ| te devā abruvan,
asurebhyo vā idaṃ bhrātṛvyebhyo rudhyāmaḥ, yanmithau vibhṭayāmmaḥ, yā
na imāḥ priyāstanvastāḥ samavadyāmahyā iti | tāḥ samavādyanta,
tābhyaḥ satrikṛcchrāt, yo naḥ prathamo'nyonyasmai druhyāditi | yattanvaḥ
samavādyanta, tat tānūnaptrasya tānūnaptṛtvaṃ | tato devā abhavan
parāsurāḥ | tasmādyastānūnaptāṃ prathamo druhyati, sa ārttimārcchati | yattānūnaptra samavadyati, bhrātṛvyābhibhūtyai bhavati
ātmanā parāsyāpriyo bhrātṛvyo bhavati

11.3

pañcakṛtvo'vadyati, pāṅkto yajñaḥ, pañcadhā hi te tāḥ samavā
dyanta | āyataye tvā gṛhṇāmītyāha, prāṇo vā āyatiḥ prāṇameva
tena proṇāti | paripataye tvetyāha, mano vai paripatiḥ, mana eva
tena proṇāti | tanūneptra ityāha, tanvo hi te tāḥ samavādanta
śākvarāyetyāha, śaktrayaḥ1) hi te tāḥ samavādyanta | śakvana
ojiṣṭhāyetyāha, ojiṣṭhaṃ hi te tadātmanaḥ samavādyanta | anā
dhṛṣṭamityāha, anādhṛṣṭaṃ hyetat (2)| anādhṛṣyamityāha, anādhṛṣyaṃ
hyetat (3)| devānābhoja ityāha, devānā hyetadojaḥ | abhi
śastipā ityāha, abhiśastipā hyetat | anabhiśastenyamityāha,
anabhiśasteny hyetadanu me dokṣāṃ dokṣāpatirmanyatāmanu tapasta
pasyati | añjasā satyamupageṣāṃ svite gādhā ityāha, yannā
yajurevaitat

11.4

ghṛtaṃ vai devā vajraṃ kṛtvā somamaghnan(1) | srucau bāhū, tasmāt
srucau saumomāhutiṃ nāsāte | avadhoyeta somaḥ, tasmāt srucau
cājyaṃ cāntikamāhārṣīt | antikamiva khalu vā āsmaitat
pracaranti, yattānūnaptreṇa pracaranti | aṃśuraṃśu ṣṭe devasomāpyāyatāmindrāyaikadhanavid ityāha, yadevāsyāpavāyate yatkṣīyate, tadevāsyaitenāpyāyayanti | ā tubhyamindraḥ pyāyatāmātmamindrāya pyāyasvetyāha, ubhāvivendrañca somaṃ cāpyāyayanti | āpyāyayāsmān
sakhīn santyā medhayā prajayā dhanenetyāha, ṛtvijo vā etasya
sakhāyaḥ, tānevāsyaitenāpyāyayanti | svasti te deva somasutyāmṛṣṭacamaśīyetyāha, āśiṣamevaitāmāśāste, pra vā etasmāllokāccyavante, ye somamāpyāyayanti | antarikṣadevatyo hi(2) somaḥ
āpyāyatā eṣṭā rāya eṣṭā vāmāni praiṣe bhagāya ṛtamṛtavā
dibhyo namo dive namaḥ pṛthivyā iti, dyāvāpṛthivībhyāmeva namaskṛtyāsmiṃlloke pratitiṣṭhati pratitiṣṭhati

11.5

makha ityetad yajñanāmadheyaṃ, chidrapratiṣedhasāmarthyāt chidraṃ khamityuktaṃ, tasya meti pratiṣedhaḥ, mā yajñaṃ chidraṃ kariṣyatīti | chidro hi
yajño bhinna ivodadhirvistravati | tadvai khalu chidraṃ bhavati, ṛtvigyajamānavimānādvāpi vaiṣāṃ vyapekṣayā mantrakalpabrāhmaṇāmaprayogād
yathoktānāṃ vā dakṣiṇāmapradānāḍīnāhātiriktāddotyātād
bhūteṣu prāyaścittavyatikramāditi | ityetadvai sarvaṃ brahmaṇyārpitaṃ
brahmaiva vidvān yad bhṛgvaṅgirovitsamyagadhīyānaścaritabrahmacaryyo'nyūnātiriktāṅgaḥ(1) apramatto yajñaṃ rakṣati, tasya pramādāyadi
vāpyasānnaiṣyādyathā bhinnā nauragādhe mahatyudake samplavet, matsyakacchapaśiśumāranakramakarapuṇḍarīkajakhara (2) jasapiśācānāṃ bhāga
dheyaṃ bhavati, evamādīnāṃ cānyeṣāṃ vinaṣṭopajovinām | evaṃ
khalvapi yajñaśchinnabhinno'padhvasta utpātādbhūto bahulo'tharvābhira
saskṛto'suragandharvvayakṣarākṣasapiśācānāṃ bhāgadheyaṃ bhavati, eva
mādīnāṃ cānyeṣāṃ vinaṣṭopajovināṃ | tadapi ślokāḥ,
chinnabhinnopadhvasto visruto bahudhā makhaḥ
iṣṭāpūrttadraviṇaṃ gṛhyayajamānasyāvāpatat
ṛtvijāṃ ca vināśāya rājño janapadasya ca
saṃvatsaraviriṣṭaṃ tad yatra yajño viriṣyate
dakṣiṇāpravaṇībhūto yajño dakṣiṇataḥ smṛtaḥ
hīnāṅgo rakṣasābhāgo brahmavedādasaṃskṛtaḥ
catuṣpāt sakalo yajñaścātuhrautravinirmitaḥ
caturvidhaiḥ sthito mantrairṛtvigbhirvedapāragaiḥ
prāyaścittairanudhyānairanujñānānumantraṇaiḥ
homaiśca yajñavibhraṃśaṃ sarvaṃ brahmā prapūrayet || iti
tasmād yajamāno bhṛgvaṅgirovidameva tatra brahmāṇaṃ vṛṇoyāt
sa hi yajñantārayatīti brāhmaṇam

11.6

yajño vai devebhya udakrāmat, na vo'hamannaṃ bhaviṣyāmīti | neti
devā abruvan, annameva no bhaviṣyasīti | taṃ devā vimethire | sa
ebhyo vihataḥ(1) na prababhūva | te hocurdevāḥ, na vai na dūcchan vihataḥ(2) alaṃ bhaviṣyati, hantemam̐ sambharāmaiti | taṃ sam̐jabhruḥ
taṃ sambhṛtyocaturaśvinau, imaṃ bhiṣajyatamiti | aśvinau vai devānāṃ
bhiṣajāvaśvināvadhvaryū, tasmādadhvaryū gharmaṃ sambharata | tam̐ sambhṛtyocatuḥ, brahman gharmeṇa pracariṣyāmaḥ, hotargharmamabhiṣṭuhi, udgātaḥ sāmāni gāyeti | pracarata gharmamityanujānāti | brahmaprasūtā hi pracaranti, brahma hedaṃ prasavānāmīśe, savitṛprasūtatāyai gharmaṃ tapāmi,
brahma jajñānamiyamitrigā rāṣṭre tvanna iti| gharmaṃ tāpyamānamupāsīta,
śastravadardharcaśa āhnāvapratigaravarjaṃ rūpasamṛddhābhiḥ | etadvai yajñasya
samṛddhaṃ, yadrūpasamṛddhaṃ | yat karma kriyamāṇamṛgyajurvābhivadati, svasti
tasya yajñasya pāramaśnute | ya evaṃ veda, vedamiyunaṃ vā etat yad
gharmaḥ, tasmādantardhā hi(3) pracarantyantarhitā vai mithunaṃ carantīti
tadetadeva mithunamityācakṣate, tasya yo gharmaḥ, tacchiśnaṃ, yau śaphau,
tāvāṇḍau, ya upayamanīke, śroṇikapāle, yatpayaḥ, tadretaḥ, tadagnau
devayonyāṃ reto brahmamayaṃ dhatte prajananāya | so'gnirdaivayonirṛṅmayo yajurmayaḥ sāmamayo brahmamayo'mṛtamaya āhutimayaḥ sarvendriyaḥ
sampanno yajamāna ūrdhvaḥ svargaṃ lokameti | tadāhuḥ, na prathamayajñe
pravargyaṃ kurvīta, anupanāmakā (1) ha vā enamuttare yajñakratavo bhavantīti| kāmantu yonūcānaḥ(2) śrotriyaḥsyāt, tasya pravrvvaṅgāt,
ātmā vai sa yajñasyeti vijñāyate, apaśirasā ha vā eṣa yajñena
yajate, yo'pravargyeṇa yajate| śiro ha vā etadyajñasya, yat
pravargyaḥ| tasmāt pravargyavatyaiva (3) yājayennāpravargyeṇa| tadapyeṣābhyanūktā, catvāri śṛṅgeti

11.7

devāśca ha vā ṛṣayaścāsuraiḥ saṃyattā āsan| teṣāmasurāṇā
mimāḥ puraḥ pratyabhijitā āsan, ayasmayī pṛthivī, rajatāntarikṣaṃ, hariṇī dyo| te devāḥ saṅghātaṃ saṅghātaṃ parājayanta| te
viduḥ, anāyatanā hi vai śmaḥ, smaḥ ? tasmāt parājayāmahā iti
etāḥ tā puraḥ pratyakurvvata, havirddhānandiva āgnīdhramantarikṣātsadaḥ
pṛthivyāḥ| te devā abruvan, upasadamupāyāma, upasadā vai mahā
purañjayantīti| ta ebhyo lokebhyo niraghnan, ekayāmuṣmāllokādekayāntarikṣādekayā pṛthivyāḥ| tasmādāhuḥ, upasadā vai mahā
purañjayantīti| ta ebhyo lokebhyo nirhatā ṛtūna prāviśan
te ṣaḍupāyan, tānupasadbhirivartubhyo niraghnan, dvābhyāmamuṣmāllokād
dvābhyāmantarikṣād dvābhyāṃ pṛthivyāḥ| ta ṛtubhyo nirhatāḥ
saṃvatsaraṃ prāviśan| te dvādaśopāyan, tānupasadbhiriva saṃvatsarānniraghnan, catasṛbhiramuṣmāllokāccatasṛbhirantarikṣāccatasṛbhiḥ pṛthivyāḥ| te saṃvatsarā nirhatā ahorātre prāviśan, te yanmāyamupāyan, tenainān rātryā anudanta,(1) yat prātaḥ, tenāhnaḥ
tasmādboḥ sāyamprāyatastanamāpyāyate | prātaḥsāyantantānupasadbhiraivaibhyo lokebhyo nudamāna āyan | tato devā abhavan parāsurāḥ
sarvebhya evaibhyo lokebhyo bhrātṛvyanudamāna eti, ya evaṃ vidvānupasadamupaiti

11.8

na dvādaśāgniṣṭomasyopasadaḥ syuḥ, aśāntā nirmṛjyeran (2) tistro'
hīnasya, upariṣṭādyajñaṛturgarīyānabhiṣīdet, yathāgururbhāro grīvā
nimṭaṇīyādārttimārcchet | dvādaśāhonasya kuryyāt, pratyu tatheva(3)
sayatvāya | tistro'gniṣṭomasyopasadaḥ syuḥ, śāntānnirmāgāya
te devā asuryyān (4) imāṃllokānānvavaitumādhṛṣṇuvan (5) | tānagninā mukhenānvavāyan, yadagnimanuṣṭupsadāṃ pratīkāni bhavanti
yathā kṣetrapatiḥ kṣetre nvavanayanti evamevaitadagninā mukhenemāṃllokānabhinayanto yanti | yo ha vai devān sādhyānveda, siddhyatyasmai
ime vāva lokāḥ, yatsādhyā devāḥ | sa ya evametān sādhyānveda,
siddhyatyasmai siddhyatyamuṣmai | siddhyatyasmāllokāt, ya evaṃ vidvānupasadamupaiti

11.6-2

atha yatrāha, adhvaryyūragnoddhevapatnīrvyācakṣva, subrahmaṇya subrahmarāya
māhvayeti | tadapareṇa gārhapatyaṃ prāṅmukhastiṣṭhannavānannāgnoghro(6)
devapatnīrvyācaṣṭe, pṛthivyagneḥ patnī, vāg vātasya patnī, senendrasya
patnī, dhenā bṛhaspateḥ patnī, pathyā pūṣṇaḥ patnī, gāyatrī vasūnāṃ
patnī, triṣṭup rudrāṇāṃ patnī, jagatyādityānāṃ patnī, anuṣṭup
mitrasya patnī, virāḍ varuṇasya patnī, paṅktirviṣṇoḥ patnī, dīkṣā
somasya rājñaḥ patnīti | atibhrātṛvyānārohati, nainaṃ bhrātṛvyā
ārohanti, upari bhrātṛvyānārohati, ya evaṃ vidvānagnīdhro devapatnīrvyācaṣṭe

11.10

yathā vai ratha ekaikamaramabhipratiniṣṭhan varttate, evaṃ yajña ekāaikāṃ
tanvamabhipratiniṣṭhanneti | purā pracaritorāgnīdhrīye hotavyā etaddha
vā uvāca vāsiṣṭhaḥ sātyahavyaḥ, askaṃ soma ityukte mā mūrcchata
pracarata prātarvāvāhyāhaṃ somaṃ saṃsthāpayāmīti | nāsya soma
skandati, ya evaṃ vidvānt somaṃ pivati, sa ha sma vasaihāsanyāmāsīnaḥ saktubhirupamathya somaṃ pivati, ahaṃ vāva sarvato yajñaṃ
veda, ya etān(1) veda, na māmeṣa hiṃsiṣyatīti | nainaṃ somapīthonapeyo chinasti, ya evaṃ vidvānt somaṃ pivati | taṃ ha sma
yadāhuḥ, kasmāttvamidamāsanyāmāsīnaḥ saktubhirupamathya somaṃ
pivasīti | devatāsveva yajñaṃ pratiṣṭhāpayāmīti abravotbrāhmaṇaḥ | yasyaivaṃ viduṣo yasyaivaṃ vidvān yajñātaun yajñe prāyaścittaṃ(2)
juhoti, devatāsveva yajñaṃ pratiṣṭhāpayati | yajñāttiṃ pratijuhuyāt,
sayonitvāya | trayastriṃśadvai yajñasya tanva iti, ekānnatriṃśatstomabhāgāḥ, trīṇi savanāni, yajñaścaturthaḥ, stomabhāgairevaitat
stomabhāgān prati prayuṅkte, savanaiḥ savanāni, yajñena yajñaṃ, sarvā ha
vā asya yajñasya tanvaḥ prayuktā bhavanti, sarvā āptāḥ sarvā avaruddhā
devasya savituḥ prasave bṛhaspataye stuteti | yadyadvai savitā devebhyaḥ
prāsuvat tenārddhavan, savitṛprasūtā eva stuvan pṛdhruvan, pṛdhyante
ha vā asya stomāḥ, yajña ṛdhyate, yajamāna ṛdhyate, pra jāyā ṛdhyate, paśubhya ṛdhyate, brahmaṇo yasyaivaṃ vidvān brahmā bhavati

11.11

devāśca ha vā asurāścāspadha̍nta, te devāḥ samāvadevā yajñe kurvāṇā
āsan, yadeva devā akurvata, tadasurā akurvata, tena vyāvattamagacchan(1) | te devā abruvan, nayetaṃmaṃ yajñaṃ tira uparyyasurebhya stesyāmahai iti | tametābhirācchādyodakrāmanti, yajūṃṣi yajñe samidhaḥ
svāheti| tantira uparyyasurebhyo yajñamatanvata, tameṣāṃ yajñamasurāṇāṃ
nvavāya, tatonadevā abhavan parāsurāḥ| sa ya evaṃ vidvāṃstira uparyyasurebhyo yajñaṃ tanute, bhavatyātmanā parāsyāpriyo bhrātṛvyo bhavati
etaireva juhuyātsa hatayajñe(2) caturbhiryaturbhiranvākhyānaṃ purastāt
prātaranuvākasya juhuyāt, etāvān vai yajñaḥ, yāvāneṣa yajñastaṃ
vṛṅkte, sa yajño bhavati, ayajña itaraḥ,| etaireva juhuyāt, purastād
dvādaśāhasya | eṣa ha vai pratyakṣaṃ dvādaśāhaḥ, tameva ālabhya etaireva
juhuyāt, purastād dokṣāyāḥ| eṣā ha vai pratyakṣaṃ dīkṣā, tāmevālabhyaitairevātithyamabhimṛśet, yajñena yajñamayajanta devā iti

11.12

yatra vijānāti, brahmāntsomo'skanniti | tametayālabhyābhimantayate, abhūddevaḥ savitā vandyonūnaḥ (1) idānīmaṅga upavācyo
nṛbhiḥ, vi yo ratnā bhajati(2) mānavebhyaḥ śreṣṭhano atra draviṇaṃ yathā
dadhaditi | ye agnayo apsuntariti saptabhirabhijuhoti | yaddevā
syāvaskannaṃ bhavati, tadevāsmaitadamnau svagākaroti | agnihiṃ saha
tīnāṃ(3) haviṣāṃ pratiṣṭhā | atha visṛṣya vaipruṣān homān juhoti,
drapsaścaskandeti | yā evāsyābhiṣūyamāṇasya vipruṣaḥ skandanti,
aṃśurvā tā evāsmaitadāhavanīye svagākaroti | āhavanīyo
hyāhutīnāṃ pratiṣṭhā | yaste drapsa skandatīti, stoko vai drapsaḥ
yaste aṃśubrāṣṭacyuto dhiṣaṇāyā upasthāditi, bāhubhirabhicyuto
śūradhiṣaṇābhyāmadhiskandanti | adhvaryorvā parṣvaḥ pavitrāttante
juhomi manasā vaṣaṭkṛtamiti, tadyathā, vaṣaṭkṛtaṃ svāhākṛtaṃ
hṛtamevaṃ bhavati

11.13

ṛṣayo vā indraṃ pratyakṣaṃ nāpaśyan | taṃ vasiṣṭha eva pratyakṣa
mapaśyat | so'bibhet, itarebhya ṛṣibhyo mā pravocaditi
so'bravīt, brāhmaṇante vakṣyāmi, yathā tvatpurohitāḥ prajāḥ
prajanayiṣyante(4), athetarebhya ṛṣibhyo mā pravocaditi | tasmā
etān stomabhāgānuvāca | tato vasiṣṭhapurohitāḥ prajāḥ prajāyanta | stomo vā eteṣāṃ bhāgaḥ, tatstomabhāgānāṃ stomabhāyajñaṃ prāha | pretirasi dharmaṇe leti, dharmo manuṣyāḥ, manuṣyebhya
eva yajñaṃ prāha | anitirasi sandhirasi pratidhirasīti, trayo
vai lokāḥ lokeṣveva yajñaṃ pratiṣṭhāpayati | viṣṭambhosīti,
vṛṣṭimevāvarundhe | prāvosyūrjyā'sīti(1), mithunameva karoti
uśigasi praketo'si suditirasīti, aṣṭau vasava ekādaśarudrā dvādaśādityā vāg dvātriṃśī svarastrayastriṃśastrayastriṃśaddevā
devebhya eva yajñaṃ prāha | ojosi pitṛbhyastveti, balameva tat
pitṝnanusantanoti | tanturasi prajābhyastveti, prajā eva paśūnanusantanoti | revadasyoṣadhībhyastveti, oṣadhīṣveva yajñaṃ pratiṣṭhāpayati | pṛtanāṣāḍasi paśubhyastveti, prajā eva paśūnanusantanoti | abhijidasīti, vajro vai ṣoḍaśī, vyāvrattosau
vajraḥ, tasmādeṣondyai vyāvrattaḥ | nābhurasīti, prajāpatirvai saptadaśaḥ, prajāpatimevāvarundhe

11.14

adhipatirasi dharuṇosi saᳪsarposi vayodhā asoti(2),
prāṇopānaścakṣuḥ śrotramityetāni vai puruṣamakaran | prāṇānupaiti,
prajātyā eva | cihnadasi prahnadasi svahnadasyanuhradasoti, mithunameva karoti | ārohosi prarohosi(3) saṃrohosyanurohosīti,
prajāpatireva | vasukosi vasyaṣṭirasi veṣaśrīyarasīti(4), pratiṣṭhāṃ | raśmirasi kṣayāya leti, kṣayo vai devāḥ, devebhya eva
ṣṭhitireva | ākramosi saṅkramosyutkramosyakrāntirasoti,
ṛddhireva(1) | yadyaha vai savitā devebhyaḥ prāsuvat, tenārdhruvat(2)
savitṛprasūtā eva stuvan nyūdhruvanti (3) | bṛhaspataye stuteti,
bṛhaspatirvā āṅgiraso devānāṃ brahmā | tadanumatyā voṃ bhūrjanaditi,(4) prātaḥsavana ṛgbhirevobhayatorvāṅgirobhirbhugubhirbhumai
stutetyeva | oṃ bhuvo janaditi, mādhyandine savane yajurbhirevobhayatorvāṅgirobhirbhugubhirbhumai stutetyeva | oṃ svarjanaditi,
tṛtīyasavane sāmabhirevobhayatorvāṅgirobhirbhugubhirbhumai stutetyeva
atha yadyahīna ukthyaḥ ṣoḍaśī vājapeyotirātro'ptoryāmā vā syāt,
sarvvābhiḥ sarvvābhirata ūrddha vyāhṛtibhiranujānāti | oṃ bhūrbhuvaḥ
svarjanadṛdhat karadṛhan mahattacchamomindravanta stuteti, sendrānāpagāyata sendrām̐ᳪstuta ityeva | indriyavān nṛddhimān(5) vaśīyān
bhavati, ya evaṃ veda, yasyaivaṃ vidvān stomabhāgairyajate

11.15

yo ha vā āyatām̐ᳪśca pratiyatām̐ᳪśca stomabhāgān vidyācca(6)
viṣvardhamānayoḥ saṅgatasomayoḥ, brahmāsyāstutoṣe stutaurje stutadevasya
savituḥ save bṛhaspatiṃ vaḥ prajāpatiṃ vo vasūnvo devān rudrānvo
devānādityānvo devān sādhyānvo devānāptānvo devānviśvānvo
devān sarvānvo devānviśvataspari havāmahe janebhyosmākamastu kevala itaḥ kṛṇotu vīryam, ityete ha vā āyatāśca pratiyatāśca stomabhāgāḥ, tāñjapannuparyyupari pareṣāṃ brahmāṇamavekṣeta(1)
tata eṣāmadhaḥśirā brahmā patati, tato yajñaḥ, tato yajamānaḥ
yajamāne'dhaḥśirasi patite sa deśo'dhaḥśirāḥ patati | yasminnarddhe
yajante devāśca ha vā asurāśca, sahatasomo yajñāvatasutām
atha vṛhaspatirāṅgiraso devānāṃ brahmā, sa āyatāᳵśca pratiyatāᳵśca stomabhāgān japannuparyyuparyyasurāṇāṃ brahmāṇamavekṣeta | tata eṣāmadhaḥśirā brahmā'patat, tato yajñaḥ, tato'surā
iti

11.16

devā yajñaṃ parājayanta, tamāgnīdhrātyunarupājayanta, tadetadyajñasyāparājitaṃ, yadāgnīdhraṃ yadāgnīdhrādhiṣṇyānvirati | tata evainaṃ
punastanute parājityai | apa khalu vā ete gacchanti, ye vahiṣpavamānaṃ
sarpanti | vahiṣpavamāne stuta āha agnīt, agnīnvihara, barhistṛṇīhi, puroḍāśānalaṅkurvviti | yajñamevāparājitya punastanvānā āyantyaṅgārairha savane viharati, śalākābhistṛtīyasavanaṃ
saśukratvāya | atho sambhavatyevamevaitat, dakṣiṇato vai devānāṃ yajñaṃ
rakṣāṃsyajighāṃsan, tānyāgnīdhreṇāpāghnata | tasmāddakṣiṇāmukhastiṣṭhannagnīt pratyāśrāvayati, yajñasyābhijityai rakṣasāmapahatyai
rakṣasāmapahatyai

11.17

tadāhuḥ, atha kasmāt saumya evādhvare pravratāhutorjuhvati, na haviryajña iti | akṛtsnā vā eṣā devayajyā, yaddhaviryajñaḥ | atha haiṣaiva
kṛtsnā eṣā devayajyā, yat saumyo'dhvaraḥ, tasmāt saumya evādhvare
pravratāhutorjuhvati | juṣṭo vāce bhūyāsaṃ juṣṭo vācaspataye devi
vāg yadvāco madhumattamaṃ, tasminmā dhāḥ svāhā vāce svāhā vācaspataye svāhā sarasvatyai svāhā sarasvatyā iti, purastāt svāhākāreṇa juhoti | tasmādvāg ata ūrddhamutsṛṣṭā yajñaṃ vahati
manasontarā (1), manasā hi manaḥ protam | tadu haike saptāhutorjuhvati, sapta chandāṃsi pravṛttāni pratimantramiti vadantaḥ | yathā mekhalā paryyasyate medhyasya cāmedhyasya ca vihṛtyai, evaṃ haivaite nyuṣyante,
medhyasya ca vihṛtyai yajñasya vihṛtyai | prācīnaṃ hi dhiṣṇebhyo
devānāṃ lokāḥ, pratīcīnaṃ manuṣyāṇāṃ | tasmāt somaṃ pivatā
prāñco dhiṣṇyrā nopasaryyāḥ | janaṃ hyetaddevalokāṃ hyu dhyārohanti,
teṣāmetadāyatanaṃ codayanaṃ ca, yadāgnīdhraṃ ca sadaśca | tadyo'vidvān sañcarati, ārttimārcchati | atha yo vidvān, sañcarati,
na sa dhiṣṇyoyāmārttimārchati

11.18

prajāpatirvai yajñaḥ, tasmin sarve kāmāḥ sarvā dṛṣṭoḥ sarvamamṛtatvaṃ
tasya haite goptāraḥ, yadiṣṇyāyaḥ, tān sadaḥ prasrapsyan(2) maskaroti,
namo nama iti | na hi namaskāramatidevāḥ, te ha namasitāḥ karttāramatisṛjantīti | tata etaṃ prajāpatiṃ yajñaṃ prapadyate, namo nama
iti| na hi namaskāramatidevāḥ, sa tatraiva yajamānaḥ sarvvān
kāmānāpnoti sarvvān kāmānāpnoti

11.18-2

yo vai sadasyān gandharvvānbeda, na sadasyāmarttimārcchati| sadaḥ
prasṛpsan(1)brūyādupadraṣṭe nama iti, agnivai draṣṭā, tasmā uevātmānaṃ
paridadhāti sarvvamāyureti na purā jarasaḥ pramīyate | ya evaṃ veda,
sadaḥ prasṛpya brūyādupaśrotre nama iti | vāyurvāu upaśrotā, tasmā u
evātmānaṃ paridadhāti sarvvamāyureti na purā jarasaḥ pramīyate, ya
evaṃ veda | sadaḥ prasarpan brūyāt, anukhyātre nama iti, ādityo vā
anukhyātā tasmā u evātmānaṃ paridadhāti sarvvamāyureti na purā
jarasaḥ pramīyate | ya evaṃ veda sadaḥ prasṛpto brūyāt, upadraṣṭe nama
iti| brāhmaṇo vā upadraṣṭā, tasmā u evātmānaṃ paridadhāti
sarvvamāyureti na purā jarasaḥ pramīyate | ya evaṃ veda, ete vai sadasyā
gandharvāḥ, sa evametān sadasyān gandharvvānavidvān sadaḥ prasarpati,
sa sadasyāmārttimārcchati, atha yo vidvān sañcarati, na sadasyāmārttimārcchati | etena ha sma vā āṅgirasaḥ sarvvaṃ sadaḥ paryyāhuḥ,
te na sadasyāmārttimārcchanti| atha yān kāmayeta na sadasyāmārttimārcchayuriti | tebhya etena sarvvaṃ sadaḥ paribrūyāttena
sadasyāmārttimārcchanti| atha yaṃ kāmayeta pramīyeteti, tametebhya
āvṛścet pramīyate

11.20

tadāhuḥ, yadaindro yajñotha kasmāt vāveva prātaḥsavane prasthitānāṃ
pratyacādaindrībhyāṃ yajato hotā caiva brāhmaṇācchaṃsī ca| idaṃ te
somyaṃ madhviti hotā yajati| indra tvā vṛṣabhaṃ vayamiti
brāhmaṇācchaṃsī | nānādevatyābhiritare | kathaṃ teṣāmaindriyo
bhavanti(1) | mitraṃ vayaṃ havāmaha iti, maitrāvaruṇo yajati
varuṇaṃ somapotaya iti, yadvai kiñca potavat, tadaindraṃ rūpaṃ, tenendraṃ
prīṇāti | maruto yasya hi kṣaya iti, potā yajati
sasugopātamo jana iti, indro vai gopāḥ, tadaindraṃ rūpaṃ,
tenendraṃ prīṇāti | agne patnorihāvaheti, neṣṭā yajati | tvaṣṭāraṃ
somapotaya iti, yadvai kiñca potavat, tadaindraṃ rūpaṃ, tenendraṃ
prīṇāti | ukṣānāya vaśānāyetyāgnīdhro yajati | somapṛṣṭhāya
vedhasa iti, indro vai vedhāḥ, tadaindraṃ rūpaṃ, tenendraṃ prīṇāti
prātaryāvabhirāgataṃ devebhirjanyā(2)vas, indrāgnī somapotaya iti
svayaṃ samṛddhā acchāvākasyaivamu haitā aindriyo bhavanti, yannānādevatyāḥ, tenānyā devatāḥ prīṇāti | yadvāyavyāḥ, tenāgneyyaḥ,
tasmādetābhistrayamavānnaṃ bhavati

11.21

te vai khalu sarva eva mādhyandine prasthitānāṃ pratyakṣādaindrībhiryajanti, abhiṣṭaṇavatībhirekepi vā | somamabhi yamuggataīiti, hotā yajati | saīmpāddi ya ṛjoṣī taruta iti,
maitrāvaruṇaḥ | evā pāhi pratnathā mandatu tveti, brāhmaṇācchaṃsī
ārvāṅehi somakāmantvājahuriti, potā | tavāyaṃ somastvamehyarvāṅiti, neṣṭā | indrāya somāḥ pra divo vidānā iti, acchāvākaḥ āpūrṇo asya kalaśaḥ svāheti āgnīdhraḥ | evamu haitā
abhiṣṭaṇavatyo bhavanti | indro vai prātaḥ savanannābhyajayat, sa
etābhirmādhyandinaṃ savanamabhyatṛṇavat, tayadetābhirmādhyandinaṃ
savanamabhyatṛṇavat, tasmādetā abhitṛṇvatyo bhavanti

11.22

tadāhuḥ, yadaindrābhevaṃ tṛtīyasavanamatha kasmādeka eva tṛtīyasavane
prasthitānāṃ pratyakṣādaindrābhaiyyā yajati | indra ṛbhubhirvājavadbhiḥ(1)
samucitamiti hotaiva nānādevatyābhiritare kathaṃ teṣā maindrābhayyobhavanti | indrāvaruṇā sutapāvimaśsutamiti maitrāvaruṇo yajati
yuvoratho adhvaro devavotaya iti, bahvani vā ha tadbhūṇāṃ
rūpam | indraśca somaṃ pivataṃ bṛhaspata iti brāhmaṇācchaṃsī
yajati | āvāṃ vigantvindavaḥ svābhuva iti, bahvani vā ha
tadbhūṇāṃ rūpaṃ | ā vo vahantu saptayo raghuṣyada iti potā yajati
raghupa tvā naḥ pra jigāta bāhubhiriti, bahvani vā ha tadbhūṇā
rūpaṃ | agneva naḥ suhavā ā hi gantaneti neṣṭā yajati | gantaneti, bahvani vā ha tadbhūṇāṃ rūpam | indrāviṣṇū pivataṃ madhvo
asyetyacchāvāko yajati | ā vāmandhāṃsi madirāṇmannviti,
bahvani vā ha tadbhūṇāṃ rūpam | imaᳪstomamarhate jātavedasa ityāgnīdhro yajati rathamiva saṃmahe māmanīṣayeti, vahvani vā ha tadbhūṇāṃ
rūpam | evamuhaitā aindrābhayyo bhavanti, yannānādevatyāstenānya‍ā
devatāḥ prīṇāti | yadu jagat prāsāhai jāgatamu vai tṛtīyasavanaṃ
tṛtīyasavanasya samaddhyai

11.23

vicakṣaṇavatīṃ vācaṃ bhāṣante(2) ca nasitavatīṃ | vicakṣayanti
brāhmaṇaṃ ca na sapanti, prājāpatyaṃ satyaṃ vadanti| etadvai manuṣyeṣu satyaṃ
yaccakṣuḥ | tasmādāhurācakṣāṇamandvāgiti (1) | sa yadāhādrākṣamiti | tathāhāsya śraddadhati, yadyu vai svayaṃ vai dṛṣṭaṃ(2) bhavati, na
bahūnāṃ janānāmeṣa śraddadhāti | tasmādvicakṣaṇavatīṃ vācaṃ bhāṣante
ca na sitavatīṃ | satyottarā haivaiṣāṃ vāguditā bhavati

11.24

saṅgatayajño vā eṣaḥ, yaddarśapūrṇamāsau | kasya vāva devā
yajñamāgacchanti, kasya vā na | bahūnāṃ vā etat yajamānānāṃ
sāmānyamahaḥ | tasmāt pūrvadyurdevatāḥ parigṛhṇīyāt | yo ha vai
pūrvadyurdevatāḥ parigṛhṇāti, tasya śvobhūte yajñamāgacchanti
tasmāddihavyasya catasra ṛco japet | yajñavido hi manyante, soma
eva saṅgata iti, yajño yajñena saṅgataḥ

Linked texts (11)