Rigvedabrahmana 18
Ṛgvedabrāhmaṇa 18
- Language
- Sanskrit
18.1
iti saptadaśo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
atiriktasomo vā eṣa yadāśvinaṃ yadvai yajñasyātiricyate bhrātṛvyastena yajamānasya pratyudyamī bhavatyatha yatparastādaśvinau yajatyaśvinau
vai devānāṃ bhiṣajau bheṣajyameva tatkurute 'tha yatra ha tatsavitā sūryā
prāyacchatsomāya rājñe yadi vā prajāpatestatsahasramanvākarodduhitṛ uhyamānāyā etadāsāṃ devatānāmāsīttā abruvannājimaṃyāmāsminatsahasra
iti tā ājimā¹yaṃstadaśvinā udajayatāṃ rāsabhena tasmādvahvyo devatāḥ
śasyante 'thāśvinamityākhyāyate tata u haitadruta rāsabho na sarvamiva
javaṃ dhāvati srutaṃ ² mayeti hataṃ manyamānaḥ sahasraṃ śaṃsetsahasraṃ hyudajayatām
18.2
tadāhuryadvṛhatyāyatanāni pṛṣṭhāni bhavantyatha kasmāttriṣṭubhā pratipadyata iti triḥ śasteṣā tisraśca bṛhatyaḥ saṃpadyanta ekā ca gāyatryīdamu
ha saṃdhe rūpaṃ yattisro bṛhatyaḥ prathamarūpaṃ gāyatryatha yadvṛhatīmabhisaṃpādayati bṛhatīṃ hyabhi vrataṃ saṃpadyate 'tha yadbārhatīnāṃ pratipadāṃ prathamaṃ
prathamaṃ pragāthaṃ punarādāyaṃ kakupkāraṃ śaṃsati punarādāyaṃ vai sāmagāḥ
stuvate tasyaivaitadrūpaṃ kriyata āgneyaṃ kratuṃ śaṃsati tadimaṃ lokamāpnotyuṣasyaṃ śaṃsati tadantarikṣalokamāpnotyāśvinaṃ śaṃsati tadamuṃ lokamāpnoti
sauryaṃ kratuṃ śaṃsatyasti vai caturtho devaloka āpastameva tenāpnoti pragāthaṃ śaṃsati paśavo vai pragāthaḥ paśūnāmevāptyā atho prāṇāpānau vai
bārhataḥ pragāthaḥ prāṇāpānāveva tadātmandhatte 'tha śastrasyaiva sendratāyai
dyāvāpṛthivīyaṃ śaṃsati pratiṣṭhe vai dyāvāpṛthivī pratiṣṭhityā eva dvipadāṃ śaṃsati pratiṣṭhānīyaṃ vai chando dvipadā³ pratiṣṭhityā eva bārhaspatyayā paridadhāti brahma vai bṛhaspatirbrahmanneva tadantaḥ pratitiṣṭhatyathaiṣā
saṃpadbhavati
18.3
trīṇi gāyatrīśatāni te dve bṛhatīśatè saptatimranuṣṭubhaḥ saptatiṃ
paṅktīścatvāriṃśacchataṃ bṛhatīnāṃ trayāṇāṃ triṣṭupśatānāṃ gāyatrīśatamuddhṛtya
tāni trīṇi bṛhatīśatèāni tacca gāyatrīśataṃ jagatīśrataṃ ca te dve bṛhatīśatè pañcāśattriṣṭubhaḥ pañcāśaduṣṇihaḥ śataṃ bṛhatyaḥ saṃpadyante 'tha yāḥ
saptapañcāśataṃ bṛhatyo 'caiva tāḥ saṃpannā atha ye dvāpañcāśau triṣṭubhau
dvipadā ca tāstisro bṛhatyaḥ saṃpadyante tannānācchandasyānāṃ sahasraṃ satsahasaṃ bṛhatyaḥ saṃpadyante na sahasramatiśaṃsennārvāksahasrādityeṣā haiva sthitiḥ
pro levāśvinasya vibhūtiratidṛbhyata eṣa āgneyaḥ kraturāgneyādeva kratorna
niṣkravetātha yadyāgneyaṃ kratuṃ purā kālātsamatīyādāśvinamanu yatkiṃca
dvidevatyamṛcu tadanuvartayetsaurye kratau pāvamānīryathāchandasaṃ gāyatrīrgāyatre triṣṭubhastraiṣṭubhe jagatīrjagate sarvaṃ sauryaṃ¹ nyaṅgaṃ sauryasyāyatane sarvānaindrānpragāthānpragāthasyāyatane sarvaṃ dyāvāpṛthivīyaṃ dyāvāpṛthivīyasyāyatane sarvā dvipadā dvipadāyā āyatane sarvaṃ bārhaspatyaṃ purastātparidhānīyāyā etadvai kiṃciddivarcaṃ na pradṛhyate
18.4
atha vai cakrīvadāśvinamālambane cakre akūdhīcyo 'kṣa ā vāṃ ratho
aśvinā śyenapatveti sa uddiratha catvāryāgastyāni yuktāni sa eṣa
devarathaḥ sa etena devarathena svasti svargaṃ lokaṃ samaśnute sasuparṇaṃ syādvayo vai suparṇastadyathā pakṣi vayo bhūtvaivaṃ sa svasti svargaṃ lokaṃ samaśnute
dvirevāśvināyāhvayate pratipade caiva paridhānīyāyai ca tadyathā pratīghātenānivekṣyamāno dhāpayedevaṃ tadyathātaḥ paridhānasyaiva mīmāṃsā yadādityo rarācyāmatisarpedyadainaṃ svayaṃ hotā nirjānīyādyadāsya lohitimāpīyā²dyadainaṃ sarve raśmayaḥ pratyutsarperantasa kālaḥ paridhānasyaitasminha vā eṣa kāle 'pahatapāpmā viviktapāpmā bhavatyapahate pāpmānaṃ
vivicyate pāpmanā ya etasminkāle paridadhātyatha yadyabhraṃ syādetadvā
asya tadrūpaṃ yena prajā bibhartīdamekaṃ yadayaṃ prāṇo 'dhyātmamatirohito
madityeva
18.5
taṃ manyamānaḥ paridadhyādvibhrāja āhutiṃ juhuyādanirjñāyamāna
āditye yo 'nupayuktaḥ syādāvirebhyo bhavati dvābhyāṃ yajeddvābhyāṃ hyāśvinamityākhyāyate 'navānaṃ gāyatrīmuktā virājo 'rdharce 'śvāniti
śrīrvirāḍannādyaṃ śriyāṃ tadvirājyannādye pratitiṣṭhatyuttareṇa virājo 'rdharcena
vaṣaṭkaroti svarga eva talloke yajamānaṃ dadhāti virājaiva yajediti
ha smāha kauṣītakistrayastriṃśadakṣarā vai virāṭra trayastriṃśaddevatā aca-.
rabhājo devatāḥ karotyaśvinā vāyunā yuvaṃ sudakṣeti skheva sthitāśvinī
triṣṭuptiroahnyavatī tiroahnyā hi somā bhavantyatho balaṃ vai vīryaṃ
triṣṭubbalameva tadvīryaṃ yajamāne dadhātyanuvaṣaṭkarotyāhutīnāmeva śāntyā
āhutīnāṃ pratiṣṭhityai saṃsanneṣu cchandogeṣu pravṛttahomīye āhutī juhoti
mahacchastraṃ vākca manaśca prīte udayacchāte iti
18.6
atha hāriyojanāena caranti harī eva tatprīṇantyatra devāḥ sādhyāḥ
prītā bhavanti triṣṭubhaṃ hāriyojanasya puronuvākyāmanūcya jagatyā yajati balaṃ vai vīryaṃ triṣṭuppaśavo jagatī bala eva tadvīrye 'ntaḥ paśuṣu
ca pratitiṣṭhati maddhatī yājyā maddhaddhi tṛtīyasavanamanuvaṣaṭkarotyāhutīnāmeva śāntyā āhutīnāṃ pratiṣṭhityai tāsāṃ bhūyiṣṭhā dhānānāmādadīta
paśavo vai dhānā bhūmānameva tatpaśūnāmātmandhatte 'tha yadṛcaṃ japanti
yadāhutīrjuhvati svastyayanameva tatkurvate yajñasyaiva śāntyai yajamānasya ca
bhiṣajyāyai tā āhavanīyasya bhakṣānte nivapanti yonirve paśūnāmāhavanīyaḥ sva evaināṃstadyonau 'napakrame dadhati
18.7
atha śākalāñjuhvati tadyathāāhirjīrṇāāyai tvaco nirmucyeteṣīkā vā
muñjādevamevaite sarvasmātpāpmanaḥ saṃpramucyante
18.8
atha savyāvṛtto 'psu somānupaparāyanti tānihrāntarvedyāsādayanti
taddhi somasyāyatanaṃ vyavadadhati darbhapiñjūlāni yadā vā āpaścauṣadhayaśca
saṃgacchante 'tha ślakṣṇaḥ somastā vaiṣṇavyarcā ninayanti yajño vai viṣṇuryajña
evaināṃstadantaḥ pratiṣṭhāpayantyatha prāṇāntasaṃmṛśanti tadyadevātra prāṇānāṃ
krūrīkṛtaṃ yadviliṣṭaṃ tadevaitadāpyāyayanti tadbhiṣajyanti bhakṣaparidhīnkurvate
mānuṣeṇaiva tadrakṣeṇa daivaṃ bhakṣamantardadhate
18.9
avabhṛtho 'mumevaitatsavanerīpsanti yo 'sau tapatidyudyantaṃ prātaḥsavanena madhye santaṃ mādhyaṃdinena savanenāstaṃ yanta tṛtīyasavanena sa vā
eṣo 'paḥ praviśya varuṇo bhavati tasmādvāruṇamekakapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatyekasyā vai śrīḥ śrīrvai varuṇaḥ śriyāmeva tadantataḥ pratitiṣṭhati te
'ntareṇa cātvālotkarā upaniṣkrāmanti taddhi yajñasya tīrthamāpnānaṃ nāma
tadetadṛcābhyuditamāpnānaṃ tīrthaṃ ka iha pravocadityetena vai devāstīrthena
yajñaṃ prapadya sarvānkāmānāpnuvam̐statho evaitadyajamāna etenaiva tīrthena yajñaṃ
prapadya sarvānkāmānāpnoti
18.10
te yasyāṃ diśyāpo bhavanti tāṃ diśamabhyāvṛtya caranti sā vai
prācī digyasyāṃ devatāścaturaḥ prayājānyajatyṛte barhiṣkānvarhiṣmantamutsṛjati na hyatra barhiḥ stīrṇyate vārtraghnāvājyabhāgau bhavataḥ pāpmana eva
vadhāyātho hāsya paurṇamāsāttantvāditaṃ bhavatyapsumantau haike kurvanti
vārtraghnau tveva sthitāvatha yadapsu varuṇaṃ yajati sva evainaṃ tadāyatane
prīṇātyatha yadagnīvaruṇau yajatyagniḥ sarveṣu haviḥṣu bhāgī bhavati dvāvanuyājau yajatyṛte barhiṣkau barhiṣmantamutsṛjati prajā vai barhirnaitprajāmapsu pravṛñjānīti ta ekaśataṃ prayājānuyājā bhavanti śatāyurvai puruṣaḥ
śataparvā śatavīryaḥ śatendriya upa ya ekaśatatamaḥ sa ātmā tadetadaṅgirasāmayanaṃ sa etenāyanena pratipadyate 'ṅgirasāṃ salokatāṃ sāyujyamāpnotyatha yāḥ ṣaḍviṣṭau vā ṣaṣaṭkṛtayastadādityānāmayanaṃ sa ete¹nāyanena pratipadyata ādityānāṃ salokatāṃ sāyujyamāpnoti
18.11
anūbandhyā caturthamevaitatsavanaṃ yadanūbandhyā tasmādacyutā bhavati caturtha hyevaitatsavanānāṃ sā vai maitrāvaruṇī bhavatyagnīṣomīyo hi purastātkṛto bhavati² tasmānmaitrāvaruṇī bhavati yajñasyaiva sabhāratāyā atha
yadapsu varuṇaṃ yajatyatha mitro hīno bhavati tasmānmaitrāvaruṇī bhavati
mitrasyaivānulabdhyai
18.12
atha yadi paśurānīto 'nupākṛto mriyetarvigbhyastaṃ kārayedathānyaṃ
tadrūpaṃ taddevataṃ¹ paśumālabheraṃstamāprītaṃ paryagnikṛtamudañcaṃ nayeyustaṃ saṃjñapayeyustasyānu nyāya²mitaraṃ karśayeyustayornānā vape utkhidya nānā śrapayitvā nānāvadāya samāne vaṣaṭkāre juhuyustayornānaiva paśupuroḍāśau
śrapayitvā nānāvadāya samāne vaṣaṭkāre juhuyustayornānaiva haviṣī
śrapayitvā nānāvadāya samāne vaṣaṭkāre juhuyurevaṃ tṛtīyagudāvevaṃ jāghanyau yadi tvekyaivāpriyāprītaḥ syāttenaiva pracareyuriti sā sthitiḥ
prāṇā vā āpriyaḥ prāṇānevāsmiṃstaddadhātyatha yadyaṣṭāpadī syātkathaṃ
syāditi garbhasya tvaco vapā rūpaṃ phalīkaraṇānaṃ phālīkaraṇāngarbhamiti śāmitre śrapayitvetarasya vaṣaṭkāreṣu śāmitra eva juhuyū rakṣāṃsi
ha vā etadyajñaṃ gacchanti yadacaitādṛgbhavati tāni tenāpahanti tadrakṣo
hatamevaṃ nu yadi paśuranūbandhyā bhavati yadyu vai payasyaitaddvai mitrāvaruṇayoḥ
svaṃ haviryatpayasyā ़ mitrāvaruṇayoḥ payasyeti hi sthitā
18.13
atha yadi gopaśurbhavati gosaṃstavau vai mitrāvaruṇau tasmādgopaśurbhavati yuvaṃ vastrāṇi pīvasā vasāthe iti vapāyai yājyā pīvaseti
tadvapāyai medaso rūpaṃ yadvaṃhiṣṭhaṃ nātividhe sudānū iti puroḍāśasya
vaṃhiṣṭhamiti bahala iva hi puroḍāśaḥ pra bāhavā sisṛtaṃ jīvase na
iti haviṣo bāhaveti taddhaviṣo 'ṅgānāṃ rūpam
18.14
udaṅṅudvasyatyudaṅ hi jīvaloka udaṅṅudvasāya vaiṣṇavyarcā pūrṇāhutiṃ juhoti yajño vai viṣṇuryajñameva tadārabhate pañcakapālaḥ puroḍāśo
bhavati pañcapadā paṅktiḥ pāṅkto vai yajño yajñasyaivāptyai yadyu vā aṣṭākapālaḥ paurṇamāsameva tantraṃ bhavati pratiṣṭhā vai paurṇamāsaṃ pratiṣṭhityai
eveḍhaṃ tveva pratyakṣaṃ punarādheyasya rūpaṃ yatpadapaṅktayo yājyānuvākyāstathaiva vyatiṣaktāstasyāṃ saṃsthitāyāṃ yajamāno 'gnihotraṃ juhoti
saṃsthite hyagnyādheye 'gnihotraṃ hūyate tasmāttasyāṃ saṃsthitāyāṃ yajamāno
'gnihotraṃ juhuyāditi juhuyāditi
Linked texts (2)
- Kauṣītakibrāhmaṇa — Kauṣītaki, Sanskrit
- Ṛgvedaśāṅkhāyanīyabrāhmaṇa — Sanskrit