Jaiminiya or Talavakara brahmana 2
Jaiminīya or Talavakāra brāhmaṇa 2
- Language
- Sanskrit
2.2
atha yathā tūṣṇīm āsitvā yad eva kalyāṇaṃ yat puṇyaṃ 'tad vyāharet' | 2sā
vyāhṛtaṃ2 bata vyāhārṣīd vyāhartā bateti | evaṃ 3tad yad upariṣṭāt3 saṃvatsarasya pṛṣṭhāny
upayanti | 4abhy eva4 rathantareṇa krandati, reta eva bṛhatā siñcati5, garbhān eva vairūpeṇa
dadhāti, janayaty6 eva vairājena, vardhayaty7 eva śakvarībhir, annādyam eva revatībhiḥ
pradīyate8 | tat kuto9 māsi-māsi janiṣyate | yo vai māsyo garbho 'vapadyeta—'strāvīd10
iti 11vai tam āhuḥ11 | sa yathā sāmigarbhāḥ12 pateyur, yathā vāmā13 14oṣadhīr liliyus14 tāḥ kiṃditā15 syuś śuṣyeyur16 evaivaṃ 17tad yan māsi17-māsi pṛṣṭhāny
upayanti18
2.3
atha yatho saṃvatsaraṃ bhṛtvā 1 garbhaṃ 2janayed ṛtau 3 pakvā 3 oṣadhīḥ pracinuyus 4 tāsāṃ
kāmān kurvīrannū evaṃ 5 tad yad upariṣṭāt saṃvatsarasya pṛṣṭhāny upayanti | atha ha smāha
citro 6 gāṃgyāyani 7 spandaneṣā 8 bahudohinī 9 yat pṛṣṭhāni | ko 'haraha 10 spandanāyai dhārayitūn eṣiṣyati | na vā etāny anyūḍhe 11 duhe 12, no vā etānyū 13upariṣṭād vyūḍhe 13
daśarātre 14 gāyatryā parihṛtāni duhe | sa yathā spandanāṃ 15 16rajjubhir vyapatya 17
duhyur 16 evam etāny upariṣṭād vyūḍhe daśarātre gāyatryā parihṛtāni 18 duhe | 19sa yathā
upasṛjed 20 evaṃ tad yad 21 gāyatramukhas 22 tryaho 23, yathābhidaghyād 24 evaṃ tad yad
gāyatramadhyo 22, yathāpahṛtya duhyād evaṃ 25tad yad gāyatrottamaḥ 25 | tasmād upariṣṭād
evopetyāniti
tad u hovāca śāṭyāyanir yo vā eṣa candramā eṣa vāva saṃvatsara, eṣa prajāpatir 26,
eṣa māsa 27 iti | etāvān vāvaiṣa yāvān māsaḥ | etaṃ vāvaiṣa āptvā punaḥ palyete 28
sa pañcadaśa 29 rātrīr ūrdhva eti pañcadaśārvāṅ 30 | yā āpūryate tā ūrdhva 31 ety, atha yā
apochenn 32 tā arvāṅ | sa āpūryamāṇo 'muṃ lokaṃ gacchati | so 'munā lokena saṃspṛśyānnaṃ
bhavati | sa yad asya tatra svacaṃ 33 tat svadaṃ 33 ityapochann 34 imaṃ lokaṃ āgacchati
sa imā apa 35 oṣadhīḥ praviśati 36 | sa imā apa 35 oṣadhīḥ praviśyāsnv apsnv oṣadhīṣv
ātmānaṃ nyudyāpūryamāṇo 37 'muṃ lokaṃ gacchati
2.4
sa evam eva <sup 1</sup punaḥ palyayamānas<sup 1</sup saṃvatsaram āpnoti | sa yāvad dha vai dvādaśabhis <sup 2</sup saṃvatsarair avarunddhe<sup 2</sup tāvad ekenaiva<sup 3</sup saṃvatsareṇāvarunddhe<sup 4</sup , ya evaṃ vidvān māsimāsi<sup 5</sup pṛṣṭhāny upaiti
tān etāṃś caturo 'bhiplavān upayanti | teṣāṃ <sup 6</sup caturviṃśatī rātryaḥ<sup 6</sup | caturviṃśatyardhamāsas saṃvatsaraḥ | tad eṣāṃ māsi-māsi saṃvatsara āto<sup 7</sup bhavati
pṛṣṭhyaṃ pañcamam upayanti<sup 8</sup | tad eṣām upariṣṭāt saṃvatsarasya māsi-māsi pṛṣṭhāny
upetāni<sup 9</sup bhavanti
atha ha smāha <sup 10</sup mahityaś śaunakir ya<sup 10</sup vā <sup 11</sup imam āhur apṛṣṭho 'dhruvakoṣṇīṣaḥ<sup 11</sup kulasya-kulasyoddhidā<sup 12</sup 'veṣṭata ity eṣa ha vāva so 'pṛṣṭho 'dhruvakoṣṇīṣo<sup 13</sup
ya <sup 14</sup eva nirhṛtapṛṣṭhyay ṣaḍahaḥ<sup 14</sup | te kiṃ tat pṛṣṭhyasya ṣaḍahasya <sup 15</sup stomān eva<sup 15</sup <sup 16</sup kurvanta
ādriyeran<sup 16</sup | abhiplavān evaitān <sup 17</sup pañcopetyopariṣṭād eva<sup 17</sup pṛṣṭhāny upeyānīti
2.5
asau vā ādityo 'trāgra 2 āsīd yatraitac cātvā lam2 | sa idaṃ sarvaṃ prātapat3
tasya devāḥ pradāhād abibhayuḥ 4 | te 'bruvan— sarvaṃ vā ayam idaṃ pradhakṣyati 5 | 6etem
ūrdhvam uddūhāmeti' | taṃ ṣaḍbhir māsair ūrdhvam udauhan | tam ekaviṃśe viṣuvaty adhyādadhuḥ' | sa eṣa ekaviṃśe viṣuvaty adhyāhitas' tapati | tad ye ca ha vā ita ūrdhvā'0
lokā ye cāmuto 'rvāñcas teṣām eva etad ubhayeṣāṃ" viṣuvati | tad yad ubhayeṣāṃ
viṣuvati tasmād viṣuvān saḥ | yathā vai rathanābhāv'2 arās samagrā evaṃ haitasmin sarve
lokās samagrāḥ | tān vā etān eke parastād' viṣuvata ūrdhvān eva ṣaḍahān
upayanti | yathaivaita ā viṣuvata upayanty'4 evam evāpi parāñcaḥ | parāṅ vai svargo lokaḥ
parāñca etaṃ svargaṃ lokaṃ rohāma | pratyavarohas' sa' 'yad arvāñca' upeyāma | athaivam
apratyavarūḍham iti vadantas te ye ha tò' tatheopayanti ya evaṃ18 tasmād ādityād
arvāñco lokās tān evāpnuvanti | yady api bahūn saṃvatsarān upayanty atha tān
evāpnuvanti | atha ya' evetān20 parācaś cārvācaś21 ca ṣaḍahān upayanti ta
evaitān ubhayān22 lokān āpnuvanti parāṅ iyān23 arvāṅ iti
2.3-2
sa imaṃ lokam antikād abhyatapat | te vāyum avastāt paryauhan | tenainam
aśamayan | apo ha vā eṣa 1etad bibharti | te 'dbhir 2 evainaṃ tad aśamayan 2
2.13
so 'muṃ paraṃ 3
lokaṃ prātapat | te candramasaṃ parastāt paryauhan | tenainam 4 aśamayan | prajāpatir vai candramāḥ
prajāpatim 5 evainaṃ tad aśamayan 6
triṣu ha vā ayam idaṃ lokeṣu pavate | triṣu tata ādityas, triṣu nakṣatrāṇi, tasmāt
tāny aṇiṣṭhāni 7 ॰parādhyānīty ete 8 ha vāva dvādaśa devalokāḥ | atha yathopaso 9 vā yad
vaivam evānye lokāḥ
sa imaṃ lokam okaṃ 10 prajānann 11 abhyavāvidhyat tantribhiḥ 11 | svarasāmabhir
avastād 12 upādadhuḥ
2.6
so 'muṃ paraṃ lokaṃ 13 prāpaśyat | tam u devā vidhyat 14 tantribhiḥ
svarasāmabhiḥ parastād upādadhuḥ | tam etad atrāspṛṇvan | yad aspṛṇvaṃs tat svarāṇāṃ
svaratvam 15
saptadaśā svarasāmāno bhavanti 16 | annaṃ vai saptadaśam 17 | annādya 18 evainaṃ tad
adhyādadhuḥ | atho prajāpatir vai saptadaśaḥ 19 | prajāpatinaivainaṃ tad annādye 'dhyādadhuḥ | sa
20 eṣo hi 20 pūrve 'nnādye 'dhyāhitas 21 tapati | te vā ete svarasatmāna ekapañcāśat
satriṃśinīr 22 virājas saṃpadyante 23, pañcaviṃśatir avastāt pañcaviṃśatiḥ parastāt | atha
yaikapañcāśī 24 tasyām eṣa etan madhya 25 vyūhādhyāhitas 26 tapati | taṃ na śoko 27
na himo nāśanāyati 28 na pipāsati 29 nāsya 30 kā canāvṛttir asti | na ha vā aśanāyati 31 na pipāsati nāsya kā canāvṛttir 32 bhavati ya evaṃ veda 33
2.7
sa yathā1 sarpiṣaḥ kumbhaṃ2 vā madhukumbhaṃ2 vā jāloditaśayaṃ3 hiyerannū evam evaiṣa
etābhir4 virāḍbhiḥ parigṛhītaḥ5 | 6prāṅ ca pratyaṅ ca6 yata etābhir7 dhṛtaḥ | tān vā
etān eke svarasāmno8 'gniṣṭomān9 eva kurvanti, stotrabṛhatīm10 idaṃ kurma11 iti
vadantaḥ | ye12 vai trayo 'gniṣṭomāṣ13 ṣaṭtriṃśat tāni stotrāṇi | dvādaśaikasya dvādaśaikasya
dvādaśaikasya tat ṣaṭtriṃśat14 | ṣaṭtriṃśadakṣarā15 vai bṛhatī | bṛhatī16 svargo lokaḥ | saitaṃ17
spṛśati | te bṛhatyaitaṃ svargaṃ lokaṃ gacchāmeti18 | te ha te19 gacchanty eva yathā20 tv ṛte
'nnād21 22gacched evam22
atha yad ukthyā bhavanti23 | paśavo vā ukthyāni24 | annaṃ paśavaḥ | sa yathānnena
saha śreyāṃsaṃ pratinandantam25 upeyād evam evainam etad ukthyai kharasāmabhir upayanti
atho haitau devatatpāv26 eva yad viśvajidābhijitau27 | annam etad yat svarasāmānaḥ
sa yathā sūnāyām28 annam ādhāya śreyasa upahared evam evāsmā etad viśvajidbhijjidbhyām29 etad annam upaharati | atho haiṣā śāntir eva kriyate | agniṣṭomasāma
30syād āgnimārutaṃ30 śastraṃ viṣuvān31 | ka etāṃs32 trīn agnīn abhyupetya33
śobhayataḥ34 pradagdho35 haiva śayīta | tad yad ukthāny antareṇa bhavanti | paśavo36 vā
ukthāni | annaṃ paśavaḥ | annenaitam aśamayan37 | nāmaiṃdhenaivairnaṃ38 tac chamayitvā39 'ntata
upayanti
2.8
tau' vā etau viśvajidabhijitau' | 'agrāv anyas satriṃśinīr virājas
saṃpadyante 'grāv anyaḥ' | ayaṃ vai loko 'bhijit asau viśvajit | paśava svarasāmānaḥ
tad yad abhijitā stutvā svarasāmabhi stuvate 'sminn evaitat' loke paśūn' pratiṣṭhāpayanti | atha yat' svarasāmabhi stutvā viśvajitā stuvate tasmād amrutaḥpradānāt'
paśavo jīvanti' | tasya vā etasya vaiṣuvatasyāhno daśā ca pañcaviṃśāni stotrāṇi
bhavanti dve ca stotriye' | tato yāni daśa pañcaviṃśāni stotrāṇi" mahāvrataṃ tat"
tairra18 asya vaiṣuvate 'han19 mahāvratam20 upetaṃ bhavati | atha ye dve stotriye21 āditya
eva sa etasminna ahan pratiṣṭhitaḥ
22atha ha sma23 24vā etat purā trir mahāvratam25 upayanty ārambhaṇīye26 'han
vaiṣuvate27 mahāvratīye28 | tasya vā etasyārambhaṇīyasyāhañ 29 caturdaśa ca pañcaviṃśāni30
stotrāṇi bhavanti daśa ca31 stotriyāḥ 32 | tato yāni caturdaśa pañcaviṃśāni stotrāṇi
mahāvrataṃ33 tat | tairra34 asyārambhaṇīye 'hani mahāvratam35 upetaṃ bhavati | atha yā daśa
stotriyā36 daśākṣarā virāṭ 37| annaṃ virāṭ | teno 38hāvasena39 yanty ā38 vaiṣuvatād
ahnaḥ40 | atha ye dve stotriye41 viṣuvato 'tiricyete tad u hānnapānam | dvayam 42 u ha43
vā annasya rūpaṃ yac caivāśnāti44 yac ca pibati | sa yathāśnaṃś ca pibaṃś cayād evam
evaitad etābhyāṃ yanty ā 45mahāvratīyād ahnaḥ 45 | ta etaṃ svargaṃ lokam āgacchanti
etan 45mahāvratīyam ahaḥ 45 | eṣa vāva svargo loko yan mahāvratīyam ahaḥ | sa ya etad
evaṃ veda 46trir upetam asya46 mahāvratam47 bhavati, gacchati48 svargaṃ lokam49
2.20
tad āhus tam īṃ hinvanty agruva' ity evaitasyāhaḥ pratipat kāryeti | tam
arkebhis taṃ sāmabhir iti śīrṣṇas, tad ida āsa bhuvaneṣu jyeṣṭham ity ātmanaḥ | tat
tad itīva vā etenāhnā caranti | tato ha vai prajāpatiḥ | tato ha vā eṣa sarvāsāṃ
devatānām | tat pitaitad ahaḥ, prajetarāṇi | sa yathā putraḥ pitaram āgatya tata
tateti hrayet10, tādṛk tat | so 12 vā ubhayarūpā 13 bhavati | tam iti vai puṃso
rūpam, agruva iti striyai | ubhayam 14 u ha vā etad 15 bhūtvā prajāpatiḥ 16 prajajñe
tad āhur abhyudite vaiṣā pratipat | yoge 17 tv āgate pavasva vāco agriya 18 ity eva
pratipat kāryeti | mano vai prajāpatiḥ | mano vai vāco 'gram 19
2.9
tad enaṃ 20
tat svenaiva rūpeṇārabhante | so21 vai mithunā 22 bhavati | pavasveti vai puṃso rūpaṃ 23,
vāca iti striyai | tad etan mithunaṃ prajananaṃ kriyate 24 | mithunena jāyate 25 ya evaṃ
veda | tasmād eṣaiva pratipat kāryā | upāsai gāyatā nara 26 iti dvitīyā | tad etasmād ahno27 nayanti | davidyutatyā ruceti 28 tṛtīyā 29, pratyakṣam etasyāhno rūpam
tam ī hinvanty agruva iti caturthī, yābhyuditā pratipat tāṃ30 ned antarayāmeti 31
2.10
1sanā ca2 soma jeṣi3 ceti4 daśarcaṃ5 bhavati| ṛṣayo vā etad ṛddhikāmā upotthānaṃ6 priyaṃ vāco7 'paśyan| athā no vasyasas kṛdhy8 athā no vasyasas
kṛdhīti tenāstuvata9| tato vai te sarvaṃ evādhrunvuvan10| sarve haivadhrunvuvanti ya evaṃ vidvāṃsa
etena daśarcena stuvate| tasmin11 ha smāha śaktir12 13virājaṃ geyāṃ13 sanā ca
soma jeṣi ca14 pavamāna mahi śrava15 ekaṃ dve trīṇi catvāri pañca ṣaṭ saptāṣṭau nava
daśa16 17huṃbhā oi17 bhūr iti| tad āhuḥ kṛtrimaivaiṣā18 virāṭ upākāryeva
saṃpadaṃ lobhayati19 | om ity 20etad evākṣaraṃ20 geyam iti | etad dha vā
idaṃ21 sarvam akṣaram22 | yathā sūcyā palāśāni saṃtṛṇṇāni syur evam etenākṣareṇeme23 lokās saṃtṛṇṇāḥ24| daśadhā vā25 etad26 ativiṣyemānaṃ27 kṣarati28
śatadhemān29 sahasradhemān30| tasmād etad evākṣaraṃ geyam iti paryāso bhavati
yaḥ31 paryāse kāmas sa na upāpto 'sad32 iti| tāḥ33 pañcaviṃśati34 stotriyās saṃpadyante| pañcaviṃśo35 vai prajāpatiḥ36| prājāpatyaṃ mahāvrataṃ37 tat tatsalakṣma38
kriyate
2.11
atha ha smāhāryakacit1 sarvam evaitad ahaś caturviṃśaṃ2 kāryam | ekam evatat
stotraṃ pañcaviṃśaṃ3 kuryuḥ | abhyāroho vā eṣa ekasya stotrasya yat sarve pañcaviṃśaṃ kurvanti4
tathaitat5 stotram anabhyārūḍhaṃ6 bhavatīti
tad u hovāca śāṭhyāyaniru kartapatyam7 ivaitad yan nvācaikasyai8 stotriyāyai chidyate9
10yad dvābhyāṃ10 yat tisṛbhyaḥ | tasya nv eva prāyaścittiṃ vindanti11 vā na vā 'tha kiṃ
yad ekādaśabhyaś chidyate12 | ko13 tasya prāyaścittiḥ | ekadevatyaṃ vā etad ahaḥ14
prājāpatyam15 eva | prajāpatiṃ vāvaitenāhnā16 pariveviṣati17 | tasmāt18 sarvam evaitad
ahaḥ19 pañcaviṃśaṃ20 kāryam iti21
tasya trīṇi śatāni stotriyā22 bhavanti dvāṣaṣṭiśca23 ca | tato yāni24 hi trīṇi
śatāni virād25 sā | atha 26yā ṣaṣṭir ūdhas26 tat | atha ye dve27 stanān eva
tāv etasyaivāhno dohāya
2.12
suṣamiddho na ā1 vahetyū2 āprīr3 ājyaṃ4 bhavati | yatra ha vai 5ka cāprīr5 ājyaṃ
prajāpater eva tat | prajāpatim eva tenāprīṇanti6
tā naś śarma pārthivasyeti7 maitrāvaruṇam8 | 9tadvad aha9 bhavati10 | aniruktam11 u vai
prājāpatyam12 | prājāpatye 'haṃs tat tatsalakṣma kriyate
mahaṃ13 indro ya ojasetyū14 aindraṃ15 bhavati | niṣkasya16 haitan maṇe rūpam
tasmān 17niṣkaṃ maṇiṃ srajaṃ17 purastād bibhrati18
19tad id āsa19 bhuvaneṣu jyeṣṭham20 iti rathasya haitad rūpam | tasmāt tam abhihāyaiva21 tiṣṭhanti | maha22 stavāno adriva23 iti hastino24 haitad rūpam | tasmāt taṃ pārśvata
ivādhirohanti | tāni vā etāni mahadrūpāṇi25 saṃpadyante | mahadrūpo vai prajāpatiḥ26 | prājāpatyaṃ mahāvrataṃ27 tat tatsalakṣma kriyate | upa28 hainam etāni rūpāṇy akrītāni tiṣṭhante
ya evaṃ veda
iyaṃ29 vām asya manmana 30 ity aindrāgnaṃ 31 bhavati | indrāgnī pūrvyastutir agrād 32 vṛṣṭira
ivājanīti 33 vā 34āhur jātam 34 | jāyanta 35 u etenāhnā 36 | yathā ha vā 37idam
āṇḍān 37 nirbhidyerann evam evaitasmād ahno 38 nirbhidyante 39
śṛṇutaṃ jaritur havam indrāgnī vanataṃ giraḥ
īśānā 40piṣyataṃ dhiyaḥ 40
mā pāpatvāya 41 no narendrāgnī mābhiśastaye 42
mā no rīradhataṃ 43 nide 44
iti pāpmana 45 evaiṣopahati (ḥ)
2.13-2
1uccā te jātamandhaseti2 mādhyaṃdinasya pavamānasyāndhasvatīr3 gāyatryo4 bhavanti
prājāpatyāḥ | prājāpatye 'haṃs tat tatsalakṣma5 kriyate | tāsu6 gāyatram7 uktabrāhmaṇam
8athāmahīyavaṃ9 prājāpatyaṃ10 sāma11 prājāpatye 'han kriyate | ahar eva tadrūpeṇa
samṛddhyanti12 | tenebhyas13 samṛddhena svāyāṃ 14janatāyām ardhukaṃ14 bhavati | atha
dohādohīyaṃ dugdhvā eva, etasyāhno dohāya | 15atha hariśrīrnidhanam16 | śrīr vai
hariśrīrnidhanam17 | etena vā indras sarveṣāṃ devānāṃ 18śriyam agacchat18 | śriyam
evaitena gacchanti | tā daśa stotriyā gāyatryāṃ saṃpadyante | daśākṣarā virāḍ | annaṃ virāḍ
mukhaṃ19 20gāyatrī chandasām20 | mukhata evaitad ātmano 'nnādyaṃ dadhate | 21punānas
soma dhārayety22 ubhayarūpā23 bṛhatī bhavati | eṣā ha vā ubhe sāmanī24 udyayāma25
tasmād etāṃ kurvanty eva bṛhatsāmnaḥ kurvanti rathantarasāmnaḥ
ā pṛcchena sadhasthena pratnena dharuṇena ca
pibācyud indra vaṃ somam 26ṛcor garbhe26 adhyāhitaḥ 27
iti yatra ha vai kva28 caṃṣā bṛhatī kriyate na haiva 29tasyendra īśata taṃ nāgacchet29
2.14
hariśrīnidha(na)tvam| tadetacchiptamāśnute (MSS tadetacchissavassamāśnute, tadetacchitsāmāśnute) śriyaṃ ya evaṃ veda !
devāsurā aspardhanta | teṣu hobhayeṣveva śrīrāsa | sa indro
'kāmayata vṛñjīyāsurāṇāṃ śriyamiti | sa etat sāmāpaśyat !
tena hariśrīrityevāsurāṇāṃ śriyamavṛṅkta tadveva hariśrīnidhanasya hariśrīnidhanattvam | tadetacchrīreva sāmāśnute śriyaṃ
vṛṃkte dviṣato bhrātṛvyasya śriyaṃ ya evaṃ veda | tat tryakṣaranidhanaṃ bhavati.
1tāsu2 rauravaṃ prajñātam agniṣṭomasāma ned antarayāmety3 athārkapuṣpam4—5annaṃ
vā arkaḥ | tasyaitat puṣpaṃ yad āraṇyam | tad 6dhy araṇye6 jāyata—āraṇyasyaivānnādyasyāvaruddhayai7 | athābhīśavaṃ8 tṛptyā9 eva | tarpayanty10 evainam etena11 | atha
pañcaviṃśatyakṣaranidhanam12 āṅgirasam13 | aṅgiraso vā ṛddhikāmās tapo 'tapyanta14
ta etat sāmāpaśyan | tenāstuvata | tato15 vai te16 sarve17 evādhruvan18 | sarve
haivardhruvanti19 ya evaṃ vidvāṃsa etena sāmnā stuvate | tat pañcaviṃśatyakṣaranidhanaṃ20
bhavati | pañcaviṃśo21 vai prajāpatiḥ | prājāpatyaṃ mahāvrataṃ22 tan tatsalakṣma kriyate23 | atha
naudhasaṃ24 prajñātaṃ brahmasāma25 | prajñātaṃ brahmasāma26 ned antarayāmety27 atha pṛśni28—annaṃ
vai pṛśni—annādyasyaivāvaruddhayai29 | atha30 rauhiṇakam31 | etena vai prajāpatir ekaśaphānāṃ32 paśūnāṃ kāmam ārohat33 | tad yat kāmam ārohat33 tad rauhiṇakasya rauhiṇakatvam34 | kāmaṃ paśūnāṃ rohati ya evaṃ veda | yathā ha vā ima āraṇyāḥ paśavo mṛgā evam ete
'gra ekaśaphāḥ35 paśava āsuḥ | tān eter eva rauhiṇakasya kiṭkiṭākārair36 grāmam
upānayat | tat37 trayodaśanidhanaṃ bhavati trayodaśasya māsa38 upāptyai | tad vā aśītibhis
saṃpannam | āśāyanty39 evainam etena | 40atha dairghaśravasam41—42annaṃ vai dairghaśravasam42—
annādyasyaivāvaruddhayai | atha samantam43, samantāḥ44 prajāpaśubhir45 asāmeti46 | 47atha
yaudhājayaṃ48 triṇidhanaṃ49, savanānāṃ klṛptyai50 | athauśanam antyaṃ51 sāma | antyena
sāmnāntyaṃ svargaṃ lokam aśnavāmahā52 iti
2.15
tad āhus tavaśśāvyam1 evaitasyāhnaḥ pṛṣṭhaṃ kāryam iti2 | tasyaiṣā kalyāprocess line: ṇy eva
praśaṃsā, na tv evāsmin3 dvau saṃpādadyataḥ | vāmadevyam evaity āhuḥ4 | vāmadevyaṃ hi5 (?)
tad dha vai pratyakṣaṃ vāmadevyaṃ yad rājanam6 | tasya7 prāṇena prastauti | ṛcā vai vāmadevyasya
prastauti | prāṇenaitasya hiṃ hiṃ hiṃ8 prāṇo 'sad iti vai hiṃkurvanti | yathā ha vai vayasa āśaya
evaṃ rājanasya vāmadevyam | prajāpatir vai pitādityaḥ9 putraḥ | prajāpatir vāmadevyam
ādityo rājanam10 | tasmād eva11 12etayor ābhāvattavaṃ tapatti | etad dhy asmāt
tejo12 nirminnam | tad vā aśītibhis13 saṃpannam | ekaikasyāṃ stotriyāyāṃ dve dve
aśītyau14 saṃpedyete | tāḥ pañcāśad15 aśītayas saṃpadyante | dve ha vā aśītyāv16 ahaś
caiva rātriśca | tābhyām enam āśayanti17 | āśayanty evainam etābhyām | tasya yan18
nidhana pṛṣṭāny eva tāni19—
2.16
1vāg iti rathantaram | īḷeti vairūpam | tac chakkaryas2 tad revatayaḥ3 | svar iti
vairājam | bṛhad iti bṛhat4 | bhā5 ity asau vā ādityaḥ | bhā ity etad evāsya nidhanam
etasya salomatām6 aśnute ya evaṃ veda | tad etat sarvāṇi 7pṛṣṭhāny abhivadaty etena7
sāmanidhanena8 | ta u vai9 pañca10 pañcaviṃśās sāmanidhanānāṃ saṃstutānāṃ saṃpadyante | tān
u etān nidhanaira eva hotānuśaṃsati
tad āhur ātmanāgre11 pratipadyam atha śīrṣṇā12 | ātmā vā agre 'tha śira iti
tad u ha tad yathā kataṃ13 patet14 tādṛk15 tad yat pañcaviṃśād ātmanas16 trivṛc
cchiro17 'bhi pratyavaroheyuḥ18 | śīrṣvaiva19 pratipadyam | sarvā ha vā etad20 devatā
21stotraṃ pratyupatiṣṭhanti21—mayā pratipatsyate mayā mayeti | sa yadi śīrṣṇā pratipadyeta yaiva
śiraḥpratipaddevatā22 bhavati23 tām eva tenardhnoti | yadi pakṣeṇa yaiva pakṣaupratipaddevatā24
bhavati tām 25 eva tenardhnoti26 | yadi pucchena yaiva pucchaṃpratipaddevatā27 bhavati23 tām
eva tenardhnoti | yady ātmanā yaivātmanaḥpratipaddevatā28 bhavati tām eva tenardhnoti29 | antaritā30 itarā devatā bhavanti | sarvā31 u ha vai devatā(ś) śīrṣann32 eva—ime vai
vasavaḥ33
2.17
ime rudrā ima ādityā ime viśve devāḥ | ayam evāyaṃ loka idam antarikṣam
ayam asau loka imā diśa' śrotram idaṃ rathantaram idaṃ vāmadevyam idaṃ bṛhad idaṃ yajñāyajñīyam | tad etac chīrṣṇā pratipadyamānas sarvābhir devatābhis sarvair ebhir
lokais sarvais sāmabhir anantarāyaṃ pratipadyate | sa yad ito 'nyenāṃgena pratipadyeta yaiva
tatpratipadevatā syāt tām evardhruyāt' | antaritā itarā ''devatā syuḥ' | 12athaitac chīrṣṇā pratipadyamānas sarvābhir eva devatābhir antarāyaṃ pratipadyate | atho haitad
devatānāṃ priyaṃ yac chīrṣṇā pratipadyate-sarvā no nāparātsīr' iti
2.1822
'reto' vā etad agre praviśati yad gāyatrīm | tato 'nyāny aṃgāni vikriyante | prāṇo vā eṣa praviśati yad' gāyatram | 'tam anyāny aṃgāny upasaṃsīdanti'
sa imān 'prāṇān ākāśān abhinirmanthati | prāṇo vai gāyatraḥ 9 | gāyatraṃ śira eva 10
tadāyatano vai prāṇo yac chiraḥ | tasmāt 11 trivṛtaiva 12 śīrṣṇā 13 pratipadyam atha pañcadaśena pakṣeṇātha saptadaśe 14nāthaikaviṃśena 15 pucchenātha 16 pañcaviṃśenātmanā 17 | tad ūrdhvāḥ
kīrtim 18 ūrdhvā śriyam ūrdhvā svargaṃ lokaṃ rohanti | atho haiṣāṃ tair eva jyotiṣṭomasya
19 stomaiś śivaiś śāntair etad ahaḥ 19 pariṣutaṃ bhavati | atho haiṣām eta eva jyotiṣṭomasya stomāś śivāś śāntāḥ parimādṛbhājanaṃ 20 bhavanti 21
2.19
1tad etat sarvapṛṣṭhaṃ2 sarvastomam3 ahaḥ | tad yad etena sāmanidhanena sarvāṇi4
pṛṣṭhāny abhivadati tena5 sarvapṛṣṭham6 | atha yad ete jyotiṣṭomasya stomāś śivāh
śāntāḥ parimādbhājanaṃ bhavanti7 tena sarvastomam | 8saṃpadā haiva9 triṇavatrayastriṃśau8
9stomāv abhisaṃpadyete9 | sarvapṛṣṭhena10 hāsya sarvastomenaitenāhā11 stutaṃ bhavati ya evaṃ
veda | tena 12haitanaike 'pi12 tṛtīyaṃ kṛtvā stuvata ekaṃ vāvedaṃ sāmeti vadantaḥ | teṣāṃ ha
teṣām 13amuṣmim̐l loke13 naiva śiraś cānyāni cāṃgāni vijñāyante14
2.20-2
piṇḍāḥ1 piṇḍā iva hi bhavanty akratāḥ2 | yathāṅgam eva stotavyam3 | te haivāmuṣmim̐l4 loke sāṅgās satanavo 'mṛtās saṃbhavanti5
atha haike sakṛd eva śīrṣṇa hiṃkurvanti-parāṅ6 etad yac chira iti vadantaḥ
tris trir itarebhyo 'ṅgebhyaḥ7 | te8 trayodaśa hiṃkārās saṃpadyante | evaṃ trayodaśasya māsa9
upāptir iti | tad u ha śaśvan na tathā10 | trir11 eva śīrṇe hiṃkurvantas12 tris trir
itarebhyo 'ṅgebhyaḥ | te pañcadaśa hiṃkārās saṃpadyante | pañcadaśo13 vā indraḥ | aindraṃ mahāvrataṃ14 tat tatsalakṣma kriyate
2.21
1tad āhur naudhasam evaitasyāhno2 brahmasāma2 kāryam iti| tad dha tat pakṣam anuvadati3 | rathantaram eva śyaitam4 eva kāryam iti | tad u ha tat pakṣam evānuvadati
bṛhad eva pañcanidhanam eva vāmadevyaṃ5 kāryam iti | ātmānaṃ6 haiva tad anuvadati
śrāyantīyam7 eva kāryam iti | na ha vai kiṃ cana śrāyantīyam anuvadati | mahāvaiṣṭambham eva8
kāryam | 9tad diṅnidhanaṃ9 bhavati | diśo vai pṛṣṭhāni10 | iyam eva prācī dig rathantaram
iyaṃ bṛhad11 iyaṃ vairūpam iyaṃ vairājam amūr mahānāmnīr12 imā raivatayaḥ13 | digbhyo14
vā etasmā annādyaṃ haranti15 | 16digbhyo vā asmā16 annādyaṃ hriyate ya evaṃ veda17 | atho
haiṣām etenaiva sarvāṇi pṛṣṭhāni brahmasāmavanti bhavanti18 | tasmād u haitat sāmaitasmād
ahno19 nāntarityam20 | tad u satobṛhatīṣu21 22bhavaty utkrāntyā22 evānapabhraṃśāya23
2.22
tad āhur ilāndam¹ evaitasyāhno² agniṣṭomasāma kāryam iti | tasyaiṣā
kalyāpyu eva praśaṃsā | atiricyate³ ⁴yad vyavacchidyurāmaṇīyaṃ⁴ tad yad adaḥ
pakṣam | ilāndaṃ⁵ tad⁶ ārbhavasya pavamānasyāṣṭubhima kārye, yad abhyuditaṃ⁷ ⁸tan ned
antarayāmeti⁸
vāravantīyam eva ⁹'kāryam iti⁹' | tasyaiṣā ¹¹kalyāṇy eva¹¹ praśaṃsā
niṣiddham iva tu yāvad¹² dhaiva kṛtvo¹³ yajate¹4 tāvad¹5 bubhūṣati¹6 tāvat kāmayateśreyān¹7 srthāṃ śreyān syām iti | tad ārbhavasyaiva pavamānasya gāyatryāṃ kārye¹8, ¹⁹yad
abhyuditaṃ¹9 ²⁰tan ned antarayāmeti²⁰
²¹tad u vā āhur yad vāvānyā²² vāṅ nātivadati²³ tad 'tasyāhno²4
'gniṣṭomasāma 25kāryam | yajñāyajñīyaṃ vāvānyā²6 vāṅ nātivadati | vāg vai yajñāyajñīyam²7 | kuto hi vāg vācam ativadiṣyati | tasmād etasyāhno yajñāyajñīyam
evāgniṣṭomasāma25 kāryam iti | athaitac caturim̐śa-saṃmitam anuṣṭubhi²8 kurvanti
trayastriṃśad vai devatāḥ²9 | prajāpatiś catustriṃśaḥ³⁰ | saprajātikā³¹ evaitena devā³²
ṛdhnuvanti | atha yad ārambhaṇīye ³³'haṃs trayastriṃśatsaṃmitaṃ³³ bhavati devatā
eva tenardhnuvanti³4 | athaitena saprajātikā evaitena devatā antata ṛddhvāptvāttiṣṭhanti³5
2.23
tad āhuḥ kāṃ devatāṃ dīkṣamāṇā anuniṣīdanti¹ kām anūttiṣṭhantīti² | sa
brūyād³ agniṃ devatānāṃ dīkṣamāṇā anuniṣīdanty ādityam anūttiṣṭhantīti | tasmād
dīkṣitān sata āhura āsata iti, yady api te śayīrann⁴ athotthiṣṭheyuḥ⁵| agnir hi devānām⁶ āsīnānāṃ śreṣṭhaḥ | agnidevatyā⁷ hi tarhi bhavanti | tasmād utthitān sata⁸ āhura
9udasthur iti 9 yady api ta āsīrann atho śayīran | ādityo hi devānām¹⁰ utthitānāṃ
śreṣṭhaḥ | ādityadevatyā¹¹ hi¹² tarhi bhavanti
tad āhuḥ ke¹³ bhūtvottiṣṭhantīti¹4 | sa brūyān manuṣyā bhūtā dīkṣante devā bhūtvottiṣṭhantīti
ta ¹⁵etad ṛgratasaṃ¹5 yajūretasaṃ¹⁶ brahmāṇi yonau¹⁷ reto dadhato yanti | agnāv
eva tad āhutībhir abhijuhvato¹8 yanti | tasmād dīkṣopasatsu¹9 vīva glāyanti²⁰
taruṇam iva tarhi reto bhavati | tasmād u strī²¹ durhṛdinī²² ²³vīva glāyati²³
taruṇam iva hi tarhi reto bhavati | tān stutiśastrais²4 trir²5 vardhayanto 'bhigṛṇvanto²⁶
yanti | tasmād²7 garbhā anaśnatas saṃbhavanti
2.24
'ta ṛṅmayā yajurmayām sāmamayā brahmamayā hiraṇmayā amṛtās saṃbhavanti
ṛṅmayo ha vai yajurmayas sāmamayo brahmamayo hiraṇmayo 'mṛtas saṃbhavati, ṛṅmayāny
asyāsthāni bhavanti ya evaṃ veda | tān udgātā purastāt saṃvatsarasya janayitvā
hotre prayacchati | tān hotā sūkais sūte | tat sūktānāṃ sūktatvam | tān chatraiḥ
praśāsti | tac chastrāṇāṃ śastratvam | tān ukthair utthāpayati | 'tad
ukthānāṃ ukthatvam | tebhya etad devyaṃ madhv aśītīr 14 annādyaṃ prayacchati
madhu hāsyāsmiṃś ca loke 'muṣmiṃś cānnaṃ bhavati ya evaṃ veda | akṣareṇākṣareṇo hāsmai
vidyās sarvān kāmān duhe | tasmāt saṃvatsara eva śasyaṃ saṃvatsare procyam
tasmād 18 brāhmaṇo hato na stāyāṅgavati | tasmād retas siktaṃ na stāyāṅgavati | tasmād
u havaṃ20 vidvān na stāyādbhavati | aśītibhir vai devā imān lokān imān adhvana
āśnuvata21 | 22tad aśītīnām22 aśītitvam | tisṛbhir evemaṃ lokam āśnuvata23,
tisṛbhir 24 antarikṣaṃ, tisṛbhir25 amuṃ, catasṛbhir eva diśa āśnavta, catasṛbhir
avāntaradeśān, 26ekayāmūr ūrdhvā 26, dvānavāśītayo 27 'bhavan | nava prāṇāḥ28
aśnute prāṇān | saprāṇas29 saṃbhavati | sarvaāyura30 eti | nākāmro
mriyate 31
2.25
athaiṣaudumbarī rājāsandī | tasyai bṛhadrathantare pūrvau pādau, vairūpavairāje aparau,
śākvararaivate anūcyāni, ṛcaḥ prācīnam ātānā, yajūṃṣi tiraścīnaṃ, sāmānyū āstaraṇaṃ,
vākovākyam atīrokāśa, śrīr upabarhaṇam | tasyai prajāpatiś ca bṛhaspatiś ca 10
pūrvau pādāv adhārayetāṃ, somaś ca varuṇaś cāparau | 11tasyām etam ādityam abhyaṣiñcanta 12 | vasavo rājyāya rudrā vairājyāyādityā svārājyāya 13 viśve devās sāmrājyāya
marutas sārvavaśyāya sādhyāś cāpyāś ca pārameṣṭhyāya 14 | tan na haitāvat kayācana devatayā
jitaṃ 15 yāvad ādityena | ye hi sutā devānām 16 āsaṃs ta enam asuvata | tasmin
diśo apitvam aicchanta 17 yathā rājani 17vijitinya apitvam icchanta 18 evam | tā 19
abravīt '20 pradānaṃ me 20 prayacchateti 21 | seyaṃ prācī dik prāyacchan 22 mad udayety
ahaś ca satyaṃ ca | mām 23abhy udeyety ūrdhvā23 dik24 prāyacchat25 kṣatraṃ ca rāṣṭraṃ ca
mām abhy apakrāmeti26 dakṣiṇā27 dik prāyacchad annaṃ ca rathaṃ ca| mām abhy apakrāmety
udīcī dik prāyacchad rūpaṃ ca varṇaṃ ca | samayā mām ayety antarikṣaṃ prāyacchat28 prakāśaṃ
cāsaṃbādhaṃ29 ca | mām abhy astam ayeti pratīcī30 dik 31prāyacchad ṛtaṃ31 ca rātriṃ32
ca| anu mām ā tapeti33 pṛthivī prāyacchat34–
2.17-2
—kṣemaṃ ca vimokaṃ ca | atha hāpa śreyasīr menire | tāḥ prati tvā vayam ātapāma 1
iti yātrām 2 ca prayāṃ ca prāyacchan | 3adbhir ha 3 vā eṣa etad ety apām evāyanena 4
tāsām etāsām 5ūrdhvāś chāyāḥ 5, prati hainam̐ tad ātapanti 6 | sa evam etā diśa
upāpnoti 7 | asyai prācyai 8 diśa udeti | abhy udetīmām ūrdhvāṃ 9 diśam 10 | ṣaḍ
itthaṃ 11 māsa 12 eti, ṣaḍ ittha(m) | samayāntarikṣam 13 eti | abhy astam etīmām 14
aparāṃ diśam | anv imāṃ pṛthivīm ātapati | tad yathā patir jāyā anusañcared
evam evainā eṣa etad anusañcarati
sa aikṣatāham evedaṃ 15 sarve saṃvṛṇajā 16 iti
2.26
sa vaśam 17 eva diva 19
ādatta, kṣatraṃ nakṣatrāṇām 20, ātmānam 21 antarikṣasya, rūpaṃ vāyor, ājñāṃ 22 manuṣyāṇāṃ,
cakṣaḥ 23 paśūnām, ūrjam apāṃ, rasam oṣadhīnāṃ, carathaṃ 24 vanaspatīnāṃ, śiśnaṃ 25
vayasām, arciṣam agner 26, hṛdayaṃ pṛthivyai, gandhaṃ hiraṇyasya, stanayitnuṃ vācas, saṅgamaṃ
pitṝṇāṃ 27, bhāṃ 28 candramasaḥ | tad yad eteṣāṃ bhūtānām ādatta, tad ādityasyādityatvam 29 | sa ya etad evaṃ vedaika 30 evādityo bhūtvaitasyāṃ rājāsandhyāma āste
2.7-2
na ha brūyāt—satram āsiṣya iti | śramiṣyāmīty 1 eva vaktavyam | dve ha vāva
devate 2 satram āsāte 2 prāṇāpānāv eva | tayor so 'bhyārohaḥ | tad yat tāv idaṃ satrāyete tasmāt tau satrasadau | tasmād u 3 śramiṣyāmīty eva 3 vaktavyam 4 | tasyaiṣa ślokaḥ 5—
saptarṣayaḥ pratihitās 6 subhūte
sapta paśyanti bahudhā niviṣṭau
saptaitaṃ lokam upayanty āpo
'svaprajau satrasadau yatra devāḥ
2.27
iti | saptarṣayaḥ 8 pratihitās subhūta iti puruṣo vai subhūtam | ta ime saptarṣayaḥ pratihitāḥ prāṇā 9
eva | sapta paśyanti bahudhā niviṣṭāv iti bahudhā hy etau niviṣṭau paśyanti yat prāṇāpānau 10
saptaitaṃ lokam upayanty āpa itīmā hy etīr 11 12 āpa imā hy etīr 12 imā ekā imā hy etīr
avācīḥ | asvapnajau satrasadau yatra devā ity ete eva te devate | sa ya etad evaṃ veda 13—
2.28
—yadi ca sa ha satram āste yadi ca nātha hāsyāsitam 1 eva satraṃ bhavati| ya u
evaṃ vidvāñ 2chramam upaparaity 2 ete evāsya devate 3 bhāgās satram āsāte so
'nārtas4 saṃvatsarasyodṛcaṃ gacchati5
‘asāv eva saṃvatsaro yo 'sau tapati | tasya yad7 bhāti tat saṃpad8, yan madhye
kṛṣṇaṃ maṇḍalaṃ tat sara ity adhidevatam 9 | athādhyātmam | ayam eva saṃvatsaro yo 'yaṃ
cakṣuṣi puruṣaḥ | tasya yac śuklaṃ tat saṃpad 10, yan madhye kṛṣṇaṃ maṇḍalaṃ tat saraḥ | tasyaiṣa
ślokaḥ—
mad evodeti11 sūryo 'staṃ 12 13mad u 13 ca 14 gacchati
māṃ sarve devā anvāyattā mām u nātyeti kiṃ cana
iti | mad evodeti 11 sūrya ity evaṃvido ha vāva sūrya udeti | astaṃ 15 mad u ca gacchatīty
evaṃvido16 ha vāvāstam eti | māṃ sarve devā anvāyattā 17 ity evaṃvidaṃ ha vāva sarve devā
anvāyattā | 18mām u 18 nātyeti 19 kiṃ 20canety evaṃvidaṃ 20 ha vāva na kiṃ canātyāti 21
2.29
tad āhuḥ kiṃ saṃvat1 kiṃ saraṃ2 kim ayanam iti | sa brūyāt trayy eva vidyā
saṃvat3 | tāṃ hi sarve devāsa samvāntāḥ4 | ahorātre5 eva saraḥ2 | te hīdaṃ sarvaṃ
sarataḥ | āditya evāyanam | sa hy eṣu 6lokeṣv eti6 | ity adhidevatam7
athādhyātmam | annam eva saṃvat | tad dhīdaṃ8 sarva saṃvāntam | vāg eva saraḥ2
vācā9 hi puruṣas sarati | prāṇa evāyanam | sa hy asmin10 sarvasminn eti | sa
ya evam etad adhidevataṃ cādhyātmaṃ ca saṃvatsarayaṇaṃ11 vedānārta12 eva saṃvatsarasyoddṛcaṃ
gacchati13
tad āhuḥ kathaṃ saṃvatsara14 ekacchandā barhito bhavatīti—
2.26-2
—ahobhir iti brūyāt | katham ahobhir iti | atirātrāv, ārambhaṇīya-mahāvratīye1 ahanī, 2pṛṣṭhyābhiplavāv, abhiji(t)3, traya svarasāmānaḥ3, pratyañcas4 traya
svarasamāno, viśvajid5, goāyuṣī6, daśarātro7, vaiṣuvatam8 eva saptāṃviṃśam9 etasmin
svarge loke 'cyūḍham | tasyaiṣa ślokaḥ —
10 tāṃ viṃśati(s) saptaśatāni10cāhu(ṣ)
ṣaṭtriṃśinoṃ bṛhatīṃ 11 kalpamānām
sānuṣṭub bhūtvā paśubhis sayonir
devān pitṝn 12 dadate 13 manuṣyāṃś ca
iti | tāṃ viṃśatis saptaśatāni 14 cāhūr ity ahorātrā eva te | ṣaṭtriṃśinoṃ 15 bṛhatīṃ kalpamānām ity
evaṃ ha tad ahobhi(ṣ) ṣaṭtriṃśinī bṛhatī 16 kalpate | sānuṣṭub bhūtvā paśubhis sayonir itīyam 17 eva dig 18 gām āharad 18 iyam aśvam 19 iyam ajām 19 iyam avim
anuṣṭubhe 20 vā etasyai satyai 21 diśaś śulkam āharann 22 ity evaṃ ha tat 23 | devān
pitṝn 24 dadate manuṣyāṃś ceti 25
2.30
vāg vā 26 anuṣṭup | vāco 27 vā idaṃ sarvaṃ yatam | evaṃ
vai saṃvatsara ekacchandā 28 barhato bhavatīti
2.31
ayam eva spṛṣṭhyo' yo 'yaṃ pavate | etena hīdaṃ sarvaṃ spṛṣṭam | spṛṣṭhyo ha vai
nāmaiṣaḥ2 | taṃ pṛṣṭhatha3 iti parokṣam ācakṣate | sarvān kāmān spṛśati ya evaṃ veda
asāva evābhi4plavo yo 'sau tapati | eṣa hīdaṃ sarvam5 abhi plavate 6
tad āhur yat pṛṣṭhyābhiplavāv ity ācakṣate 'bhiplavam u vai pūrvam upayanti
kathaṃ pṛṣṭhyaḥ pūrva upeto bhavatīti' | sa brūyād yad evāyam avaro vāyuḥ pavate para
ādityas teneti | atho yat paraṃ10 santam abhiplavam avaram 11 upayanti vyatiṣaṃgāya- 12
nirmārgāya 13 sarvāyuṣṭhāyai 14
tad āhur yac catvāro 'bhiplavasya 15 stomāṣ ṣaṭ pṛṣṭhyasya 16 kathaṃ tat
sambhāram 17 iti | sa brūyād yad evaite sadṛśi 18 devate vāyuś cādityaś ca tena
sambhāram iti | atho yad 19 brahmābhiplavaḥ kṣatraṃ pṛṣṭhyas teno eveti 20
2.32
tad' āhur yad ete pṛṣṭhayasya viṣamā2 stomās trivṛt pañcada[śa]s 3saptadaśa ekaviṃśas3 triṇavas trayastriṃśa4 iti, katham etat samāt samam upetaṃ bhavatīti
sa brūyād brahmaṇa vai trivṛt' | kṣatraṃ pañcadaśaḥ | brahma vai kṣatrā [jña] jyāyaḥ | tena samāt
samam upetaṃ bhavati | viṭ 10 saptadaśaḥ 11 | kṣatram u vai viśo jyāyaḥ | tena samāt 12
samam upetaṃ bhavati | ekaviṃśaṃ 13 stomam anu śūdraḥ 14 | vaiśyo vai 15 śūdrāj jyāyān
tena 15 samāt samam upetaṃ bhavati | triṇavaṃ stomam anu grāmyāḥ paśavaḥ | śūdro vai
grāmyebhyaḥ paśubhya śreyān | attā 16 hi sa teṣām 17 | tena samāt samam upetaṃ bhavati 18
trayastriṃśaṃ stomam anv āraṇyāḥ paśavaḥ | grāmyā vai paśava āraṇyebhyaḥ paśubhya
śreyāṃsaḥ | bibhyata itare20 caranty adhi gantetareṣāṃ hantā | tena samāt samam upetaṃ
bhavati
tad āhuḥ kasmād 21 ekarūpo 'bhiplavo2 1 dvirūpaḥ pṛṣṭhayas samāna 22 eva san
vyūḍhaś ca samūḍhaś ceti | sa 23 brūyād yasmād 23 idaṃ brahma brahmaiva24 | atha yasmād u
kṣatriyas san brāhmaṇo bhavati tasmād ekarūpo 25 'bhiplavo dvirūpaḥ pṛṣṭhaya iti 26
tad 27 dhaitad eka 'bhiplavasya ṣaṣṭham ahar ukthyaṃ28 kurvanty evaṃ sabhāram iti
tad u hovāca śāṭhyāyanira mohayanti 29 te 'bhiplavaṃ ye tathā kurvanti | abrahma tarhi 30
bhavati | tasmāt tathā na kāryam iti
atha haike pṛṣṭhayasya ṣaṣṭhād ahno dvipadaṃ 31 uddharanty evaṃ sabhāram iti | tad u
hovāca śāṭhyāyani 32 svarga eṣa loko yat pṛṣṭhayaṣ ṣaḍahaḥ 33 | yajamāna eṣa nidānena 34
yad dvipadaḥ | tam āyatanāc cyāvayanti | sa ya enāṃs tathā cakruṣo 35 brūyād āyatanād vā cyoṣyante 'smād vā lokād 36 iti, tathā haiva syuḥ 37 | tasmāt 38 tathā na
kāryam iti
2.33
tad āhur yad idaṃ prāyaṇīyam ahas trivṛd ācakṣate, prāyaṇīyam ity adaś
caturviṃśaṃ', katham etat trivṛtā prayataṃ bhavatīti | sa brūyād yad evete catvāriṃśat
trivṛtas saṃpadyante tena trivṛtā prayataṃ bhavatīti | atho yac cartuviṃśatyakṣarā gāyatrī teno
eveti2
tad āhuḥ katham 3etad vaiṣuvatīyam ahaś chandomyaṃ3 bhavatīti | sa brūyād
yāvanti saptānāṃ caturuttarāṇāṃ4 chandasām akṣarāṇi tāvaty etasyāhna stotriyāḥ | tena5
chandomyaṃ bhavatīti
tad āhur yad upariṣṭād6 viṣuvataś chandomān7 upayanti kathaṃ purastād viṣuvataś chandomā upetā bhavantīti | sa brūyād ya evaiṣa ārambhaṇīyasyāhaś8 caturviṃśa[ś]
chāndomikastomas tena9 purastād viṣuvataś10 chandomā upetā bhavantīti | atho yad
eva pṛṣṭhyasya dve dve ahanī samaste chandomās11 saṃpadyante teno12 eveti
2.34
tad āhur yat ṣaṭkṛtvaḥ1 purastād viṣuvataḥ pṛṣṭhyāny upayanti viśvajiti saptamam upariṣṭāt2 kathaṃ tat sabhāram iti | sa brūyād yad vā arvācīnaṃ 3viṣuvatas tad ayaṃ
loko4, yad ūrdhvaṃ3 viṣuvatas tad asau lokaḥ | "āsanna6 iva vā ayaṃ lokaḥ5
prarikta7 ivāsāv anyaḥ | dvitīyo hy ayaṃ lokaḥ | tad yad8 viśvajiti saptamam
upariṣṭāt pṛṣṭhyāny upayanty evaṃ sabhāram iti | atho ya evam u ya eva viśvajit
pṛṣṭhamayam9 eva | gaur vai rathantaram10 aśvo bṛhad ajā vairūpam avir vairājaṃ vrīhayaś
śakaryo yavā revatayaḥ | sa eṣa rasasaṃsikto11 yat pṛṣṭhāni 12 | tasyaiṣo 'kṣo yad 13
gāyatrīṣu bṛhad agniṣṭomasāma bhavaty etasya rasasyānapavardāya14 | atha ya etan nirhṛtapṛṣṭham 15 upayanti viviktarasaṃ16 te viśvajite śūnyaṃ17 upayanti | te na kiṃ cana
vyaśnuvate 18 | tasmāt pṛṣṭhamaya19 eva viśvajit kārya iti
2.35
tad dhaitad eke svarasāmnāṃ svarāṇy1 eva pṛṣṭhāni kurvanti| pṛṣṭhena vā ahar ākhyāyate, svarasāmāna ityeta ākhyāyante| tasmāt svarasāmnāṃ svarāṇy eva pṛṣṭhāni kāryāṇīti
te cet svarāṇi pṛṣṭhāni kuryur yāni ghṛ (?) bhavanti tāny ekabṛhatīṣu2 kuryuḥ| tad u hovāca śāṭyāyanir vayam̐ vāva pratyakṣaṃ svarāṇi pṛṣṭhāni kurmo ye bṛhadrathantare3 kurmaḥ| idaṃ vai
rathantaram ado bṛhat4| ābhyām u vai lokābhyām idaṃ sarvaṃ spṛtam5| 6tasmād bṛhadrathantare6 eva pṛṣṭhe7 kārye iti
atho haite vicchinnān svarasāmna upayanti ye trīṇy upayanti| sarvāṇy eva
kāryāṇi| tathā8 dvābhyāṃ dvābhyām 9ahas tāyate9| evaṃ saṃgṛhītā svarasāmāno bhavanty
avicchinnā10, atho 11pāpavasyasasya vyāvṛtyā11 iti
tad dhaitad eke viṣuvato bṛhatīṣv eva12 bṛhat13 pṛṣṭhaṃ kurvanti14 —
2.36
—bārhato viṣuvān, bārhato vāsāv ādityaḥ | bṛhatyām eṣa' etad adhyūḍhas2
tapati | tasmād3 bṛhatīṣv eva bṛhat pṛṣṭhaṃ kāryam iti4
atha haike bṛhatīṣv eva divākīrtyaṃ5 pṛṣṭhaṃ kurvanti | bṛhatyāyatanāni pṛṣṭhāni | idaṃ
(mss iyaṃ) vā antarikṣaṃ bṛhatī6 | tasyām ayaṃ vāyur antaḥ pavate | tat pṛṣṭhaṃ7, tasyā8 u
eva yad dvādaśākṣaraṃ padaṃ tena9, jagatīṣu10 kṛtaṃ bhavati | evaṃ tṛtīyasavanam ayātayāma11
kriyata iti | tad u hovāca śāṭhyāyanir12 jāgato viṣuvān13 | jāgatam etat sāma
jāgato 'sāv ādityaḥ | yadā14 hy eṣa udety atha jagad etasyaiva 15prayāṇam
anu praiti15 | tasmāj jagatīṣv16 eva divākīrtyaṃ17 pṛṣṭhaṃ kāryam iti18 | tato yās
tisro19 jagatyaś catasras20 tā bṛhatyaḥ21 | tena bṛhatīṣu kṛtaṃ bhavati | tās saṃstutā
aṣṭāviṃśatir22 bṛhatyas saṃpadyante | teno eva bṛhatty antaritā bhavati | atho haitat
prāṇasyaiva reto nirmitaṃ yad divākīrtyam | prajananaṃ23 jagatī | so 'sāv ādityaḥ | tad
yaj jagatīṣu divākīrtyaṃ24 pṛṣṭhaṃ25 kurvanti te26 svenaivainaṃ27 tad āyatanena samṛddhayanti
tenaibhyas samṛddhena svāyāṃ janatāyām ṛdhukaṃ28 bhavati
2.37
tad etat pṛcchanti kiṃ tad divākīrtye 'han' kriyate yena prajāḥ prajanayati yena ca
prajā dādhārayati2 | sa brūyāt prāṇasyaiva rato nirmitaṃ yad divākīrtyam | prajananaṃ jagatī 3
tena prajāḥ prajanayati | atha yat prāṇo bhūtvā parāṇi cāvarāṇi cāhāni dādharti teno
eva prajā dādhārayati | prāṇa eva divākīrtyam | cakṣuṣī bhrājābhrāje' | śrotraṃ
vikarṇam' | vāg daśastobham 12 | ta ime prāṇā 13madhyato hitāḥ 13 | tad dhai[ta] d14
eka udita evājyagrahān15 gṛhṇanti | udite' prātaranuvākam upākurvanti' | divākīrtyaṃ
vai nāmaitad ahaḥ | tan na rādhyā saṃsmajeyur iti | tad u hovāca śāṭhyāyanir sāmabhir
vā 19 ahāny abhiṣṭutāny ṛgbhī 19 rātrayaḥ | saiṣāṃ rātrir anabhiṣṭutā 20 śūnyā21
bhavati22 | atho prajāpatir eṣa yat prātaranuvākaḥ23 | tam āyatanāc cyāvayanti 24
sa ya enāṃs tathā cakṣuṣo 25 brūyād āyatanād vā cyoṣyante 'smād vā lokād iti, tathā
haiva syuḥ | tasmād yathaivetareṣām 26 ahnāṃ tathā kāryam
prāṇāpānāv upāṃśvantaryāmau 27 | udite 'nyaṃ juhvaty28 anudite 'nyam | bahir 29 vai
santaṃ prāṇam upajīvanty antas santam apānam | tad yad udite 'nyaṃ juhvaty30
anudite 'nyaṃ, bahis santaṃ prāṇam upajīvāmāntas santam apānam iti | atha ya 32etāv
udite 32 juhvati 31, prāṇāpānāv utkhidanti 33 | sa ya enāṃs tathā cakṣuṣo 25 brūyāt 34
prāṇāpānāv udakhātsura 35 mariṣyantīti, tathā haiva syuḥ | tasmād yathaivetareṣām ahnāṃ 36
tathā kāryam
2.38
tāni vā etāni dīkṣamāṇād utkrāmanty 1 agnihotraṃ darśapūrṇamāsau cāturmāsyāni 2
paśubandhaḥ pitṛyajño 3 gṛhamedho brahmaudano 4 mithunam 5 | tad yad dīkṣopasatsu svāheti
vratayati 6, tenāsya 7 dīkṣopasatsv anantaritam 8 agnihotraṃ bhavati | yad 9 upāṃśvantaryāmāv
udite 'nyaṃ juhvaty 10 anudite 'nyaṃ, tena sutyāyām | yat puroḍāśas 11 tena paurṇamāsam
ya[d] dadhi 12 tenāmāvāsyam 13 | yat 14 payasyā 15 tena cāturmāsyāni | yat paśum 16
ālabhante tena paśubandhaḥ | yad upāsanāny upāsyanti 17 tena pitṛyajñaḥ 3 | yad dhānāḥ
karambho 18 bhavati tena gṛhamedhaḥ | yat 19 saumyam āharanti 19 tena brahmaudanaḥ 20 | yat
patnīs saṃkhyāpayanti21 tena mithunam22
tad dhaika āhuḥ prāṇena tvā saṃbhavāmanīty eva pratiṣṭhāṇām23 abhiprāṇyānīti | tad u
hovāca śāṭyāyanir avakīrṇīrūpam24 ivaitat | eko vāva pumān prāṇāve vidyaivaitad
anantaritam atho 25yad eva25 yajñāyajñīyasya26 stotre saṃkhyāpayanti27
2.39
tad āhur yad anyair anyaiḥ1 sāmabhi stuvate 'nyā anyā2 anuśaṃ santy3 atha
kasmāt samānā4 gṛhā iti | sa brūyād annaṃ vai sāma5 | annam ṛk | prāṇā gṛhāḥ | anyad
anyad vai prāṇebhyo 'nnam āharanti | tasmād anyair anyaiḥ1 sāmabhi stuvate 'nyā anyā
anuśaṃsanti samānā6 eva gṛhā iti
prāṇā eva sāma7 | tan mūlam | atha yathā vṛkṣasya skandhāṃsi vā śākhā vā8 palāśāni vaivam anyāni sāmāni9 | sa ya etad evaṃ veda sarvoṇy evāsya sāmāni viditāni10
bhavanti
vāg evak̍11 | tan mūlam | atha yathā vṛkṣasya skandhāṃsi vā śākhā vā palāśāni
vaivam anyā ṛcaḥ | sa ya etad evaṃ veda sarvā evāsyarco viditā bhavanti
mana12 eva yajuḥ 13 | tan mūlam | atha yathā vṛkṣasya skandhāṃsi vā śākhā vā palāśāni vaivam 14 anyāni yajūṃṣi 15 | sa ya 16 etad evaṃ veda sarvāṇy evāsya yajūṃṣi 15
viditāni bhavanti
2.40
tad āhuḥ kiṃ nātiṣṭhuvanti 1, kiṃ nātiśaṃsanti, kiṃ nātigṛhṇantīti 2 | sa brūyāt
prāṇam eva nātiṣṭhuvanti | stute 3 vai prāṇa eva pariśiṣyate | vācam eva nātiśaṃsanti
śaste vai vāg eva pariśiṣyate | mana eva nātigṛhṇanti | gṛhīte vai mana eva pariśiṣyate
nātiṣṭutaṃ nātiśastaṃ nātigṛhītam evaṃvidas saṃpannam eva bhavati
atha ha vai samṛddha eva yajña upāsitavyaḥ | yad adhīyānn anupahanyamānaḥ 7 karoti
tat svargyam | svargyaṃ m etat, svargaloka etena bhaviṣyāmīty eva tad vidyāt | atha
yad duradhīyānn 10 upahanyamāno viṣiñcan 11 karoti, puṣṭis sā prajananam | puṣṭir ma eṣā
prajananaṃ, bahur bhaviṣyāmi prajaniṣya ity eva tad vidyāt
2.41
atha ha vai trayaḥ pūrve 'gnaya 1 āsur bhūpatir bhuvanapatir2 bhūtānāṃ patiḥ | ayaṃ vai
loko bhūpatir, antarikṣaṃ3 bhuvanapatir, asāv eva loko bhūtānāṃ patiḥ| atha4 hāyaṃ bhūtir5
nāma| teṣāṃ ha vaṣaṭkārañ śīrṣāṇi ciccheda| ta6 imās tisraḥ7 pṛthivīḥ8 praviviśuḥ
tasmād yad agnihotrasya vājyasya9 vāvaskandet10 tad abhimṛśed bhūpataye svāhā, bhuvanapataye
svāhā, bhūtānāṃ pataye svāheti11| eteṣu haivāsyāgniṣu hutam 12 askannaṃ bhavati13
atha ha vai trayaḥ pūrve ṛṣaya āsuś śūrpayavam adhvānā antardhān kṛṣimū
solvālāḥ14| te ha yajñasya kṛntatrāṇi15 dadṛśuḥ| tasyaitāḥ prāyaścittīr16 dadṛśuḥ—śaṃ ca
ma, upa ca ma, āyuś ca me, bhūyaś ca me, yajña17 śivo me saṃtiṣṭhasva, yajña sviṣṭo me18 saṃtiṣṭhasva, yajñāriṣṭo19
me saṃtiṣṭhasveti20 | tasmād etā darśapūrṇamāsābhyāṃ vā cāturmāsyair vā paśubandhena vā
saumyena21 vādhvareṇeṣṭropariṣṭāj22 japet| yad evātra yajñasya vidhuraṃ bhavati tad 23 eva tena
śamayati
prāṇa evāviṣuvato vyāno viṣuvān24 apāno yad ūrdhvaṃ viṣuvataḥ | apāno vā
idaṃ sarvam āharati| tasmād vayaṃ parastād 25 viṣuvato 'rvāñcaṣ26 ṣaḍahān upaimaḥ
2.42
atha ya ete viharanty etaṃ devayānaṃ27 panthānaṃ vicchindanti28 te na kiṃ cana vyaśnuvate29
tasmāt sahaivopeye iti
2.43
govalaṃ ha vārṣṇaṃ1 śāṭyāyanir uvāca—pitṛmān asi2 bhagavaḥ pitāmahavān3
saṃvatsarāya dīkṣiṣye4 'nu mā śādhīti| tatheti hovāca| ayanaṃ te vakṣyāmi, yad vidvān
anārtas saṃvatsarasyodṛcaṃ gacchaty5 utthāyāṃ yogakṣemī6 paṇāyyo7 bhavatīti| tān vā
etān dvādaśa māso yantīti hovāca | tato8 yāṃś caturo māso9 yanty agner eva10
tān ayanena yanti| agniṃ caiva tena devatānām upāpnuvantīmaṃ ca11 lokam iti| atha yān
aparāṃś12 caturo māso yanti vāyora eva tān ayanena yanti13 | vāyuṃ caiva devatānām
āpnuvanty antarikṣalokaṃ14 ceti| yān aparāṃś caturo māso yanty ādityasyaiva tān
ayanena 15yanti| ādityaṃ15 caiva tena devatānām upāpnuvanty amuṃ ca lokam iti
2.45
athaiṣaudumbarī rājāsandī | tāṃ haike prācīm eva nidadhati' | udīcīm eva
nidadhyāt | tasyā imāv avāntaradeśau pūrvau pādāv imāv aparau | tāṃ haike prācīm
evādhirohanti | tad u hovāca śāṭyāyanir udañco vai sārtvijyaṃ kurvanti | udīcīnadevatyā' udgātāraḥ' | udīcyaivāruheti' | tāṃ haike namaskāreṇaivādhirohanti' namas te 'stu
bhagavati vidma tvā mā nas śiṣairiti' | tūṣṇīṃ haivaikai' adhirohanti | mano vai prajāpatiḥ | prājāpatyam
etad ahar' iti | tām anenāgre 'dhirohed athānenāthānenāthānenāmṛtaṃ gamayeyam iti
athāssā ārūḍhāya vāṇaṃ 10 śatatantrim 11 āharanti | tam etena saṃtānena
saṃtanotiiti | athendraṇatayā 16 ceṣīkayā 17 vetasaśākhayā 18 colikhati 19 - mano jyotir iti,
vāk satyam iti 20 māno bhadra 21 iti | taṃ prayacchati
2.46
athaitā anyāḥ parimādaḥ kurute1| atha stute| atha śīrṣṇāgre stute 'tha dakṣiṇena
pakṣeṇā2thottareṇātha pucchenātmanottamena3| tat salomāya
śīrṣṇodgātā4 pratipadyata ātmanā hotā | yāṃ hy eva prāha5 tayā pratipadyate
atha yad anyāṃ prāhānyānyā pratipadyaṃte, viloma tat
atha haॅka ātmanaivāgre pratipadyante | tad u hovāca śāṭyāyanir yathāndho dvāram
ṛcchet tādṛk tad6 iti
atha haॅke 7stutvaitropāvaruhyaitad ahn śasyamānam8 īkṣamāṇā āsate | tad u
hovāca śāṭyāyanir īśvaraḥ pāpīyān bhavitor yas tathā karoti | kṣatraṃ vai sāma9| viḍ
chastram10| 11upary evāsīt11| rājānam evāhriyamāṇaṃ12 pratyavarohet13| tathāsya
rājā pratyavarūḍho bhavati | tasyai14 pratyavaroho—
mahī dyauḥ pṛthivī ca na imaṃ yajñaṃ mimikṣatām15
pipratāṃ16 no bharīmabhiḥ 17
iti | tām etām āsandīm uttarataḥ paryāhṛtya nidadhati18
2.47
tad āhur yad vihṛtam etad ahaś śasyate, vihṛtāsu studhvā[3]1 avihṛtāsu[3]
iti | vihṛtāsvi iti brūyāt | yā etā rājanyasya devatās tābhir vihṛtaṃ bhavati
tad yad2 gāyatrīṣu śiro bhavati, bṛhatīṣu ca kakupsu ca pakṣau, dvipadāsu ca pucchaṃ,
triṣṭupsv ātmā, katham ato vihṛtaṃ bhavatīti | etasyātmanaḥ pañcaviṃśaṃ3 śataṃ4 triṣṭubho
bhavanti | tato yac chatam āyuṣ tat | atha yāḥ pañcaviṃśatiḥ puruṣas saḥ5 | pañcemāḥ
pañcemāḥ pañcemāḥ pañcemāś catvāri prāṅgāṇi6 | ātmā pañcaviṃśaḥ7 | sa eṣa śatāyuḥ8
puruṣaḥ
tad āhur yad anyās triṣṭubhas saṃpūrṇākṣarāsu stuvata9 iti | sa brūyāt traiṣṭubho10
vai puruṣas triṣṭubyoniḥ11 | tānīmāni puruṣasyānyūnāni | tasmād vyūnākṣarāḥ12 | atha
yad viṣameṇa samas teno13 saṃpūrṇākṣarā iti
tad āhur yat pañcaviṃśaḥ puruṣaḥ puruṣasyaitat14 stotram ity āhuḥ 15 | atha
kasmād etāni viṣamāṇi sāmāni16 kriyante 17 18 puruṣasya sarvatāyā18 iti | sa brūyān19
mano vai prajāpatiḥ | prajāpatiḥ puruṣaḥ | tasyaiṣo 'ntar ātmā yad etāḥ pañcaviṃśati
stotryāḥ20 | atho yathā puruṣasya keśā nakhā lomāni śmaśrūṇi tādṛk tat | yad etāni
viṣamāṇi21 sāmāni kriyante puruṣasya sarvatāyā iti
2.48
tad āhur yad1 bṛhatyāyatanāni2 pṛṣṭhāni3 kathamaato bṛhatīṣu kṛtaṃ bhavatīti
etasyātmano dvāpañcāśaṃ śataṃ bṛhatyo4 bhavanty5 ekā ca kakup6| tena bṛhatīṣu kṛtaṃ bhavati
teno eva kakup 7pṛṣṭhebhyo na7 cyavata iti
tad āhuḥ8 kiṃchandāḥ9 pañcaviṃśa stoma iti | paṃktichandā10 iti brūyāt | etad
dha vai pratyakṣaṃ pañcaviṃśasya stomasya chando yat paṃktiḥ11 | etasyātmanas saptatriṃśaṃ śataṃ
paṃkyayo12 bhavanty ardhapaṃktiś13 ca | tena 14paṃktiś chandāḥ14| tā u eva dvānavatir15
atichandasaḥ | atichandā vai sarvāṇi chandāṃsy abhibhavati | tad vā asya tat sarvāṇy
eva chandāṃsy16 upetāni bhavanti
tad āhuḥ katham etat sarvam ahaḥ pañcaviṃśaṃ17 bhavatīti | saṃpadeti brūyāt 18
kathaṃ saṃpadeti | padyeti19 nava20 śīrṣṇo21 gāyatryaḥ22 | tāsāṃ saptaviṃśatiḥ padāni | ṣaṭ
chataṃ23 pakṣayor dvācatvāriṃśat pucchasya24 | tad yānīmāni saptaviṃśatiś śīrṣṇaḥ padāni
tato dve ādāya ṣaṭ chataṃ25 upadadhati | atha pañcaviṃśaḥ26 pariśiṣyate | tato yac27 chatraṃ
catvāras te pañcaviṃśāḥ28 | atha yāny aṣṭāv atiricyante tāni dvācatvāriṃśaty29 upadadhati | tau dvau pañcaviṃśau | pañcaviṃśa eva pañcaviṃśam30 | sarvaṃ pañcaviṃśaṃ bhavatīti
2.49
eṣa vāca yajñānāṃ viṣuvān yad agniṣṭomaḥ | te ye prāñco 1haviryajñā aupavasathāt1 te 'piyanti | atha ya uttare yajñakratavas2 sutyāyāṃ te 'piyanti
yat3 trivṛd4 bahiṣpavamānaṃ ye trivṛta stomās tena te 'piyanti | yat pañcadaśāny
ājyāni5 pañcadaśo mādhyaṃdino ye pañcadaśā stomās tena te 'piyanti | yat
saptadaśāni pṛṣṭhāni saptadaśa ārbhavo 6 ye saptadaśā stomās tena te 'piyanti | yad
ekaviṃśam agniṣṭomasāma ya ekaviṃśā stomās tena te 'piyanti | yad ekaviṃśaṃ
sarve stomā abhisaṃpadyante tena sarve stomā apiyanti
ayam evāgniṣṭomo yo 'yaṃ pavate | te 7 ye prāñco 8yajñakratavo 'gnis te 8
nidānena | atha ya uttare yajñakratava 9 ādityas te nidānena | yadā vā agnir udvāyati 10
vāyum evāpyeti | yad ādityo 'stam eti vāyum 11 evāpyeti 12 | tasya 13 vā etasya 14
tathaiva 15 vāgniṣṭomasya caturviṃśati stutaśastrāṇi 16 | evaṃ 17 caturviṃśatiḥ purovāto dakṣiṇatovātaḥ 18 paścādvāta uttaratovāta ūrdhvavāta 19 iti | prāṇa evāgniṣṭomastomaḥ | te ye
prāñco yajñakratavo 20 vāk 21 te nidānena | atha ya uttare yajñakratavaś 22 cakṣus te nidānena—
2.50
—yadā vai tūṣṇīm āste prāṇam eva vāg apyeti¹| yadā svapiti prāṇam eva cakṣur
apyeti²| tad yad evaṃvid vadati haviryajñair asya tad iṣṭaṃ³ bhavati | yat prāṇity agniṣṭomenāsya⁴ tad iṣṭaṃ bhavati | yad vīkṣata uttarair asya tad yajñakratubhir iṣṭaṃ bhavati | tad yad
evaṃvid vadati yat prāṇiti⁵ yad vīkṣata etair hāsya⁶ tat sarvair yajñakratubhir iṣṭaṃ bhavati
sa eṣa samānaprāyaṇas⁷ samānasaṃbandhanas⁸ saṃvatsaraḥ | tasya mana eva prāyaṇaṃ, vāk
saṃbandhanam| ⁹sa eṣa saṃvatsaro 'gniṣṭomān evābhisaṃpadyate | ṣaḍ atirātrasyātiyanti , trīṇy
ukthāni tridevatyas sandhiḥ | trīṇy ārambhaṇīyasyāhno¹⁰ 'tiyanti | atha yatra ¹¹ha kva¹¹
cābhiplavas sapta te 'gniṣṭomāḥ | ṣaṭkṛtvaḥ pṛṣṭhyam upayanti¹² | dvayoṣ ṣaḍ atiyanti
dvayoṣ ṣaṭ | so 'gniṣṭomaḥ¹³ | dvayoṣ ṣaṭ | tad amūni ṣaḍ upadadhāti | so 'gniṣṭomaḥ
agniṣṭomo 'bhijit | nava¹⁴ svarasāmnām atiyanti | tad amūni trīṇy upadadhāti | so
'gniṣṭomaḥ | agniṣṭomo viṣuvān | pratīcāṃ svarasāmnāṃ navāviyanti | pañcakṛtvaḥ pṛṣṭhyam
upayanti | dvayoṣ ṣaḍ atiyanti¹5 dvayoṣ ṣaṭ | so 'gniṣṭomaḥ | ekasya trīṇi | tāny eṣu
navasūpadadhāti | so 'gniṣṭomaḥ | agniṣṭomo viśvajit | goāyuṣoṣ ṣaḍ atiyanti
dvādaśāhniṣṭomā¹⁶ daśarātraḥ | agniṣṭomo mahāvratīyam¹7 ahaḥ | ṣaḍ atirātrasyātiyanti
tad amūni ṣaḍ upadadhāti | so 'gniṣṭomaḥ | dvādaśakṛtvaṣ ṣoḍaśinam upayanti | ¹⁸so
'gniṣṭomaḥ | yad u vā atirātre ṣoḍaśinam¹9 upayanti¹8, mohayanty amūṃ virājas²⁰
saṃpadam | atīmām²1 agniṣṭomasaṃpadaṃ²² ricyate | sa ha so²³ 'nidhāno vajro hinasti
atha vā anidhāno vajraḥ | sa eṣa samānaprāyaṇas samānasaṃbandhanas saṃvatsaraḥ | tasya mana eva
prāyaṇaṃ, vāk saṃbandhanam | sa eṣa saṃvatsaro 'gniṣṭomān evābhisaṃpadyate | saṃpadā hāgniṣṭomāyanaṃ²4 bhavati | upāptāny u tāny ahāni bhavanti yāni saṃvatsare citriyāṇi²⁵| tena
haitenāyanenobhau²⁶ kāmāv upāpnoti yaś cāgniṣṭomāyane yaś ca māsi pṛṣṭhe
2.51
mahāvratatrayaṃ²7 samāptam
dvayā1 ha vai pūrve2 ṛtava3 āsuḥ — prāṇartavo4 devartavaḥ5 | athaima etarhy6
ṛtava eva | prāṇa eva vasanta āsa | vāg grīṣmaḥ | cakṣur7 varṣāḥ | ārdram8
iva vai cakṣur, ārdrā iva varṣāḥ | śrotraṃ śarat | mano hemantaḥ | yā imāḥ puruṣa
āpas sa śiśiraḥ9 | atha devartavaḥ | vāyur eva vasanta āsa | agnir grīṣmaḥ10
parjanyo varṣāḥ | ādityaś11 śarat | candramā hemantaḥ | yā amūr12 divyā āpas
sa śiśiraḥ | sa yas sa prāṇo13 vasanta āsa, yo vāyur vasantas, so 'yam
etarhi vasantaḥ | atha yā vāg14 grīṣma15 āsa16, yo 'gnir17 grīṣmas, so18
'yam etarhi grīṣmaḥ | atha yac cakṣur varṣā19 āsur20, yaḥ parjanyo varṣās,
tā21 imā etarhi varṣāḥ17 | atha22 23yac śrotraṃ23 śarad āsa, ya ādityaś
śarat, seyam etarhi śarat | atha yan mano hemanta āsa, yaś candramā hemantas,
so24 'yam etarhi hemantaḥ | atha yā imāḥ puruṣa āpaś śiśira āsur25, yā
amūr divyā 26āpas sa26 śiśiras, so 'yam etarhi śiśiraḥ
2.52
ta ete ṣaḍ ṛtavaṣ ṣaḍ diśaḥ2 | ta eta ṛtavo3 digbhir mithunāvasanteneyaṃ prācī diṅ mithunā, grīṣmeṇeyaṃ, varṣābhir iyaṃ, śaradeyaṃ4, hemantenāsau5,
śiśireṇeyam | tad yathā patiṃ6 jāyā animeṣam7 īkṣarann evam evainā evaṃvidaṃ
dīkṣamāṇam īkṣante | tad yad digbhira īkṣitam tasmād dīkṣitaḥ10| sa dīkṣiṣyamāṇa11 ādityam upatiṣṭheta tvaṃ devatā dīkṣitāsi 12 | sā dīkṣamāṇasya teja indriyaṃ vīryaṃ
yaśa 13ādatse | mā me teja indriyaṃ vīryaṃ yaśa13 ādithāḥ | tava dīkṣām anu dīkṣa iti 14
athartūn anv ārohati
ya ṛtava ṛtubhyo 'dhy āsan
purā15 sūryācandramasor16 ca pūrve17
yebhiḥ18 prajānan 19 pradiśo diśaś ca
tān anv ārohāmi tapasā brahmaṇā ca
iti prāṇartūn20 anv ārohati
ya ṛtavaś candramaso 'dhi pūrvaṃ
ṛcaṃ vācaṃ brahmāṇam ābabhūvuḥ 21
ity evaṃvidaṃ hy ābhavan 22
yebhiḥ23 prajānan pradiśo diśaś ca
tān anv ārohāmi tapasā brahmaṇā ca
iti devartūn 24 anv ārohati
ya 25eka ṛtum traya 25 ṛtavaś ca
ye ṣaḍ 26caturviṃśatir ṛtavo 26 ye
dvādaśa saptadaśāny uta viṃśatiś ca
tān anv ārohāmi tapasā brahmaṇā ca
itīmān ṛtūn anv ārohati | sa evam etes tair 27 ṛtubhiḥ parigṛhītaḥ | sa yathā
tair27 ṛtubhiḥ parigṛhīta evam evānārttas28 saṃvatsarasyodvacaṃ29 gacchati | ṛtur
ṛtur hevavide30 kalpate
2.53
1keśī ha dārbhyo darbhaparṇayor didīkṣe2 | atha ha sutvā yājñaseno haṃso3 hiraṇmayo
bhūtvā yūpa upaviveśa | taṃ4 ha keśī śunīti5 nāmnābhyuvāda6 | sa ha cukrodha—sthaviro
'smi7 pañcālānāṃ8 rājā | sa u vai dīkṣito 'smi | ko nu 9mārhen nāmnaivābhivāditum9
iti10 | sa hovāca—mā krudhaḥ11 | abhivāditā te tenāsmi, yad aham etasyai12 viśas
tvatpūrvo rājāsam | abhivādito13 vāva14 te tenāsi, yad dīkṣito 'si | 15iṣṭāpūrtasya tvam
akṣitiṃ vettha15 | dīkṣām16 ahaṃ veda | saṃprabruvāmahā17 iti | sa hovāca—agnir dīkṣitaḥ18
pṛthivī dīkṣā, vāyur dīkṣito 'ntarikṣaṃ dīkṣā, ādityo dīkṣito19 dyaur dīkṣā, prajāpatir
dīkṣito mano dīkṣā20 | sa dīkṣata—yayā dīkṣayāgnir dīkṣitas tayā dīkṣayā 21dīkṣe, yayā21
dīkṣayā vāyur dīkṣitas tayā 21dīkṣayā dīkṣe, yayā21 dīkṣayādityo dīkṣitas tayā dīkṣayā22 dīkṣe, yayā23
dīkṣayā prajāpatir dīkṣitas24 tayā dīkṣayā dīkṣa25 iti
2.54
atha hetara' uvāca | brahmaṇe dadad brūyād brahyan manas te dadāni, tad anena
niṣprīṇāni 4, brahmann idaṃ dadānīti - yad dāsyan syāt | sa yan mano dadāti-candramā
vai manaś-candramasam evāsmai tad dadāti | tad yāvac candramā na kṣīyate, tāvad asya
tad dattaṃ na kṣīyate
hotre dadad brūyād dhotar vācaṃ te dadāni, tām anena niṣkrīṇāni 7, hotar idam
dadānīti - yad dāsyan syāt | sa yad vācaṃ dadāty - agnir vai vāg'-agnim evāsmai
tad dadāti | tad yāvad agnirna 10 kṣīyate, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate
adhvaryave" dadad brūyād adhvaryo prāṇaṃ te dadāni, tam anena niṣkrīṇāny 12,
adhvaryo idaṃ dadānīti 13 - yad dāsyan syāt | sa yat prāṇaṃ dadāti-vāyur vai prāṇo
-vāyum evāsmai tad dadāti 14 | tad yāvad vāyur 15 na kṣīyate, tāvad asya tad dattaṃ na
kṣīyate
udgātre 11 dadad brūyād udgātaś 16 cakṣus te dadāni, tad anena niṣkrīṇāny,
udgātara 17 idaṃ dadānīti - yad dāsyan syāt | sa 18yac cakṣur 17 dadāty-ādityo
vai cakṣur-ādityam evāsmai tad dadāti | tad yāvad ādityo na kṣīyate, tāvad asya tad
dattaṃ na kṣīyate
sadasyāya dadad18 brūyāt sadasyātmānaṃ te dadāni, tam anena niṣkrīṇāni,
sadasyedaṃ dadānīti-19yad dāsyan 19 syāt| sa yad ātmānaṃ20 dadāty-ākāśo vā
ātmā-ākāśam evāsmai tad21 dadāti| tad yāvad ākāśo na kṣīyate, tāvad22 asya
tad dattaṃ na kṣīyate
hotrakebhyo dadad brūyād dhotrakā23 śrotraṃ vo24 dadāni, tad anena niṣkrīṇāni25,
hotrakā idaṃ dadānīti-yad dāsyan syāt| sa yac chotraṃ dadāti-diśo vai śrotraṃ-diśa
evaibhyas tad dadāti| tad yāvad26 diśo na kṣīyante, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate
prasarpakebhyo dadad2 brūyāt prasarpakā lomāni vo 27 dadāni, tāny anena
niṣkrīṇāni, prasarpakā idaṃ dadānīti-yad28 dāsyan syāt| sa yal lomāni dadāty29oṣadhivanaspatayo vai lomāny--oṣadhivanaspatīn30 evaibhyas tad dadāti| tad yāvad
oṣadhivanaspatayo31 na kṣīyante, tāvad asya tad dattaṃ na kṣīyate
saiṣeṣṭāpūrtasyākṣitiḥ32| sa ya evam etām iṣṭāpūrtasyākṣitiṃ veda, na hāsyeṣṭāpūrtaṃ kṣīyate
tad u vā āhur 33vāg vāva33 dīkṣito, vāg34 dīkṣā, vāg35 idaṃ sarvaṃ
kṣiyati36| vāci vāvedaṃ sarvaṃ kṣitam iti vāva tau tat saṃprocyate37
tad u hovāca śāṭhyāyanī38 rathantareṇa dīkṣe, vāmadevyena39 dīkṣe, bṛhatā dīkṣa ity 40eva
dīkṣeta40| atha vimuñceta bṛhatā vimuñce, vāmadevyena vimuñce, rathantareṇa vimuñca iti| saṣau
dīkṣāyai yuktiś ca vimuktiś ca| sa ya evam 41etāṃ dīkṣāyai41 yuktiṃ ca vimuktiṃ ca veda,
vasīyān eva bhavati
First 58 of 94 passages. Read on
Linked texts (1)
- Jaiminīyabrāhmaṇa — Sanskrit