Pramāṇa · Search · About · API

Rigvedabrahmana 24

Ṛgvedabrāhmaṇa 24

Language
Sanskrit

24.1

iti dvāviṃśo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
paśavaḥ pañcamamahaḥ paṅktirvai tanvasya nidānaṃ paśavaḥ paṅktiriti tasyaitāni chandorūpāṇi vṛṣabhamaddhenumadṛgdhavaddhatavatsaddadgayimadvājavaddhyāsavadditīmamū ṣu vo atithimuṣarbudhamityājyaṃ rāyaḥ sūno sahaso martyeṣviti rāya iti rayimadrayimaditi vā asya rūpamadhyāsavattatpaṅkte
rūpaṃ jāgataṃ jagatprātaḥsavano hyeṣa tryaha iti nu vyūḍha udvṛttyaitadamriṃ taṃ
manye yo vasuriti samūḍhe pāṅktaṃ paṅktirvai pañcamamaharyadetadahastadetā astaṃ
yaṃ yanti dhenava iti dhenumaditi vā asya rūpaṃ bārhataḥ praugaḥ paśavaḥ
pañcamamaharbārhatāḥ paśavaḥ paśūnāmevāptyai yatpāñcajanayayā viśeti marutvatīyasya pratipatpāñcajanyayeti tatpañcamasyāhno rūpamityā hi soma inmada
iti mahatyāṅktaṃ tasyoktaṃ brāhmaṇamavitāsi sunvato vṛktabarhiṣa iti ṣaṭpadāḥ ṣaḍvā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarasyaivāptyai tāsāṃ gāyatrīśaṃsaṃ śastramiti ha smāha kauṣītakistadvā atra saṃpannaṃ² yadgāyatrīśaṃsaṃ tadyadaṣṭābhiraṣṭābhirakṣaraiḥ praṇauti tadgāyatrīrūpaṃ marutvām̐ indra vṛṣabho raṇāyeti
vijñātatraiṣṭubhaṃ savanadharaṇaṃ tasyoktaṃ brāhmaṇaṃ vṛṣabho raṇāyeti vṛṣabhabattadetasyāhno rūpamayaṃ ha yena vā idamiti marutvatīyaṃ gāyatraṃ gāyatramadhaṃdino hyeṣa tryahaḥ

24.2

mahānāmnyaḥ pṛṣṭhaṃ bhavanti mahānāmnībhirvā indro vṛtramahaṃstaṃ vṛtraṃ
hatvā yantaṃ devatāḥ pratyupātiṣṭhanta parācyo hāsmādagre 'pakrāntā bibhyatyastasthustaṃ prajāpatiḥ papracchāśako hantū3mityevā hyeveti pratyuvācāniruktamanirukta u vai prajāpatistatprājāpatyaṃ rūpaṃ tamagniḥ papracchāśako
hantū3mityevā hyagna iti pratyuvāca taṃ svo mahimā papracchāśako hantū3miti sa hāsmādagre 'pakrānto bibhyattasthāvevā hīndreti pratyuvāca
taṃ pūṣā papracchāśako hantū3mityevā hi pūṣanniti pratyuvāca taṃ viśve
devāḥ papracchuraśako hantū3mityevā hi devā iti pratyuvāca tāni vā
etāni pañcapadāni purīṣamiti śasyante so ṛca eva velā tā vā
etāḥ śakvarya etābhirvā indro vṛtramaśakahantuṃ tayadābhirvṛtramaśakahantuṃ
tasmācchakvaryaḥ śaktayo hi pratyasmai pipīṣate yo rayivo rayintamastyamu
vo aprahaṇamiti trayastṛcā asmā asmā idāndhasa iti bṛhatīṃ daśamīṃ
karotyevā hyasi vīrayuriti khveva sthitā purīṣasya samānābhivyāhārā
tathā sa stotriyeṇa samo vātiśayo vā saṃpadyate yadindra nāhuṣīṣveti
sāmnaḥ pragātho yadvā pañcakṣitīnāmiti pañceti tatpañcamasyāhno rūpamindro
madāya vāvṛdha iti mahatyāṅkaṃ tasyoktaṃ brāhmaṇaṃ predaṃ brahma vṛtratūryeṣvāvitheti ṣaṭpadāstāsāmuktaṃ brāhmaṇamabhūreko rayipate rayīṇāmiti vijñātatraiṣṭubhaṃ savanadharaṇaṃ tasyoktaṃ brāhmaṇaṃ rayipate rayīṇāmiti rayimadrayimaditi vā asya rūpamadhyāsavattatpaṅkte rūpaṃ tamindraṃ vājayāmasīti
niṣkevalyaṃ sa vṛṣā vṛṣabho bhuvaditi vṛṣabhavattadetasyāhno rūpaṃ gāyatraṃ
gāyatramadhyaṃdino hyeṣa tryahaḥ

24.3

tatsavirturvareṇyamiti vaiśvāmitro 'nucaraḥ pṛṣṭyānāmeva nānātvāya¹
vājayantaḥ puraṃdhyeti vājavattadetasyāhno rūpamudu ṣya devaḥ savitā damūnā iti sāvitraṃ vāmamadya savitarvāmamu ṣya iti vāmamiti paśumatpaśumaditi vā asya rūpaṃ mahī dyāvāpṛthivī iha jyeṣṭhe iti dyāvāpṛthivīyaṃ ruvaddyocā paprathānebhirevairityucceti paśumatpaśumaditi vā asya
rūpamṛbhurvibhvā vāja indro no acchetyārbhavaṃ ye gomantaṃ vājavantaṃ suvīramiti gomantamiti paśumatpaśumaditi vā asya rūpaṃ ko nu vāṃ
mitrāvaruṇāvṛtāyanniti vaiśvadevaṃ yajjāyate vā paśuṣo na vājāniti
paśuṣa iti paśumatpaśumaditi vā asya rūpamadhyāsavattatpaṅkte rūpaṃ haviṣpāntamajaraṃ svarvidīti vaiśvānarīyaṃ pāntamiti tatpañcamasyāhno rūpaṃ
vapurnu taccikituṣe cidastviti mārutaṃ samānaṃ nāma dhenu patyamānamiti
dhenviti paśumatpaśumaditi vā asya rūpamagnirhotā gṛhapatiḥ sa rājeti jātavedasīyamavā no maghavanvājasātāviti vājavattadetasyāhno
rūpamadhyāsavattatpaṅkte rūpamiti nu vyūḍhe 'tha samūḍhe mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā iti vaiśvānarīyaṃ nābhiṃ yajñānāṃ sadanaṃ rayīṇāmiti
rayimadrayimaditi vā asya rūpamā rudrāsa indravantaḥ sajoṣasa iti
mārutaṃ gomadaśvāvadrathavatsuvīramiti gomadaśvāvaditi paśumatpaśumaditi vā asya rūpamimamū ṣu vo atithimuṣarbudhamiti jātavedasīyaṃ tasyoktaṃ brāhmaṇaṃ paśūnpañcamenāhnāpnuvanti paṅktiṃ chandastriṇavaṃ stomaṃ
śākvaraṃ sāmāvācīṃ¹ diśaṃ hemantamṛtūnāṃ maruto devāndevajātaṃ rudramadhipatim

24.4

paśavaḥ pañcamamaharatha puruṣa eva ṣaṣṭhamahaḥ sa vai puruṣaḥ prajāpatiḥ
pūrvī 'sya sarvasyāticchandā vai prajāpatistatprājāpatyaṃ rūpamasurīndraṃ pratyakrāmata² parvanparvanmuṣkānkṛtvā tāmindraḥ pratijigīṣanparvanparvañchepāṃsyakurutendra u vai parucchepaḥ sarvaṃ vā indreṇa jigīṣitaṃ tāṃ samabhavattadgrahaṇādasramāyayā sa etāḥ punaḥpadā apaśyattābhiraṅgādaṅgātparvaṇaḥ parvaṇaḥ
sarvasmātpāpmanaḥ saṃprāmucyata tadyatparucchepaḥ śasyate madhyataśca hotrāsu cāṅgādaṅgādeva tadyajamānāḥ parvaṇaḥ parvaṇaḥ sarvasmātpāpmanaḥ saṃpramucyante
nityāḥ pūrvā yājyāḥ kṛtvā pārucchepībhiryajanti tadyadābhistadaharna vaṣaṭkurvanti tenotsṛṣṭā¹ yadvaivainā nāntaryanti² nedacyutaṃ yajñasya priyaṃ devānāmantarayāmeti nityānpūrvānṛtuyājānkṛtvā gārtsamadairyajanti tadyadebhistadaharna vaṣaṭkurvanti tenotsṛṣṭā¹ yadvaivainānnāntaryanti² nedacyutaṃ yajñasya
priyaṃ devānāmantarayāmeti tena te 'ticchandaso bhavanti tathaiṣāṃ saptapadābhirvaṣaṭkṛtaṃ bhavati tadu ha smāha kauṣītakirvirāḍaṣṭamāni ha vā
etaṃ chandāṃsi gopāyanti yo 'sau tapati tāṃ te saṃpadaṃ mohayanti ye
'ticchandobhiryajanti

24.5

tadvai khalvekāhikībhireva³ yajeyurdevayānasyaiva patho 'saṃmugdh‍yā iti
taddhāpyaṇīcī mauno jābālagṛhapatīnsatramāsīnānupāsthya papracchāhno
gātā3 parucchepā3 iti ta u ha tūṣṇīmāsustata u hottarādhītsad‌saścitro gauśrāyaṇirabhiparovāda gauśro vā nāhaivāhno 'gāma na parucchepāḥ⁴ śastreṇāha naḥ⁵ parucchepo 'haranvāyatiṣṭaikā⁶hikībhiryākṣma teno
ahno nāgāmeti yathāyathaṃ yajeyurdevāyatanaṃ vai ṣaṣṭhamahastadyattadahahrautaiva
vaṣaṭkuryāddhotainayordevāyatanaṃ saṃpṛñcītādhvaryorgṛhapateścājiṃ ha vā ete yanti
svarge loke ṣaṣṭhenāhnā sa yo 'navānaṃ samāpayati sa svargaṃ lokamujjayati
yadyapyavānyātpunaḥ punaḥ pratīsāramupaśikṣettaiva

24.6

ayaṃ jāyata manuṣo dharīmaṇītyājyamayamityaniruktamanirukta u
vai prajāpatistatprājāpatyaṃ rūpamaticchandasaḥ saptapadāḥ punaḥpadā yadetadahastadetā na padaṃ ca punaḥpadaṃ cāntareṇāvānyādātmā vai padaṃ prāṇāḥ
punaḥpadaṃ sa yo 'trāvānantaṃ brūyātprāṇādātmānamantaragānna jīviṣyatīti
tathā ha syāttasmānna padaṃ ca punaḥpadaṃ cāntareṇāvānyādātikṣandasaḥ
prauga āticchandasaṃ vai ṣaṣṭhamahastadenenatsvena cchandasā samardhayati sa pūrvo
mahānāmiti marutvatīyasya pratipatsa ityaniruktamanirukta u vai prajāpatistatprājāpatyaṃ rūpaṃ yaṃ tvaṃ rathamindra medhasātaya iti pārucchepaṃ tasyoktaṃ brāhmaṇaṃ yaḥ śūraiḥ khaḥ saniteti śūrairiti sa evāsminmaruntyaṅgaḥ
sa yo vṛṣā vṛṣṇyebhiḥ samokā iti vijñātatraiṣṭubhaṃ savanadharaṇaṃ tasyoktaṃ
brāhmaṇaṃ vṛṣā vṛṣṇyebhiriti ninṛttirantaḥ ṣaṣṭhamaharnīva vā antaṃgatvā
nṛtyati kadyaṅ hi tata iyānmarutvām̐ indra mīḍhva iti marutvatīyaṃ gāyatraṃ
gāyatramadhyāṃdino hyeṣa tryahaḥ

24.7

revatīrnaḥ sadhamāde revām̐ idvetaḥ stoteti raivatasya yonau vāravantīyamūḍhaṃ bhavatyāgneyaṃ sāmaindrīṣu tanmithunaṃ prajātyai rūpaṃ mā cidanyadviśaṃsateti sāmnaḥ pragāthaḥ sakhāyo mā riṣaṇyateti sakhāya iti sarvarūpaṃ sarvarūpaṃ vai ṣaṣṭhamahastasmātsakhāya iti sarvānaivānuvadatyendra yāhyupa
naḥ parāvata iti pārucchepaṃ tasyoktaṃ brāhmaṇaṃ parāvata ityanto vai parāvato 'ntaḥ ṣaṣṭhamaharante 'ntaṃ dadhāti pra ghā nvasya mahato mahānīti
vijñātatraiṣṭubhaṃ savanadharaṇaṃ tasyoktaṃ brāhmaṇaṃ mahato mahānīti ninṛttirantaḥ ṣaṣṭhamaharnīva vā antaṃgatvā nṛtyati kadyaṅ hi tata iyādupa no
haribhiḥ sutamiti niṣkevalyaṃ yāhi madānāṃ pata upa no haribhiriti
ninṛttirantaḥ ṣaṣṭhamaharnīva vā antaṃgatvā nṛtyati kadyaṅ hi tata iyādvāyatraṃ gāyatramadhyāṃdino hyeṣa tryahaḥ

24.8

abhi tyaṃ devaṃ savitāramoṇyoḥ kavikratumityaticchandasā vaiśvadevaṃ
pratipadyata aticchandasaṃ vai ṣaṣṭhamahastattṛtīyasavanamaticchandā abhyasṛte
'tho prājāpatyaṃ vai ṣaṣṭhamaharaticchandā vai prajāpatistatprājāpatyaṃ rūpamabhivā nanucarastasyoktaṃ brāhmaṇamudu ṣya devaḥ savitā savāyeti sāvitraṃ
savitā savāyeti ninṛttirantaḥ ṣaṣṭhamaharnīva vā antaṃgatvā nṛtyati
kvayaṅ hi tata iyātkatarā pūrvā katarāparāyoriti dyāvāpṛthivīyaṃ
pūrvāpareti ninṛttirantaḥ ṣaṣṭhamaharnīva vā antaṃgatvā nṛtyati kadyaṅ
hi tata iyātkimu śreṣṭhaḥ kiṃ yaviṣṭho na ājagannityārbhavaṃ śreṣṭho yaviṣṭha
iti ninṛttirantaḥ ṣaṣṭhamaharnīva vā antaṃgatvā nṛtyati kadyaṅa hi tata
iyādidamitthā raudraṃ gūrtavacā¹ iti vaiśvadevaṃ krāṇā yadasya pitarā
maṃhaneṣṭhā iti sthitavattadantarūpamantaḥ ṣaṣṭhamahastiṣṭhatīva vā antaṃgatvā
kvayaṅ hi tata iyāttasya dve uttame pariśiṣya ye yajñena dakṣiṇayā
samaktā ityetaṃ nārāśaṃsaṃ samāvapatyātmā vai sūktaṃ prajā paśavo nārāśaṃsaṃ madhya eva tadātmanprajāṃ paśūnubhaye dadhātyahaśca kṛṣṇamahararjunaṃ ceti
vaiśvānarīyamahararjunaṃ ceti ninṛttirantaḥ ṣaṣṭhamaharnīva vā antaṃgatvā
nṛtyati kadyaṅ hi tata iyātpra yajyavo maruto bhrājadṛṣṭaya iti mārutaṃ
tasya tadevāntarūpaṃ yatsodarkamamamaṃ stomamarhate jātavedasa iti jātavedasīyaṃ tasya tadevāntarūpaṃ yatsodarkaṃ mā riṣāma mā riṣāmeti tadntato 'riṣṭyai rūpamapaḥ ṣaṣṭhenāhnāpnuvantyaticchandasaṃ chandastrayastriṃśaṃ stomaṃ
raivataṃ sāmodhvāṃ diśaṃ śiśiramṛtūnāṃ viśvāndevāndevajātaṃ prajāpatimadhipatiṃ prajāpatimadhipatim

Linked texts (6)